Adhyaya 166

Verse 1

सूत उवाच । ऋचीकोऽपि समादाय पुरुषैराप्तकारिभिः । तानश्वान्प्रजगामाथ यत्र गाधिर्व्यवस्थितः

सूत म्हणाले—ऋचीक मुनीही समर्थ सेवकांच्या साहाय्याने ते घोडे घेऊन जिथे गाधी राजा होता तिथे गेला।

Verse 2

तस्मै निवेदयामास कन्यार्थं तान्हयोत्तमान् । गाधिस्तु तान्प्रगृह्याथ योग्यान्वाजिमखस्य च

कन्येच्या प्राप्तीसाठी त्याने ते उत्तम घोडे अर्पण केले. गाधी राजाने ते स्वीकारून अश्वमेध यज्ञासही योग्य आहेत असे मानले.

Verse 3

एकैकं परमं तेषां स जगामाथ पार्थिवः । ततस्तां प्रददौ तस्मै कन्यां त्रैलोक्यसुन्दरीम्

राजाने ते घोडे एकेक करून पाहिले—प्रत्येकच सर्वोत्तम होता. मग त्याने त्याला त्रैलोक्यात प्रसिद्ध अशी सुंदर कन्या दिली.

Verse 4

विप्राग्निसाक्षिसंभूतां गृह्योक्तविधिना न्वितः । ततो विवाहे निर्वृत्त ऋचीको मुनिसत्तमः

ब्राह्मण व पवित्र अग्नीला साक्षी ठेवून, गृह्यविधीनुसार विवाह विधिपूर्वक पार पडला. त्यानंतर मुनिश्रेष्ठ ऋचीक तृप्त झाला.

Verse 5

तस्याः संवेशने चैव निष्कामः समपद्यत । अथाब्रवीन्निजां भार्यां निष्कामः संस्थितो मुनिः

संवेशनकाळातही तो निष्कामच राहिला. मग निष्काम व स्थिरचित्त मुनीने आपल्या पत्नीला सांगितले.

Verse 6

अहं यास्यामि सुश्रोणि काननं तपसः कृते । त्वं प्रार्थय वरं कंचिद्येनाभीष्टं ददामि ते

हे सुश्रोणि! मी तपस्येसाठी वनात जाईन. तू एखादा वर माग; त्यायोगे मी तुझे अभिष्ट तुला देईन.

Verse 7

सा श्रुत्वा तस्य तद्वाक्यं निष्कामस्य प्रजल्पितम् । वाष्पपूर्णेक्षणा दीना जगाम जननीं प्रति

निष्काम पतीचे ते वचन ऐकून ती दीन झाली; अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी ती जननीकडे निघाली.

Verse 8

प्रोवाच वचनं तस्य सा निष्कामपते स्तदा । वरदानं तथा तेन यथोक्तं द्विजसत्तमाः

तेव्हा तिने जननीला निष्काम पतीचे वचन सांगितले आणि त्याने जसे म्हटले तसेच दिलेले वरदानही निवेदन केले—हे द्विजसत्तमांनो.

Verse 9

अथ श्रुत्वैव सा माता यथा तज्जल्पितं तया । सुतया ब्राह्मणश्रेष्ठास्ततो वचनमब्रवीत्

नंतर कन्येने जसे सांगितले तसे सर्व ऐकून माता हे वचन बोलली—हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो.

Verse 10

यद्ययं पुत्रि ते भर्ता वरं यच्छति वांछितम् । तत्प्रार्थय सुतं तस्माद्ब्राह्मण्येन समन्वितम्

हे मुली! तुझा पती जर इच्छित वर देत असेल, तर त्याच्याकडे ब्राह्मण्यगुणांनी युक्त असा एक पुत्र माग.

Verse 11

मदर्थं चैकपुत्रं च निःशेषक्षात्त्रतेजसा । संयुक्तं याचय शुभे विपुत्राऽहं यतः स्थिता

आणि माझ्यासाठीही, हे शुभे, संपूर्ण क्षात्रतेजाने युक्त असा एक पुत्र माग; कारण मी पुत्रहीन स्थितीत आहे.

