Adhyaya 156

Verse 1

सूत उवाच । एवं सम्बोधिता तेन सा भार्या विजने गता । कन्याप्रदानस्य रुचिः संजाता तदनन्तरम्

सूत म्हणाले: अशा रीतीने त्याने समजाविल्यावर ती पत्नी एकांतस्थानी गेली; आणि त्यानंतर तिच्या मनात कन्याप्रदान (विवाहार्थ) करण्याची इच्छा उत्पन्न झाली।

Verse 2

ततः स पादौ प्रक्षाल्य मणिभद्रस्य सत्वरम् । उदकं साक्षतं हस्ते कन्यादानकृते ददौ

त्यानंतर त्याने त्वरेने मणिभद्राचे पाय धुऊन, कन्यादानासाठी त्याच्या हातात अक्षतासहित उदक अर्पण केले।

Verse 3

सोऽपि हस्तकृते तोये तं क्षत्रियमुवाच ह । अद्यैव कुरु मे शीघ्रं विवाहं कन्यया सह

आणि तो (मणिभद्र) हातात दिलेले उदक घेऊन त्या क्षत्रियास म्हणाला: “आजच त्वरेने माझा त्या कन्येसह विवाह करून दे।”

Verse 4

यस्मादिच्छामि संस्थातुं तेन ते गृहमागतः । क्षत्रिय उवाच । नात्र नक्षत्रमर्हं तु न किंचिद्भगदैवतम्

“विवाहस्थापना करण्याची इच्छा असल्यामुळेच मी तुमच्या घरी आलो आहे।” क्षत्रिय म्हणाला—“पण येथे योग्य नक्षत्र नाही, आणि भग-दैवत्याचे कोणतेही शुभ दैवी लक्षणही नाही।”

Verse 5

विवाहस्य न वारस्तु प्रसुप्ते मधुसूदने । अस्मिन्काले तु संप्राप्ते या कन्या परिणीयते

मधुसूदन (विष्णु) शयनावस्थेत असताना विवाहाचा योग्य मुहूर्त नसतो; तरीही अशा काळात जर कन्येचा विवाह केला गेला,

Verse 6

सा च संवत्सरान्मध्ये ध्रुवं वैधव्यमाप्नुयात् । एवं दैवज्ञमुख्यानां श्रुतं प्रवदतां मया

तर ती निश्चयच एका वर्षाच्या आत वैधव्याला प्राप्त होते. हे मी श्रेष्ठ दैवज्ञ-पुरोहितांच्या मुखातून ऐकले आहे, म्हणून सांगतो.

Verse 7

तस्माच्छुभे तु संप्राप्ते नक्षत्रे भगदैवते । त्वं विवाहय मे कन्यां प्रोत्थिते मधुसूदने । येन क्षेमंकरी ते स्यात्तथा पुत्रप्रपौत्रिणी

म्हणून भग-दैवत्य असलेले शुभ नक्षत्र आले आणि मधुसूदन (विष्णु) जागृत झाले की, तू माझ्या कन्येचा विवाह कर; ज्यामुळे ती कल्याणकारिणी ठरेल आणि पुत्र-प्रपौत्रांनी युक्त होईल.

Verse 8

मणिभद्र उवाच । नक्षत्रं वह्निदैवत्यं प्रसुप्तो मधुसूदनः

मणिभद्र म्हणाला—“हे नक्षत्र वह्नि-दैवत्य आहे, आणि मधुसूदन (विष्णु) शयनावस्थेत आहेत.”

Verse 9

सांप्रतं वत्सरांतोऽयं विवाहे विहिते सति । कामाग्निरुत्थितः काये सांप्रतं मां प्रबाधते

आता वर्षाचा शेवट जवळ आला आहे आणि विवाह ठरला आहे. माझ्या शरीरात कामाग्नि प्रज्वलित झाला आहे, जो मला आता त्रास देत आहे.

