Adhyaya 155

Verse 1

सूत उवाच । तथाऽन्ये तत्र तिष्ठंति वसवोऽष्टौ द्विजोत्तमाः । स्थानमेकं समाश्रित्य सर्वदैव प्रपूजिताः

सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तम! तसेच तेथे इतर देवगणही वास करतात—आठ वसु. ते एकाच पवित्र स्थानाचा आश्रय घेऊन सदैव पूजिले जातात.

Verse 2

एकादश तथा रुद्रा आदित्या द्वादशैव तु । देववैद्यौ तथा चान्यावश्विनौ तत्र संस्थितौ

तेथेच अकरा रुद्र व बारा आदित्य स्थित आहेत; तसेच देववैद्य अश्विनीकुमार हे दोघेही तेथे निवास करतात.

Verse 3

देवतास्तत्र तिष्ठंति कोटिकोटिप्रनायकाः । एकैका ब्राह्मणश्रेष्ठाः कलिकालभयाकुलाः

त्या तीर्थस्थानी देवता वास करतात—कोटीकोटी नायक; पण, हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, प्रत्येकजण कलियुगाच्या भयाने व्याकुळ आहे.

Verse 4

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यज्ञभागाप्तये सदा । अष्टम्यां शुक्लपक्षे तु मधुमासे व्यवस्थिते

हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात, यज्ञभाग प्राप्त व्हावा म्हणून, मधुमास आला असता शुक्लपक्षातील अष्टमीस विधिपूर्वक हे कर्म करावे.

Verse 5

यस्तान्वसूञ्छुचिर्भूत्वा स्नात्वा धौतांबरो नरः । तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान्पश्चात्संपूजयेन्नरः

जो पुरुष शुद्ध होऊन स्नान करून धुतले वस्त्र परिधान करतो, तो प्रथम द्विजश्रेष्ठांना तर्पण/दान देऊन तृप्त करावा आणि नंतर त्या वसूंना सम्यक् पूजावे.

Verse 6

वसवस्त्वा कृण्वन्निति मन्त्रेणानेन भक्तितः । नैवेद्यं च ततो दद्याद्वसवश्छंदसाविति

‘वसवस्त्वा कृण्वन्…’ या मंत्राने भक्तिभावाने (आवाहन/पूजन) करून, नंतर नैवेद्य अर्पण करावा; आणि ‘वसवश्छंदसाव्…’ या सूत्राने पुढील पूजा करावी.

Verse 7

ततो धूपं सुगन्धं च यो यच्छति समाहितः । वसवस्त्वां जेतु तथा मन्त्रमेतमुदीरयेत्

मग जो मन एकाग्र करून सुगंधी धूप अर्पण करतो, त्याने ‘वसवस्त्वां जेतु…’ असा हा मंत्रही उच्चारावा।

Verse 8

आरार्तिकं ततो भूयो यः करोति द्विजोत्तमाः । वसवस्त्वां जेतु तथा श्रूयतां यत्फलं हि तत्

पुन्हा, हे द्विजोत्तमांनो, जो आरार्तिक (दीप-आरती) करतो आणि तसेच ‘वसवस्त्वां जेतु…’ जपतो—त्या कर्माचे फळ ऐका।

Verse 9

कन्याभिः कोटिभिर्यच्च पूजिताभिर्भवेत्फलम् । वसूनां चैव तत्सर्वमष्टभिस्तैः प्रपूजितैः

कोट्यवधी कन्यांनी केलेल्या पूजेचे जे फळ मिळते, ते सर्व आठ वसूंना विधिपूर्वक पूजल्याने प्राप्त होते।

Verse 10

तथा ये द्वादशादित्यास्तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । तान्स्थाप्य पूजयित्वा च सप्तम्यामर्कवासरे । सम्यक्छ्रद्धासमोपेतः पुष्पगन्धानुलेपनैः

तसेच त्या पुण्यक्षेत्री स्थित द्वादश आदित्यांना स्थापून, रविवारच्या सप्तमी तिथीस, श्रद्धायुक्त होऊन पुष्प, गंध व अनुलेपनांनी विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 11

पश्चात्तत्पुरतस्तेषां समस्तान्येकविंशतिः । आदित्यव्रत संज्ञानि तस्य पुण्यफलं शृणु

यानंतर त्यांच्या साक्षीने ‘आदित्यव्रत’ म्हणून ओळखली जाणारी एकूण एकवीस व्रते आहेत; त्यांचे पुण्यफळ ऐका।

Verse 12

कोटिद्वादशकं यस्तु सूर्याणां पूजयेन्नरः । तत्फलं प्राप्नुयात्कृत्स्नं पूजयन्नात्र संशयः