Verse 12

सा श्रुत्वा जननीवाक्यमृचीकं प्राप्य सुव्रता । अब्रवीज्जननी वाक्यं सर्वं विस्तरतो द्विजाः

मातेचे वचन ऐकून ती सुव्रता ऋचीकाजवळ गेली आणि, हे द्विजहो, मातेने सांगितलेले सर्व काही विस्ताराने सांगितले.

Verse 13

स तस्याश्च वचः श्रुत्वा चकाराथ चरुद्वयम् । पुत्रेष्टिं विधिवत्कृत्वा नमस्कृत्य स्वयंभुवम्

तिचे वचन ऐकून त्यांनी मग दोन चरु तयार केले. विधिपूर्वक पुत्रेष्टि करून स्वयंभू प्रभूला नमस्कार केला.

Verse 14

एकस्मिन्योजयामास ब्राह्म्यं तेजोऽखिलं च सः । क्षात्रं तेजस्तथान्यस्मिन्सकलं द्विजसत्तमाः

एका भागात त्यांनी संपूर्ण ब्राह्म्य तेज योजिले; आणि दुसऱ्या भागात तसेच संपूर्ण क्षात्र तेज, हे द्विजश्रेष्ठहो.

Verse 15

भार्यायै प्रददौ पूर्वं ब्राह्म्यं च चरुमुत्त मम् । अब्रवीत्प्राशयित्वैनमश्वत्थालिंगनं कुरु

प्रथम त्यांनी पत्नीला ब्राह्म्य तेजाने युक्त उत्तम चरु दिला आणि म्हणाले—‘हिला हे प्राशन करून अश्वत्थ वृक्षाचे आलिंगन कर.’

Verse 16

ततः प्राप्स्यसि सत्पुत्रं ब्राह्म्यतेजःसमन्वितम् । द्वितीयश्चरुको यश्च तं त्वं मात्रे निवे दय

मग तू ब्राह्म्यतेजाने युक्त असा सत्पुत्र प्राप्त करशील. आणि दुसरा चरू तू आपल्या मातेस अर्पण कर.

Verse 17

अब्रवीच्च ततस्तां तु ऋचीको मुनिसत्तमः । त्वमेनं चरुकं प्राश्य न्यग्रोधालिंगनं कुरु

तेव्हा मुनिश्रेष्ठ ऋचीक तिला म्हणाला—‘हा चरू प्राशन करून तू न्यग्रोध (वट) वृक्षाचे आलिंगन कर.’

Verse 18

ततः प्राप्स्यसि सत्पुत्रं संयुक्तं क्षात्रतेजसा । निःशेषेण महाभागे न मे स्याद्वचनं वृथा

मग तू क्षात्रतेजाने संयुक्त असा सत्पुत्र प्राप्त करशील. हे महाभागे, सर्वथा माझे वचन व्यर्थ ठरणार नाही.

Verse 19

एवमुक्त्वा ऋचीकस्तु स विसृज्य च तेजसी । सुहृष्टो ब्राह्मणश्रेष्ठः स्वयं च महितोऽभवत्

असे बोलून ऋचीकाने ती दोन्ही तेजे मुक्त (प्रदान) केली. ब्राह्मणश्रेष्ठ तो अत्यंत हर्षित झाला आणि स्वतःही महित झाला.

Verse 20

ते चैव तु गृहे गत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना । ऊचतुश्च मिथस्ते च सत्यमेतद्भविष्यति

आणि ते दोघे घरी जाऊन अंतःकरणाने प्रसन्न झाले. मग ते परस्पर म्हणाले—‘हे नक्कीच सत्य होऊन घडेल.’