Verse 10

तस्मात्कुरु प्रसादं मे कन्याविवहितेन तु । तव वित्तं प्रदास्यामि सुखी येन भविष्यसि

म्हणून कन्येचा विवाह करून माझ्यावर कृपा करा. मी तुम्हाला धन देईन, ज्यामुळे तुम्ही सुखी व्हाल.

Verse 11

सूत उवाच । तस्माच्च वित्तलोभेन क्षत्रियो द्विजसत्तमाः । विवाहं कारयामास तत्क्षणादेव स द्विजाः

सूत म्हणाले: हे द्विजश्रेष्ठांनो! तेव्हा त्या क्षत्रियाने धनाच्या लोभापायी त्याच क्षणी विवाह लावून दिला.

Verse 12

ददौ कन्यां सुदुःखार्तामश्रुपूर्णेक्षणां स्थिताम् । सन्निधौ वह्निविप्राणां तदा तेन विवाहिता

त्याने अत्यंत दुःखी आणि डोळ्यात अश्रू असलेल्या त्या कन्येचे दान केले. अग्नि आणि ब्राह्मणांच्या साक्षीत तेव्हा तिचा विवाह झाला.

Verse 13

नीत्वा निजगृहं पश्चात्कामधर्मे नियोजिता । अनिच्छंतीमपि सतीं तामतीव निरर्गलः

नंतर तिला आपल्या घरी नेऊन कामधर्मात नियुक्त केले. ती सती अनिच्छुक असूनही त्याने तिच्याशी अत्यंत स्वैर वर्तन केले.

Verse 14

सोऽपि निष्कामतां प्राप्य निर्भर्त्स्य च मुहुर्मुहुः । भाषिकाभिरनेकाभिस्तापयित्वा च भामिनीम्

तोही निष्कामता प्राप्त करून तिला वारंवार धारेवर धरू लागला; अनेक कठोर वचनांनी त्या कामिनीला संतप्त करू लागला।

Verse 15

शांतिं नीता ततस्तेन प्रत्यूषे समुपस्थिते । भृत्यवर्गः समस्तोऽपि ततो निःसारितो गृहात्

मग त्याने तिला शांत करून गप्प केले; आणि पहाट होताच घरातून सर्व भृत्यवर्गाला हाकलून दिले।

Verse 16

इर्ष्याधर्मं समास्थाय परमं द्विजसत्तमाः । एक एव कृतस्तेन द्वारपालो नपुंसकः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! ईर्ष्याजन्य अधर्माचा आश्रय घेऊन त्याने फक्त एकच द्वारपाल नेमला—एक नपुंसक।

Verse 17

प्रोक्तं न च त्वया देयः प्रवेशोऽत्र गृहे मम । भृत्यस्य भिक्षुकस्यैव वृद्धस्य व्रतिनस्तथा

तो म्हणाला—‘माझ्या या घरात कोणालाही प्रवेश देऊ नकोस: भृत्याला नाही, भिक्षुकाला नाही, वृद्धालाही नाही, व्रतस्थ तपस्व्यालाही नाही।’

Verse 18

एवं कृत्वा विधानं तु ततश्चक्रे जनैः समम् । व्यवहारक्रियाः सर्वा द्रव्यलक्षैः सहस्रशः

अशी व्यवस्था करून तो पुढे लोकांसह, सहस्रो लक्ष धनासह, सर्व प्रकारचे व्यवहार व लेन-देन करू लागला।

Verse 19

श्वशुरस्यापि नो दत्तं किंचित्तेन दुरात्मना । भार्यायाः श्वेतवस्त्राणि मुक्त्वाऽन्यन्नैव किंचन

त्या दुरात्म्याने श्वशुरालाही काहीच दिले नाही; आणि पत्नीला पांढरी वस्त्रे सोडून दुसरे काहीही दिले नाही।

Verse 20

यामद्वयेऽपि संप्राप्ते दिनस्य गृहमागतः । मितमन्नं तत स्तस्या भोजनार्थं प्रयच्छति

दिवसाचे दोन प्रहर उलटून गेल्यावर तो घरी आला; मग तिला जेवण्यासाठी मोजकेच अन्न देऊ लागला।

