Adhyaya 173

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अहो बत महाश्चर्यं विश्वामित्रस्य सन्मुनेः । मंत्रप्रभावतो येन तत्तोयं रुधिरीकृतम्

ऋषी म्हणाले—अहो! सत्मुनी विश्वामित्रांचे हे किती महान् आश्चर्य, की मंत्रप्रभावाने त्या जलास रुधिररूप केले!

Verse 2

ततःप्रभृति संप्राप्तं कथं तोयं प्रकीर्तय । सरस्वत्या महाभाग सर्वं विस्तरतो वद

त्या वेळेपासून हे जल असे कसे झाले, ते कृपया सांगावे. हे महाभाग, सरस्वतीविषयी सर्व काही सविस्तर वर्णन करा.

Verse 3

सूत उवाच । बहुकालं प्रवाहः स सरस्वत्या द्विजोत्तमाः । महान्रक्तमयो जातो भूतराक्षससेवितः

सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो, दीर्घकाळ सरस्वतीचा तो प्रवाह रक्तमय महान् प्रवाह झाला, ज्यास भूत व राक्षस वावरत.

Verse 4

कस्यचित्त्वथ कालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः । अर्बुदस्थस्तया प्रोक्तो दीनया दुःखयुक्तया

नंतर काही काळाने, अर्बुदात वसणाऱ्या मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांना ती दीन व दुःखयुक्त (सरस्वती) बोलली.

Verse 5

तवार्थाय मुने शप्ता विश्वामित्रेण कोपतः । रुधिरौघवहाजाता तपस्विजनवर्जिता

हे मुने, तुझ्यासाठीच क्रोधाने विश्वामित्रांनी मला शाप दिला; मी रक्तौघ वाहणारी झाले आणि तपस्विजनांनी त्यागली गेले.

Verse 6

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यात्सलिलं पुनः । प्रवाहे मम विप्रेन्द्र प्रयाति रुधिरं क्षयम्

म्हणून हे विप्रेन्द्र, माझ्यावर कृपा करा, जेणेकरून पुन्हा जल होईल; माझ्या प्रवाहातील रक्त क्षीण होऊन नष्ट होवो.

Verse 7

त्रैलोक्यकरणे विप्र संक्षये वा स्थितौ हि वा । नाशक्तिर्विद्यते काचित्तव सर्वमुनीश्वर

हे विप्र! त्रैलोक्याची सृष्टी असो, प्रलय असो वा स्थिती—तुझ्यात किंचितही अशक्ती नाही; हे सर्वमुनीश्वर।

Verse 8

वसिष्ठ उवाच । तथा भद्रे करिष्यामि यथा स्यात्सलिलं पुनः । प्रवाहे तव निर्याति सर्वं रक्तं परिक्षयम्

वसिष्ठ म्हणाले—हे भद्रे! मी असे करीन की जल पुन्हा परतेल; आणि तुझ्या प्रवाहात सर्व रक्त पूर्ण क्षयास जाऊन नाहीसे होईल।

Verse 9

एवमुक्त्वा स विप्रर्षिरवतीर्य धरातले । गतः प्लक्षतरुं यस्मा दवतीर्णा सरस्वती

असे बोलून तो विप्रर्षी पृथ्वीवर उतरला आणि ज्या प्लक्षवृक्षापासून सरस्वती अवतरली होती, त्या ठिकाणी गेला।

Verse 10

समाधिं तत्र संधाय निविष्टो धरणीतले । संभ्रमं परमं गत्वा विश्वामित्रस्य चोपरि

तेथे धरणीवर बसून त्यांनी समाधी लावली; आणि परम आध्यात्मिक उत्कर्षास जाऊन ते विश्वामित्राच्याही पलीकडे गेले।

Verse 11

वारुणेन तु मन्त्रेण वीक्ष यन्वसुधातलम् । ततो निर्भिद्य वसुधां भूरितोयं विनिर्गतम्

वारुण मंत्राने भूमितल पाहून त्यांनी जमीन भेदली; तेव्हा तेथून विपुल जल उसळून बाहेर आले।

Verse 12

रन्ध्रद्वयेन विप्रेन्द्रा लोचनाभ्यां निरीक्षणात् । एकस्य सलिलं क्षिप्रं यत्र जाता सरस्वती

हे विप्रश्रेष्ठांनो, नेत्रांच्या दोन रंध्रांतून दृष्टि टाकताच एका रंध्रातून शीघ्र जल प्रकट झाले; त्या स्थानीच सरस्वती देवी अवतरल्या।

Verse 13

प्लक्षमूले ततस्तस्य वेगेनापहृतं बलात् । तद्रक्तं तेन संपूर्णं ततस्तेन महानदी

त्यानंतर प्लक्षवृक्षाच्या मुळाशी तिचे रक्त वेगवान प्रवाहाने बलपूर्वक वाहून नेले; त्या रक्ताने परिपूर्ण होऊन त्यातून एक महानदी उत्पन्न झाली।

Verse 14

द्वितीयस्तु प्रवाहो यः संभ्रमा त्तस्य निर्गतः । सा च साभ्रमती नाम नदी जाता धरातले

आणि तिच्या संभ्रमातून जो दुसरा प्रवाह निघाला, तोच पृथ्वीवर ‘साभ्रमती’ नावाची नदी झाला।

Verse 15

एवं प्रकृतिमापन्ना भूय एव सरस्वती । यत्पृष्टोऽस्मि महाभागाः सरस्वत्याः कृते द्विजाः

अशा रीतीने सरस्वती पुन्हा आपल्या स्वाभाविक प्रकृतीस प्राप्त झाल्या। हे भाग्यवान द्विजांनो, सरस्वतीविषयी तुम्ही जे विचारले होते ते मी सांगितले।

Verse 16

एतत्सारस्वतं नाम व्याख्यानमतिबुद्धिदम् । यः पठेच्छ्रणुयाद्वापि मतिस्तस्य विवर्द्धते । सरस्वत्याः प्रसादेन सत्यमेतन्म योदितम्

हे ‘सारस्वत’ नावाचे व्याख्यान अतिशय बुद्धिदायक आहे. जो हे पठण करील किंवा श्रवण करील, त्याची मती वाढते. सरस्वतीच्या प्रसादाने मी जे सांगितले ते सत्यच आहे।

Verse 173

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वत्युपाख्याने सरस्वती शापमोचनसाभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनंनाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील सरस्वती-उपाख्यानात ‘सरस्वतीचा शापमोचन व साब्रमतीची उत्पत्तीवृत्तांत-वर्णन’ नामक एकशे त्र्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।