Verse 21

ततो माता सुतां प्राह आत्मार्थे सकलो जनः । विशेषं कुरुते कृत्ये सामान्ये च व्यवस्थिते

तेव्हा माता कन्येला म्हणाली—स्वार्थासाठी सर्व लोक, जे सामान्य व आधीच ठरलेले असते, त्यातही कृत्यात विशेष भेद करतात।

Verse 22

तत्तवार्थं कृतोऽनेन यश्चरुश्चारुलोचने । यस्तस्मिन्विहितोऽनेन मन्त्रग्रामो भविष्यति । विशेषेण महाभागे सत्यमेतन्मयोदितम्

हे चारुलोचने! हा चरु तत्त्वार्थ-सिद्धीसाठीच तयार केला आहे, आणि यासाठीचा मंत्रसमूहही त्याने विधिपूर्वक ठरविला आहे। हे महाभागे! मी तुला विशेष करून सांगते—हेच माझे सत्य वचन आहे।

Verse 23

तस्माच्च चरुकं मह्यं त्वं गृहाण शुचिस्मिते । आत्मीयं मम यच्छस्व वृक्षाभ्यां च विपर्ययः । क्रियतां च महाभागे येन मे स्यात्सुतोत्तमः

म्हणून, हे शुचिस्मिते! माझ्यासाठी हा चरु तू स्वीकार. जे तुझे आहे ते मला दे, आणि दोन्ही वृक्षांबाबत जो उलटफेर/विनिमय करावयाचा आहे तो करून टाक. हे महाभागे! असे कर की मला उत्तम पुत्र प्राप्त होईल।

Verse 24

राज्यकर्मणि दक्षश्च शूरः परबलार्दनः । त्वदीयो द्विजमात्रोऽपि तव तुष्टिं करिष्यति

तो राज्यकार्यांत दक्ष, शूर आणि शत्रुबलाचा नाश करणारा असेल। जरी तो केवळ द्विज (ब्राह्मणजन्म) असला, तरी तो तुला संतोष देईल।

Verse 25

अथ सा विजने प्रोक्ता तया मात्रा यशस्विनी । अकरोद्व्यत्ययं वृक्षे चरौ च द्विजसत्तमाः

मग यशस्विनी मातेनं तिला एकांतात सांगितले; तेव्हा तिने श्रेष्ठ ब्राह्मणांसह वृक्ष व चरु यांविषयी ठरलेला विनिमय (व्यत्यय) करून टाकला।

Verse 26

ततः पुंस वने स्नाते ते शुभे चारुलोचने । दधाते गर्भमेवाथ भर्तुः संयोगतः क्षणात्

त्यानंतर, हे शुभे चारुलोचने, पुरुषाने वनात स्नान केल्यावर, ती पतीच्या संयोगाने त्याच क्षणी गर्भवती झाली।

Verse 27

ततस्तु गर्भमासाद्य सा च त्रैलोक्यसुन्दरी । क्षात्त्रेण तेजसा युक्ता तत्क्षणात्समपद्यत । मनो राज्ये ततश्चक्रे हस्त्यश्वारोहणोद्भवे

परंतु गर्भ धारण होताच ती त्रैलोक्यसुंदरी क्षात्रतेजाने तत्क्षणी युक्त झाली. मग तिचे मन राज्यकार्यात, हत्ती-घोड्यावर आरोहणातून उद्भवणाऱ्या उद्योगांत लागले।

Verse 28

युद्धवार्त्तास्तथा चक्रे देवासुरगणोद्भवाः । शृणोति च तथा नित्यं विलासेषु मनो दधे । अनुष्ठानं ततश्चक्रे मनोराज्यसमुद्भवम्

ती देव-असुरगणांपासून उद्भवलेल्या युद्धवार्ताही करू लागली. अशा कथा ती नित्य ऐके आणि राजसी विलासांत मन गुंतवी. मग त्या राजकल्पनांतून उद्भवलेले अनुष्ठान तिने केले।

Verse 29

पितुर्गृहात्समानीय जात्यानश्वांस्तथा गजान् । रक्तानि चैव वस्त्राणि काश्मीराद्यं विलेपनम्

तिने पित्याच्या घरातून उत्तम जातीचे घोडे व हत्ती आणले; तसेच लाल वस्त्रे आणि केशरादी विलेपनद्रव्येही अलंकारासाठी आणली।