Verse 21

यावन्मात्रं च सा भुंक्त एकविप्रान्वितः स्वयम् । भुक्त्वा चैव ततो याति व्यवहारकृते बहिः

ती जितके खात असे तितकेच तो स्वतः एका ब्राह्मणासह खात असे; आणि खाऊन व्यवहारासाठी पुन्हा बाहेर जात असे।

Verse 22

आगच्छति पुनर्हर्म्यं संध्याकाल उपस्थिते । साऽपि तिष्ठति हर्म्यस्था पत्नी तस्य दुरात्मनः

संध्याकाळ होताच तो पुन्हा हवेलीत आला; आणि त्या दुरात्म्याची पत्नीही घरातच राहिली।

Verse 23

वैराग्यं परमं प्राप्ता दुःखशोकसमन्विता । मत्सीव पतिता तोयादन्यस्मिंस्तु स्थलांतिके

दुःख व शोकाने व्याकुळ होऊन तिला परम वैराग्य प्राप्त झाले; पाण्याबाहेर पडलेल्या माशासारखी ती जवळच दुसऱ्या कोरड्या जागी कोसळली।

Verse 24

चक्रवाकी विमुक्तेव संप्राप्ते दिवसक्षये । हंसी हंसवियुक्तेव मृगीव मृगवर्जिता

दिवसाचा अंत होताच ती चक्रवाकीप्रमाणे जोडीदारापासून विरहिणी, हंसीप्रमाणे हंसवियोगी, आणि मृगीप्रमाणे मृगविरहित झाली।

Verse 25

सोऽपि नित्यं ददौ भोज्यं विप्रस्यैकस्य च द्विजाः । प्रोच्य तं ब्राह्मणं पूर्वं सामपूर्वमिदं वचः

हे द्विजांनो, तोही दररोज एका ब्राह्मणाला भोजन देई; पण आधी त्या ब्राह्मणास सामपूर्वक मधुर वचनांनी संबोधून हे म्हणे।

Verse 26

अधोवक्त्रेण भोक्तव्यं सदा विप्र गृहे मम । यदि पश्यसि मे भार्यां संप्राप्स्यसि विडंबनाम्

“हे विप्र, माझ्या घरी तुला नेहमी मुख खाली करूनच भोजन करावे लागेल. जर तू माझ्या भार्येकडे पाहिलेस तर तुला विडंबना (अपमान) भोगावा लागेल.”

Verse 27

एवं विडंबितास्तेन ह्यूर्ध्ववक्त्रावलोकिनः । ये चान्ये भयसंत्रस्ता न यांति च तदालयम्

अशा रीतीने ज्यांनी मुख वर करून पाहिले त्यांची त्याने विडंबना केली; आणि इतरही भयभीत होऊन त्या घराकडे जातच नसत।

Verse 28

कस्यचित्त्वथ कालस्य पुष्पोनाम द्विजोत्तमः । तीर्थयात्राप्रसंगेन संप्राप्तस्तत्पुरं प्रति

नंतर काही काळाने तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने ‘पुष्प’ नावाचा एक श्रेष्ठ ब्राह्मण त्या नगरात येऊन पोहोचला।

Verse 29

पूर्वे वयसि संस्थश्च दर्शनीयतमाकृतिः । क्षुत्क्षामः सुपरिश्रांतो मध्याह्ने समुपस्थिते

तो अजून तरुण वयात होता आणि अत्यंत दर्शनीय रूपाचा होता; पण मध्यान्ह होताच तो भुकेने क्षीण व फारच थकलेला झाला।

Verse 31

ततस्तं प्रार्थयामास गत्वा भोज्यं च स द्विजाः । तेनापि स द्विजः प्रोक्तस्तदासौ द्विजसत्तमाः

मग तो ब्राह्मण त्याच्याकडे जाऊन भोजनाची याचना करू लागला. तेव्हा त्या गृहस्थानेही, हे द्विजश्रेष्ठा, त्या ब्राह्मणास असे शब्द सांगितले.

