Adhyaya 235

Verse 1

ब्रह्मोवाच । दानधर्मं प्रशंसंति सर्वधर्मेषु सर्वदा । हरौ सुप्ते विशेषेण दानं ब्रह्मत्वकारणम्

ब्रह्मा म्हणाले—सर्व धर्मांमध्ये सर्वदा दानधर्माची प्रशंसा होते। विशेषतः चातुर्मास्यात, हरि योगनिद्रेत असताना केलेले दान ब्रह्मत्वप्राप्तीचे कारण ठरते।

Verse 2

अन्नं ब्रह्म इति प्रोक्तमन्ने प्राणाः प्रतिष्ठिताः । तस्मादन्नप्रदो नित्यं वारिदश्च भवेन्नरः

अन्नाला ब्रह्म म्हटले आहे; अन्नातच प्राण प्रतिष्ठित आहेत। म्हणून मनुष्याने नित्य अन्नदाता व जलदाता व्हावे।

Verse 3

वारिदस्तृप्तिमायाति सुखमक्षय्यमन्नदः । वार्यन्नयोः समं दानं न भूतं न भविष्यति

जलदाता तृप्ती पावतो, अन्नदाता अक्षय सुख पावतो। जल व अन्न यांच्या दानासारखे दान ना कधी झाले, ना पुढे होईल।

Verse 4

मणिरत्नप्रवालानां रूप्यं हाटकवाससाम् । अन्येषामपि दानानामन्नदानं विशिष्यते

मणी, रत्ने, प्रवाळ, चांदी, सोने व वस्त्र यांच्या दानापेक्षाही—इतर सर्व दानांमध्ये अन्नदान श्रेष्ठ ठरते।

Verse 6

वैकुण्ठपदवाञ्छा चेद्विष्णुना सह संगमे । सर्वपापक्षयार्थाय चातुर्मास्येऽन्नदो भवेत्

वैकुंठपदाची इच्छा आणि विष्णूसह संगम हवा असेल, तर सर्व पापक्षयासाठी चातुर्मास्यात अन्नदाता व्हावे।

Verse 7

सत्यंसत्यं हि देवर्षे मयोक्तं तव नारद । जन्मांतरसहस्रेषु नादत्तमुपतिष्ठते

हे देवर्षे! सत्यच सत्य सांगतो, नारदा, मी जे बोललो ते अढळ आहे। हजारो जन्मांतही जे दान दिले नाही, ते आधार होत नाही.

Verse 8

तस्मादन्नप्रदानेन सर्वे हृष्यंति जन्तवः । देवाश्च स्पृहयंत्येनमन्नदानप्रदायिनम्

म्हणून अन्नदानाने सर्व प्राणी आनंदित होतात; आणि देवताही त्या अन्नदान करणाऱ्या दात्याची स्पृहा धरतात.

Verse 9

अन्नोदकप्रदानं च गोप्रदानं च नित्यदा । वेदपाठो वह्निहोमश्चातुर्मास्ये महाफलम्

दररोज अन्न-जलदान आणि गोदान; तसेच वेदपाठ व अग्निहोम—चातुर्मास्यात यांचे महाफळ मिळते.

Verse 10

भोजनं गुरुविप्राणां घृतदानं च सत्क्रिया । एतानि यस्य तिष्ठन्ति चातुर्मास्ये न मानवः

गुरु व ब्राह्मणांना भोजन, घृतदान आणि सत्क्रिया—चातुर्मास्यात ज्याच्यात हे टिकून राहते, असा मनुष्य दुर्मिळ आहे.

Verse 11

सद्धर्मः सत्कथा चैव सत्सेवा दर्शनं सताम् । विष्षुपूजा रतिर्दाने चातुर्मास्येषु दुर्लभाः

सद्धर्म, सत्कथा, सत्सेवा व सत्पुरुषांचे दर्शन; विष्णुपूजा आणि दानात रती—चातुर्मास्यात हे दुर्मिळ आहे.

Verse 12

पितॄनुद्दिश्य यो मर्त्यश्चातुर्मास्येऽन्नदो भवेत् । सर्वपापविशुद्धात्मा पितृलोकमवामुयात्

जो मनुष्य पितरांना उद्देशून चातुर्मास्यात अन्नदान करतो, तो सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन पितृलोकास प्राप्त होतो.