जो मनुष्य बारा कोटी सूर्यस्वरूपांची पूजा करतो, तो येथे पूजन केल्यानेच ते संपूर्ण फळ पूर्णपणे प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 13

तथैकादशरुद्रा ये तत्र क्षेत्रे द्विजोत्तमाः । एकस्थाने स्थितास्तेषां पूजया श्रूयतां फलम्

तसेच, हे द्विजोत्तमा! त्या क्षेत्रात एकाच स्थानी स्थित असलेल्या जे अकरा रुद्र आहेत, त्यांच्या पूजेचे फळ ऐक।

Verse 14

यस्तान्पूजयते भक्त्या स्थापयित्वा सुरेश्वरान् । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां जपेच्च शतरुद्रियम्

जो त्या सुरेश्वरांना विधिपूर्वक स्थापून भक्तीने पूजा करतो, आणि चैत्रमासातील शुक्लपक्ष चतुर्दशीला शतरुद्रीयाचा जप करतो—

Verse 15

एकादशप्रमाणेन कोटयस्तेन पूजिताः । भवंति नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्

त्याच्या पूजेमुळे अकराच्या प्रमाणाने कोट्यवधी (पुण्य) प्राप्त होते; यात संशय नाही—हे सत्य मी सांगितले आहे।

Verse 16

यथा तावश्विनौ तत्र देववैद्यौ व्यवस्थितौ । आश्विने मासि चाश्विन्यां पूर्णिमायां तथा तिथौ

तसेच तेथे देववैद्य असे ते दोन्ही अश्विनीकुमार स्थित आहेत; आणि आश्विन महिन्यात अश्विनी नक्षत्रयुक्त पौर्णिमा तिथीला—

Verse 17

यस्तौ संपूजयित्वा तु ह्यश्विनीसूक्तमुच्चरेत् । द्विकोटि गुणितं पुण्यं सम्यक्तेन समाप्यते

जो त्या दोघांचे विधिपूर्वक पूजन करून अश्विनी-सूक्ताचे पठण करतो, तो विधीने कर्म पूर्ण करून द्विकोटीगुणित पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 19

सूत उवाच । तथाऽन्योऽपि च तत्रास्ति याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितः । पुष्पादित्य इति ख्यातः सर्वकामप्रदो नृणाम्

सूत म्हणाले—तसेच तेथे आणखी एक देव आहे, जो याज्ञवल्क्यांनी प्रतिष्ठित केला; तो ‘पुष्पादित्य’ म्हणून प्रसिद्ध असून मनुष्यांना सर्व कामना देणारा आहे।

Verse 20

यो यं काममभिध्याय तं पूजयति मानवः । स तं कृत्स्नमवाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

मनुष्य ज्या इच्छेचे चिंतन करून त्या देवाचे पूजन करतो, तो ती इच्छा पूर्णपणे प्राप्त करतो, जरी ती अत्यंत दुर्लभ असली तरी।

Verse 21

अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । बहुवैरोऽरिनाशं च विद्यार्थी शास्त्रविद्भवेत्

अपुत्राला पुत्रप्राप्ती होते, धनाची इच्छा करणारा धन मिळवतो; अनेक वैरांनी ग्रस्त असलेला शत्रुनाश प्राप्त करतो, आणि विद्यार्थी शास्त्रज्ञ होतो।

Verse 22

सप्तम्यामर्कवारेण यस्तं पश्यति मानवः । मुच्येद्दिनोद्भवात्पापान्महतोऽपिद्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! सप्तमीला जेव्हा रविवार असेल, तेव्हा जो मनुष्य त्याचे दर्शन करतो, तो दिवसजन्य पापांपासून—ती मोठी असली तरी—मुक्त होतो।

Verse 23

पूजया हि प्रणश्येत पापं वर्षसमुद्भवम् । नाशं याति न संदेहस्तमः सूर्योदये यथा

पूजेने वर्षभर साचलेले पाप नष्ट होते—यात संशय नाही; जसे सूर्योदय होताच अंधार नाहीसा होतो।

Verse 24

अष्टोत्तरशतं चैव यः करोति प्रदक्षिणाम् । फलहस्तः स मुच्येत ह्याजन्ममरणादघात्

जो हातात फळ-नैवेद्य घेऊन एकशे आठ प्रदक्षिणा करतो, तो जन्ममरणाच्या फेर्‍यात चिकटलेल्या पापातून मुक्त होतो।

Verse 25

प्रदक्षिणां प्रकुवाणो यो यं काममभीप्सति । स तमाप्नोत्यसंदिग्धं निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

प्रदक्षिणा करताना जो एखादी इच्छा धरतो, तो ती निःसंशय प्राप्त करतो; आणि जो निष्काम आहे, तो मोक्ष पावतो।