Verse 32

अधोवक्त्रेण भोक्तव्यं त्वया वीक्ष्या न मे प्रिया । नो चेद्विडंबनां विप्र संप्राप्स्यसि न संशयः

‘तुला तोंड खाली करूनच भोजन करावे लागेल, आणि माझ्या प्रिय पत्नीवर नजर टाकू नकोस. नाहीतर, हे विप्र, निःसंशय तुला अपमान भोगावा लागेल.’

Verse 33

एवं ज्ञात्वा महाभाग यत्क्षेमं तत्समाचर

‘हे महाभागा, हे जाणून जे तुझ्या कल्याणास व सुरक्षिततेस योग्य तेच आचरण कर.’

Verse 34

पुष्प उवाच । क्षुत्क्षामस्य न मे कार्यं परदारविलोकनैः । वेदाध्ययनयुक्तस्य तीर्थयात्रारतस्य च

पुष्प म्हणाला—‘मी भुकेने क्षीण झालो आहे; परस्त्रीकडे पाहण्यात मला काहीच प्रयोजन नाही. मी वेदाध्ययनात युक्त आणि तीर्थयात्रेत रत आहे.’

Verse 35

मणिभद्र उवाच । तदागच्छ मया सार्धं सांप्रतं मम मंदिरम् । विशेषात्तव दास्यामि भोजनं दक्षिणान्वितम्

मणिभद्र म्हणाला—आता माझ्याबरोबर माझ्या घरी चल. मी तुला विशेष भोजन आणि यथोचित दक्षिणा देईन.

Verse 36

एवं तौ संविदं कृत्वा ययतुर्ब्राह्मणोत्तमाः । हट्टमार्गे गतौ तत्र यत्र षंढो व्यव स्थितः

अशी संमती करून ते श्रेष्ठ ब्राह्मण निघाले. हाटाच्या रस्त्याने जाऊन जिथे तो षंढ उभा होता तिथे पोहोचले.

Verse 37

तत्पार्श्वे ब्राह्मणं धृत्वा प्रविष्टो गृहमध्यतः । भार्यया श्रपयामास धान्यं मानमितं तदा

ब्राह्मणाला जवळ बसवून तो घराच्या आत गेला. तेव्हा त्याने पत्नीला मोजून घेतलेले धान्य शिजवायला सांगितले.

Verse 38

ततो देवार्चनं कृत्वा वैश्वदेवांत आगतम् । पुष्पमाहूय तत्पादौ प्रक्षाल्य च निवेश्य च

मग देवपूजन करून आणि वैश्वदेव कर्म आटोपून तो परत आला. पुष्पाला बोलावून त्याचे पाय धुऊन आदराने बसविले.

Verse 39

कृत्वार्चनविधिं तस्य दत्त्वान्नं च सुसंस्कृतम् । उपविश्य ततः पश्चाद्भोजनार्थं ततो द्विजाः । पुष्पोऽपि वीक्षते तस्याः पादौ पंकजसंनिभौ

त्याचा विधिपूर्वक सत्कार करून आणि सुसंस्कृत अन्न देऊन ते द्विज भोजनासाठी बसले. पुष्पही त्या स्त्रीचे कमळासारखे पाय निरखत राहिला.

Verse 40

यथायथा स कौतुक्याद्वीक्षते यौवनाश्रितः । कौतुक्यात्तेन च ततस्तस्या वक्त्रं निरीक्षितम्

जसा जसा तो तरुण, यौवनाच्या आवेगाला ‘कौतुक’ म्हणत आड करून, अधिकाधिक पाहू लागला, तसाच त्या कौतुकाच्याच निमित्ताने त्याने मग तिचे मुखही निरखले।

Verse 41

ततश्चाकारयामास मणिभद्रः प्रकोपतः । तं षण्ढमुक्तवाञ्जारं त्वमेनं च विडंबय

मग क्रोधाने मणिभद्राने आपल्या दूताला आज्ञा केली—“अरे षण्ढा! अरे व्यभिचारी! जा, ह्या माणसाची विटंबना कर।”