Verse 13

देवाः सर्वेऽन्नदानेन तृप्ता यच्छन्ति वांछितम् । पिपीलिकाऽपि यद्गेहाद्भक्ष्यमादाय गच्छति

अन्नदानाने तृप्त झालेले सर्व देव वांछित वर देतात. एखादी मुंगीही घरातून अन्नकण घेऊन गेली तरी तेही पुण्यकारक ठरते.

Verse 14

रात्रौ दिवाऽनिषिद्धान्नो ह्यन्नदानमनुत्तमम् । हरौ सुप्ते हि पापघ्नं वार्य मपि शत्रुषु

रात्र असो वा दिवस, निषिद्ध नसलेले अन्नदान हे अनुत्तम दान आहे. चातुर्मास्यात हरि योगनिद्रेत असताना शत्रूंनाही जलदान केले तरी ते पापनाशक ठरते.

Verse 15

चातुर्मास्ये दुग्धदानं दधि तक्रं महाफलम् । जन्मकाले येन बद्धः पिंडस्तद्दानमुत्तमम्

चातुर्मास्यात दूधदान, तसेच दही व ताकदान महाफलदायी आहे. आणि जन्मकाळी ज्याने देह पोसला गेला, त्याचे दान सर्वोत्कृष्ट मानले आहे.

Verse 16

शाकप्रदाता नरकं यमलोकं न पश्यति । वस्त्रदः सोमलोकं च वसेदाभूतसंप्लवम्

शाकदान करणारा नरक वा यमलोक पाहात नाही. वस्त्रदान करणारा महाप्रलयापर्यंत सोमलोकात वास करतो.

Verse 17

सुप्ते देवे यथाशक्ति ह्यन्यासु प्रतिमासु च । पुष्पवस्त्रप्रदानेन सन्तानं नैव हीयते

चातुर्मास्यात देव योगनिद्रेत असताना, तसेच इतर महिन्यांतही यथाशक्ती, पुष्प व वस्त्रदान केल्याने कुल-संतती कधीही क्षीण होत नाही।

Verse 18

चन्दनागुरुधूपं च चातुर्मास्ये प्रयच्छति । पुत्रपौत्रसमायुक्तो विष्णुरूपी भवेन्नरः

जो चातुर्मास्यात चंदन, अगुरु व धूप अर्पण/दान करतो, तो पुत्र-पौत्रांनी युक्त होतो आणि विष्णुसदृश तेज व कृपा प्राप्त करतो।

Verse 19

सुप्ते देवे जगन्नाथे फलदानं प्रय च्छति । विप्राय वेदविदुषे यमलोकं न पश्यति

जगन्नाथ देव योगनिद्रेत असताना जो फळदान करतो आणि वेदविद् ब्राह्मणास अर्पण करतो, तो यमलोक पाहत नाही।

Verse 20

विद्यादानं च गोदानं भूमिदानं प्रयच्छति । विष्णुप्रीत्यर्थमेवेह स तारयति पूर्वजान्

जो येथे केवळ विष्णुप्रीत्यर्थ विद्या-दान, गो-दान व भूमिदान करतो, तो आपल्या पूर्वजांचाही उद्धार करतो।

Verse 21

गुडसैंधवतैलादिमधुतिक्ततिलान्नदः । देवतायास्समुद्दिश्य तासां लोकं प्रयाति हि

जो गूळ, सेंधव मीठ, तेलादी, मधु, तिक्त औषधी द्रव्य, तीळ व अन्न यांचे दान करून ते एखाद्या देवतेच्या उद्देशाने अर्पण करतो, तो त्या देवतेच्या लोकास प्राप्त होतो।

Verse 22

चातुर्मास्ये तिलान्दत्त्वा न भूयः स्तनपो भवेत् । यवप्रदाता वसते वासवं लोकमक्षयम्

चातुर्मासात तिळांचे दान केल्याने मनुष्य पुन्हा स्तनपायी शिशुरूपाने जन्म घेत नाही। जोंधळे/जव दान करणारा वासव (इंद्र) यांच्या अक्षय लोकात वास करतो।

Verse 23

हूयेत हव्यं वह्नौ च दानं दद्याद्द्विजातये । गावः सुपूजिताः कार्याश्चातुर्मास्ये विशेषतः

पवित्र अग्नीत हव्याची आहुती द्यावी आणि द्विजांना दान द्यावे। विशेषतः चातुर्मासात गायींचा यथाविधी सन्मान व पूजन करावे।

Verse 24

यत्किंचित्सुकृतं कर्म जन्मावधि सुसंचितम् । चातुर्मास्ये गते पात्रे विमुखे यन्न दीयते