Verse 26

संक्रांतौ सूर्यवारेण यः कुर्यात्स्नापनक्रियाम् । अभीष्टं सिध्यते तस्य मेषे वा यदि वा तुले

संक्रांतीच्या वेळी जर कोणी रविवारी स्नानविधी करील, तर त्याचे अभीष्ट सिद्ध होते—मेष असो वा तुला।

Verse 27

तस्मिन्सर्वप्रयत्नेन वांछद्भिरीप्सितं फलम् । स देवो वीक्षणीयश्च पूजनीयो विशेषतः

म्हणून ज्यांना इच्छित फल हवे आहे त्यांनी सर्व प्रयत्नांनी त्या देवाचे दर्शन घ्यावे आणि विशेष भक्तीने त्याची पूजा करावी।

Verse 28

यद्देवैः सकलैर्दृष्टैश्चमत्कारपुरोद्भवैः । फलमाप्नोति तद्दृष्टौ तेन तत्फलमाप्नुयात्

देवांनी ज्या चमत्कारमय अद्भुत नगरीत त्या देवाचे दर्शन करून जे फळ मिळविले, तेच फळ तेथे त्याचे दर्शन केल्याने भक्तालाही प्राप्त होते।

Verse 29

।ऋषय ऊचुः । याज्ञवल्क्येन देवोऽसौ यदि तावत्प्रतिष्ठितः । पुष्पादित्यः कथं प्रोक्त एतन्नो वक्तुमर्हसि

ऋषी म्हणाले—जर तो देव याज्ञवल्क्यांनी प्रतिष्ठित केला असेल, तर मग त्याला ‘पुष्पादित्य’ असे का म्हटले जाते? हे आम्हाला सांगण्यास आपण योग्य आहात।

Verse 31

अस्त्यत्र मेदिनीपृष्ठे सुपुरं वैदिशं महत् । नानासौध समाकीर्णं वरप्राकारशोभितम्

येथे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर ‘वैदिश’ नावाचे एक महान व सुंदर नगर आहे; ते अनेक प्रासादांनी भरलेले आणि उत्तम प्राकारांनी शोभलेले आहे।

Verse 32

उद्यानशतसंकीर्णं तडागैरुपशोभितम् । तत्रासीत्पार्थिवश्रेष्ठश्चित्रवर्मेति विश्रुतः

ते नगर शेकडो उद्यानांनी भरलेले आणि तळ्यांनी-सरovarांनी अधिकच शोभलेले होते. तेथे ‘चित्रवर्मा’ नावाने प्रसिद्ध असा श्रेष्ठ राजा राज्य करीत होता।

Verse 33

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्न च चौरकृतं भयम् । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे सततं धर्मवत्सले

त्या धर्मज्ञ व सदैव धर्मवत्सल राजाच्या शासनकाळात ना दुर्भिक्ष होते, ना रोग, आणि ना चोरांमुळे भय होते।

Verse 34

तत्पुरे क्षत्रियो जात्या मणिभद्र इति स्मृतः । स वै धनेन संयुक्तः पितृपैतामहेन च

त्या नगरात जन्माने क्षत्रिय असा मणिभद्र नावाचा पुरुष प्रसिद्ध होता. तो पित्यापितामहांकडून आलेल्या धनसंपत्तीने समृद्ध होता.

Verse 35

तत्पुरं सकलं चैव स राजा मंत्रिभिः सह । कुसीदाहृतवित्तेन वर्तते कार्य उत्थिते

ते संपूर्ण नगर आणि तो राजा मंत्र्यांसह, जे जे कार्य उद्भवत, ते सूदाने मिळवलेल्या धनावर चालवीत असत.

Verse 36

स च कायेन कुब्जः स्याज्जराव्याप्तस्तथैव च । वलीपलितगात्रश्च ह्यत्यंतं च विरूपधृक्

आणि त्याचे शरीर कुबडे झाले; तो जरा-व्याधीने ग्रासला. अंगावर सुरकुत्या व पांढरे केस आले—तो अत्यंत विद्रूप दिसू लागला.

Verse 37

तथा चैव कुकीनाशः प्रभूतेऽपि धने सति । न ददाति स पापात्मा कस्यचित्किञ्चिदेव हि । न भक्षयति तृष्णार्तः स्वयमेव कथंचन

अशा रीतीने विपुल धन असूनही तो पूर्णतः बरबाद झाला. तो पापात्मा कोणालाही काहीच देत नसे; तृष्णेने व्याकुळ होऊन तो स्वतःही कधीच अन्नाचा उपभोग घेत नसे.

Verse 38

एवंविधोऽपि सोऽतीवविरूपोऽपि सुदुर्मतिः । प्रार्थयामास वै कन्यां स्वजात्यां वीक्ष्य सुंदरीम्

असा असूनही—अत्यंत विद्रूप व दुष्टबुद्धी असूनही—स्वजातीतल्या एका सुंदर कन्येला पाहून त्याने तिचा विवाहासाठी आग्रह धरला.