Verse 30

तद्दृष्ट्वा चेष्टितं तस्या राज्यार्हं बहुभोगधृक् । ब्राह्मणार्हैः परित्यक्तं समाचारैश्च कृत्स्नशः

तिचे वर्तन राज्यास योग्य व अनेक भोगांनी युक्त असे पाहून, त्याला जाणवले की ब्राह्मणोचित आचार-व्यवहार व सर्व मर्यादा तिने पूर्णतः सोडून दिल्या आहेत।

Verse 31

अब्रवीच्च ततः क्रुद्धो धिक्पापे किमिदं कृतम् । व्यत्ययो विहितो नूनं चरुकस्य नगस्य च

तेव्हा तो क्रोधाने म्हणाला—“धिक् पापिणी! हे तू काय केलेस? निश्चयच चरु आणि नागवृक्ष यांचा उलटापालटा घडविला गेला आहे।”

Verse 32

क्षत्रियार्हं द्विजाचारैः सकलैः परिवर्जितम्

“ते लक्षण क्षत्रियास योग्य आहे; आणि द्विजांचे सर्व आचार-नियम त्यात सर्वथा नाहीत।”

Verse 33

चीरवल्कलसंत्यक्तं स्नानजाप्यविवर्जितम् । संयुक्तं विविधैर्गन्धैर्मृगनाभिपुरःसरैः

“ते चीर-वळकळापासून दूर आहे; पण स्नान व जप यांचा त्याग करत नाही; कस्तुरी अग्रस्थानी असलेल्या विविध सुगंधांनी युक्त आहे।”

Verse 34

तव माता शमस्था सा जपहोमपरायणा । तीर्थयात्रापरा चैव वेदश्रवणलालसा

“तुझी माता शांतीत स्थिर आहे, जप-होमात परायण आहे; तीर्थयात्रेत तत्पर आहे आणि वेदश्रवणाची आस धरते।”

Verse 35

तस्मात्ते क्षत्रियः पुत्रो भविष्यति न संशयः

“म्हणून तुझा पुत्र क्षत्रिय होईल—यात संशय नाही।”

Verse 36

मातुश्च ब्राह्मणश्रेष्ठो ब्रह्मचर्यकथापरः । भविष्यति सुतश्चिह्नैर्गर्भलक्षणसंभवैः

तुझ्या मातेस पुत्र होईल—तो श्रेष्ठ ब्राह्मण, ब्रह्मचर्यकथांमध्ये तत्पर; गर्भलक्षणांतून उत्पन्न झालेल्या पुत्रचिन्हांनी तो ओळखला जाईल।

Verse 37

यस्मादुदीरितः पूर्वं श्लोकोऽयं शास्त्रचिन्तकैः । यादृशा दोहदाः सन्ति सगर्भाणां च योषिताम्

कारण हा श्लोक पूर्वी शास्त्रचिंतकांनी उच्चारला होता—गर्भवती स्त्रियांमध्ये कोणकोणते दोहद (इच्छाविकार) उत्पन्न होतात ते सांगण्यासाठी।

Verse 38

तादृगेव स्वभावेन तासां पुत्रोऽत्र जायते । सैवमुक्ता भयत्रस्ता वेपमाना कृतांजलिः

त्याच स्वभावानुसार त्यांचा पुत्र येथे तसाच जन्मतो। असे ऐकून ती भयभीत, थरथरत, हात जोडून उभी राहिली।

Verse 39

बाष्पपूर्णेक्षणा दीना वाक्यमेतदुवाच ह । सत्यमेतत्प्रभो वाक्यं यत्त्वया समुदाहृतम्

अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, दीन होऊन ती म्हणाली—“प्रभो, तुम्ही उच्चारलेले हे वचन खरेच सत्य आहे।”

Verse 40

अतीतानागतं वेत्ति विना लिंगैर्भवानिह । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्याद्ब्राह्मणः सुतः । क्षत्रियस्य तु पुत्रस्य भवान्नार्हः कथंचन

इथे तुम्ही बाह्य लक्षणांशिवायही भूत व भविष्य जाणता. म्हणून माझ्यावर कृपा करा, जेणेकरून माझा पुत्र ब्राह्मण होईल. पण क्षत्रिय पुत्राशी तुमचा संबंध कधीही योग्य नाही।