Verse 42

ततस्तेन द्विजश्रेष्ठाः स पुष्पो मूर्ध्नि ताडितः

त्यानंतर, हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्याने पुष्पाच्या मस्तकावर प्रहार केला।

Verse 43

अधो निपतितं भूमौ रुधिरेण परिप्लुतम् । चरणाभ्यां समाकृष्य दूतो मार्गं समाश्रितः

तो भूमीवर तोंड खाली पडला व रक्ताने माखला; दूताने त्याला पायांनी ओढत मार्ग धरला।

Verse 44

यावच्चतुष्पथं नीतो यत्र संचरते जनः । हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्पुरवरे तदा

जिथे लोकांची वर्दळ असते त्या चौरस्त्यापर्यंत त्याला नेले; तेव्हा त्या श्रेष्ठ नगरात मोठा हाहाकार झाला।

Verse 45

सर्वेषामेव पौराणां तदवस्थं विलोक्य तम् । ततोऽन्यैः शीततोयेन सोभिषिक्तो दयान्वितैः

सर्व नगरजनांनी त्याची ती अवस्था पाहिली; तेव्हा दयाळू लोकांनी त्याच्यावर शीतल जल शिंपडून अभिषेक केला।

Verse 46

कृत्वा वायुप्रदानं च गमितश्चेतनां प्रति । स प्राप्य चेतनां कृच्छ्रात्तत्तोयात्तानथाब्रवीत्

प्राणवायूचे प्रदान करून त्याला शुद्धीवर आणले. तो मोठ्या कष्टाने शुद्धीवर येऊन, त्या पाण्यातूनच त्यांना म्हणाला।

Verse 47

न मया विहितं चौर्यं परदारा न सेविताः । पश्यध्वं मणिभद्रेण यथाहं क्लेशितो जनाः

मी कधीही चोरी केली नाही, परस्त्रीसेवनही केले नाही. हे लोकांनो, पाहा—मणिभद्राने मला कसा क्लेश दिला आहे!

Verse 48

तीर्थयात्रापरो विप्रो ब्रह्मचर्यपरायणः । भोजनार्थं समामन्त्र्य नीतोऽवस्थामिमां ततः

मी तीर्थयात्रेत तत्पर असा विप्र, ब्रह्मचर्यनिष्ठ आहे. भोजनाच्या बहाण्याने बोलावून मला या दीन अवस्थेत आणले गेले।

Verse 49

किं नास्ति वात्र भूपालो येनैतदसमंजसम् । ब्राह्मणस्य विशेषेण निर्दोषस्य महाजनाः

इथे असा अन्याय होऊ देणारा राजा नाही काय? विशेषतः निर्दोष ब्राह्मणावर—हे महाजनहो!

Verse 50

जना ऊचुः । बहवस्तेन पापेन विप्राः पूर्वं विडंबिताः । राजप्रसादयुक्तेन चेर्ष्यां प्राप्य शरीरिणा

लोक म्हणाले—राजकृपेने समर्थ, मनुष्यदेहात ईर्ष्येने प्रेरित त्या पाप्याने पूर्वी अनेक ब्राह्मणांची थट्टा करून त्यांचा अपमान केला होता।

Verse 51

कोऽपि राजप्रसादान्न किंचिद्ब्रूतेऽस्य सम्मुखम् । तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो दास्यामस्तेऽशनं वयम्

त्याच्या राजाश्रयामुळे कोणीही त्याच्या समोर काही बोलत नाही। म्हणून उठ, आपण जाऊ; आम्ही तुला अन्न देऊ।

Verse 156

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पादित्यमाहात्म्ये मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनंनाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेतील सहाव्या नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यातील पुष्पादित्यमाहात्म्य अंतर्गत ‘मणिभद्रकृत पुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णन’ नावाचा १५६वा अध्याय समाप्त झाला।