जन्मापासून साठवलेले जे काही पुण्यकर्म आहे—चातुर्मासात योग्य पात्र येऊनही परत फिरले, आणि दान दिले नाही तर—

Verse 25

प्रणश्यति क्षणादेव वचना द्यस्तु प्रच्युतः । दिवसेदिवसे तस्य वर्द्धते च प्रतिश्रुतम्

जो आपल्या वचनापासून ढळतो तो क्षणात नष्ट होतो; आणि दिवसेंदिवस त्याच्या प्रतिज्ञेचे ओझे वाढतच जाते।

Verse 26

तस्मान्नैव प्रतिश्राव्यं स्वल्पमप्याशु दीयते । तावद्विवर्द्धते दानं यावत्तन्न प्रयच्छति

म्हणून केवळ प्रतिज्ञा करू नये; थोडेसे जरी दान असेल तरी त्वरित द्यावे। कारण दानाचा भार ते दिले जाईपर्यंत वाढतच राहतो।

Verse 27

यो मोहान्मनुजो लोके यावत्कोटिगुणं भवेत् । ततो दशगुणा वृद्धिश्चातुर्मास्ये प्रदातरि

जो मनुष्य मोहाने या लोकी (पुण्य/फल) कोटीपटीने वाढवितो, त्याहून चातुर्मास्यात दात्यास ते आणखी दहापटीने वाढते।

Verse 28

नरके पतनं तस्य याव दिंद्राश्चतुर्दश । अतस्तु सर्वदा देयं नरैर्यत्तु प्रतिश्रुतम्

त्याचा नरकात पतन चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत होते; म्हणून मनुष्याने जे वचन दिले आहे ते नेहमी द्यावे।

Verse 29

अन्यस्मै न प्रदातव्यं प्रदत्तं नैव हारयेत् । चातुर्मास्येषु यः शय्यां द्विजाग्र्याय प्रयच्छति

ते दुसऱ्यास देऊ नये, आणि जे दिले आहे ते परत घेऊ नये। जो चातुर्मास्यात श्रेष्ठ ब्राह्मणाला शय्या अर्पण करतो—

Verse 30

वेदोक्तेन विधानेन न स याति यमालयम् । आसनं वारिपात्रं च भाजनं ताम्रभाजनम्

वेदोक्त विधीने केल्यास तो यमलोकास जात नाही. (दानात) आसन, जलपात्र, भांडी आणि तांब्याचे पात्र द्यावे।

Verse 31

चातुर्मास्ये प्रयत्नेन देयं वित्तानुसारतः । सर्वदानानि विप्रेभ्यो ददत्सुप्ते जगद्गुरौ

चातुर्मास्यात आपल्या सामर्थ्यानुसार प्रयत्नपूर्वक दान द्यावे। जगद्गुरु (विष्णु) योगनिद्रेत असताना ब्राह्मणांना सर्व प्रकारची दाने देत—

Verse 32

आत्मानं पूर्वजैः सार्द्धं स मोचयति पातकात् । गौर्भूश्च तिलपात्रं च दीपदानमनुत्तमम्

तो आपल्या पूर्वजांसह स्वतःला पापातून मुक्त करतो. गोदान, भूमिदान, तिळपात्रदान आणि विशेषतः अनुपम दीपदान श्रेष्ठ मानले जाते.

Verse 33

ददद्विजातये मुक्तो जायते स ऋणत्रयात्

जो द्विजाला दान देतो तो त्रिविध ऋणातून मुक्त होतो आणि त्या बंधनांपासून मुक्त अवस्थेतच जन्म पावतो.

Verse 34

स विश्वकर्ता भुवनेषु गोप्ता स यज्ञभुक्सर्वफलप्रदश्च । दानानि वस्तुष्वधिदैवतं च यस्मिन्समुद्दिश्य ददाति मुक्तः

तोच विश्वकर्ता, सर्व लोकांचा रक्षक; यज्ञांचा भोक्ता आणि सर्व फळांचा दाता आहे. जो वैराग्याने त्यालाच उद्देशून, वस्तूंमध्ये अधिदेवता म्हणून त्यालाच मानून दान करतो, त्याचे दान सम्यक् अर्पित होते.

Verse 235

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यदानमहिमवर्णनंनाम पञ्चत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत शेषशायी-उपाख्यान व चातुर्मास्य-माहात्म्यात, ब्रह्मा–नारद संवादातील ‘चातुर्मास्य-दान-महिमा-वर्णन’ नामक २३५वा अध्याय समाप्त झाला.