Verse 41

ऋचीक उवाच । यत्किंचिद्ब्रह्मतेजः स्यात्तन्न्यस्तं ते चरौ मया । क्षात्त्रं तेजश्च ते मातुर्व्यत्ययं च कथंचन । करोमि वाधमो लोके शास्त्र स्य च व्यतिक्रमम्

ऋचीक म्हणाला—जे काही ब्राह्मणतेज असेल ते सर्व मी तुझ्या चरूमध्ये (यज्ञाहुतीत) न्यस्त केले आहे. आणि तुझ्या मातेकडील क्षात्रतेजाचाही कसा तरी व्यत्यय घडवितो; म्हणून मी लोकी अधम ठरतो व शास्त्रविधीचा अतिक्रम करतो.

Verse 42

पत्न्युवाच । यद्येवं भृगुशार्दूल मम पौत्रोऽत्र यो भवेत् । क्षात्त्रं तेजोऽखिलं तस्य गात्रे भूया त्त्वयाऽहृतम्

पत्नी म्हणाली—जर असेच असेल, हे भृगुशार्दूल, तर माझ्या वंशात जो पौत्र जन्मेल, त्याच्या देहातील सर्व क्षात्रतेज तुझ्याच हातून ओढून परत घेतले जावो.

Verse 43

पुत्रस्तु ब्राह्मणश्रेष्ठो भूयादभ्यधिकस्तव

परंतु तुझा पुत्र ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ होवो—खरे तर तुझ्याहूनही अधिक महान होवो.

Verse 44

ऋचीक उवाच । एवं भवतु मद्वाक्यात्पुत्रस्ते ब्राह्मणः शुभे । पौत्रः सुदुर्द्धरः संख्ये संयुक्तः क्षात्त्रतेजसा

ऋचीक म्हणाला—हे शुभे, माझ्या वचनाने तसेच होवो. तुझा पुत्र ब्राह्मण होईल आणि तुझा पौत्र रणांगणी क्षात्रतेजाने युक्त, अत्यंत दुर्धर होईल.

Verse 45

ततः सत्यं वरं लब्ध्वा प्रसन्नवदना सती । मातुर्निवेदयामास तत्सर्वं कांत जल्पितम्

त्यानंतर सत्य वर प्राप्त करून ती सती प्रसन्नमुख झाली; आणि आपल्या कांताने जे काही सांगितले होते ते सर्व तिने मातेस निवेदन केले.

Verse 46

ततः सा दशमे मासि संप्राप्ते गुरुदैवते । नक्षत्रे जनयामास पुत्रं बालार्कसन्निभम्

त्यानंतर दहाव्या महिन्यात, गुरुदैवताच्या नक्षत्राचा योग आला तेव्हा, तिने उगवत्या बालसूर्यासारखा तेजस्वी पुत्र प्रसविला।

Verse 47

ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतं निधानं तपसां शुचि । जमदग्निरिति ख्यातो योऽसौ त्रैलोक्यविश्रुतः । तस्य पुत्रोभवत्ख्यातो रामोनाम महायशाः

ब्राह्म्य लक्ष्मीने युक्त, शुद्ध आणि तपस्येचा निधी असा तो त्रैलोक्यात ‘जमदग्नी’ म्हणून प्रसिद्ध झाला; त्याचा महायशस्वी पुत्र ‘राम’ नावाने ख्यात झाला।

Verse 48

एकविंशतिदा येन धरा निःक्षत्रिया कृता । क्षात्त्रतेजःप्रभावेन पितामहप्रसादतः

ज्याने एकवीस वेळा पृथ्वी ‘निःक्षत्रिय’ केली—क्षात्रतेजाच्या प्रभावाने आणि पितामहाच्या प्रसादाने।

Verse 166

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये परशुरामोत्पत्तिवर्णनंनाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडातील हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्यात ‘परशुरामोत्पत्ती-वर्णन’ नावाचा १६६वा अध्याय समाप्त झाला।