Verse 39

बिंबोष्ठीं चारुदेहां च मुष्टिग्राह्यकृशोदरीम् । पद्मपत्रविशालाक्षीं गूढगुल्फां सुकेशिकाम्

तिचे ओठ बिंबफळासारखे, देह मनोहर, आणि कंबर इतकी सडपातळ की मुठीत येईल; डोळे कमळपानासारखे विशाल, घोटे सुगठित आणि केस सुंदर होते।

Verse 40

रक्तां सप्तसु गात्रेषु त्रिगंभीरां तथा पुनः । सर्वलक्षणसंपूर्णां जातीयां सुमनोरमाम्

तिच्या देहाच्या सात अंगांत रक्तिमा होती, ती त्रिगंभीरा होती; सर्व शुभलक्षणांनी परिपूर्ण, स्वजातीय आणि अत्यंत मनोहर होती।

Verse 41

क्षत्रियाद्द्विजशार्दूला दरिद्रेण च पीडितात् । तेन तत्सकलं वृत्तं भार्यायै संनिवेदितम्

हे द्विजशार्दूलांनो! दारिद्र्याने पीडित त्या क्षत्रियाने ते सर्व वृत्तांत तेव्हा आपल्या पत्नीला सांगितले।

Verse 42

तच्छ्रुत्वा सा च दुःखेन मूर्च्छिता संबभूव ह । संबोधिता ततस्तेन वाक्यैर्दृष्टांतसंभवैः

ते ऐकून ती दुःखाने मूर्च्छित झाली; मग त्याने दृष्टांतयुक्त वचनांनी तिला शुद्धीवर आणले।

Verse 43

क्षत्रिय उवाच । न सा विद्या न तच्छिल्पं न तत्कार्यं न सा कला । अर्थार्थिभिर्न तज्ज्ञानं धनिनां यन्न दीयते

क्षत्रिय म्हणाला—अशी कोणतीही विद्या नाही, कोणतेही शिल्प नाही, कोणतेही कार्य नाही, कोणतीही कला नाही; आणि धनाची इच्छा करणाऱ्यांसाठी असे कोणतेही ज्ञान नाही जे धनवान देत नाहीत।

Verse 44

इह लोके च धनिनां परोऽपि स्वजनायते । स्वजनोऽपि दरिद्राणां कार्यार्थे दुर्जनायते

या लोकी धनवानास परकाही आप्तासारखा होतो; पण दरिद्रास कार्य पडता आपलाच जन दुर्जनासारखा वागतो।

Verse 45

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः । प्रवर्तंते क्रियाः सर्वाः पर्वतेभ्यो यथापगाः

धन वाढून निरनिराळ्या ठिकाणांहून साठले की सर्व क्रिया प्रवृत्त होतात; जसे पर्वतांहून नद्या वाहू लागतात।

Verse 46

पूज्यते यदपूज्योऽपि यदगम्योऽपि गम्यते । वंद्यते यदवन्द्योऽपि ह्यनुबंधो धनस्य सः

जो पूज्य नाही तोही पूजला जातो; जे अगम्य तेही गम्य होते; जो वंदनीय नाही तोही वंदिला जातो—हा धनाचा अनुबंध आहे।

Verse 47

अशनादिंद्रिया णीव स्युः कार्याण्यखिलानिह । सर्वस्मात्कारणाद्वित्तं सर्वसाधनमुच्यते

जसे अन्नादिने इंद्रिये चालतात, तसेच इह सर्व कार्ये साधनांनी प्रवृत्त होतात; म्हणून वित्ताला सर्वसाधन म्हणतात।

Verse 48

अर्थार्थी जीवलोकोऽयं श्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वः संयाति दूरतः

अर्थलोभी हा जीवजगत श्मशानाचीही सेवा करतो; आणि मनुष्य निःस्व झाला की जनकासही सोडून दूर निघून जातो।

Verse 155

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पादि त्यमाहालये मणिभद्रवृत्तांते मणिभद्राय कन्याप्रदानार्थं क्षत्रियकृतनिजभार्यासंबोधनवर्णनंनाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील मणिभद्रवृत्तांतात ‘मणिभद्रास कन्याप्रदानासाठी क्षत्रियाने आपल्या पत्नीला केलेल्या संबोधनाचे वर्णन’ नावाचा एकशे पंचावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 198

एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं वसुसंभवम् । आदित्यानां च रुद्राणामश्विनोर्द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! वसूंमधून उत्पन्न झालेले हे सर्व माहात्म्य तुम्हांला सांगितले; आणि ते आदित्य, रुद्र तसेच अश्विनीकुमारांशीही संबद्ध आहे।