Adhyaya 222

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । येषां च शस्त्रमृत्युः स्यादपमृत्युरथापि वा । उपसर्गान्मृतानां च विषमृत्युमुपेयुषाम्

भर्तृयज्ञ म्हणाले—ज्यांचा शस्त्रामुळे मृत्यू होतो, किंवा जे अपमृत्यूला प्राप्त होतात; जे उपसर्गांमुळे मरतात, आणि जे विषमृत्यूला प्राप्त होतात—

Verse 2

वह्निना च प्रदग्धानां जलमृत्युमुपेयुषाम् । सर्पव्याघ्रहतानां च शृंगैरुद्बन्धनैरपि

जे अग्नीने दग्ध झाले, जे पाण्यात मृत्युमुखी पडले, जे सर्प वा वाघाने मारले गेले, तसेच शिंगांनी विद्ध होऊन किंवा फाशीने मृत झाले—त्यांच्यासाठीही।

Verse 3

श्राद्धं तेषां प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप । तेषां तस्मिन्कृते तृप्तिस्ततस्तत्पक्षजा भवेत्

हे नराधिप! त्या (प्रेतांच्या) श्राद्धकर्म चतुर्दशी तिथीस करावे. त्या दिवशी केले असता, त्या त्या पक्षविधीनुसार त्यांची तृप्ती होते.

Verse 4

आनर्त उवाच । कस्माच्छस्त्रहतानां च प्रोक्ता श्राद्धे चतुर्दशी । नान्येषां दिवसे तत्र संशयोऽयं वदस्व मे

आनर्त म्हणाला—शस्त्राने मारल्या गेलेल्यांच्या श्राद्धासाठी चतुर्दशीच का सांगितली आहे? आणि त्या दिवशी इतरांसाठी का नाही? हा माझा संशय आहे; मला सांगा.

Verse 5

एकोद्दिष्टं न शंसंति सपिण्डीकरणं परम् । कस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं वदैतन्मम विस्त रात्

काही जण एकोद्दिष्टाचे समर्थन करत नाहीत, आणि (काही) सपिंडीकरणाला श्रेष्ठ म्हणतात. मग तेथे ते का करावे? मला हे सविस्तर सांगा.

Verse 6

कस्मान्न पार्वणं तत्र क्रियते दिवसे स्थिते । प्रेतपक्षे विशेषेण कृते श्राद्धेऽखिलेऽपि च

तिथी उपस्थित असताना तेथे पार्वण श्राद्ध का केले जात नाही? विशेषतः जेव्हा संपूर्ण प्रेतपक्षात सर्वत्र श्राद्धकर्म केले जाते.

Verse 7

भर्तृयज्ञौवाच । बृहत्कल्पे पुरा राजन्हिरण्याक्षो महासुरः । बभूव बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयंकरः

भर्तृयज्ञ म्हणाले—हे राजन्, प्राचीन बृहत्त्कल्पात हिरण्याक्ष नावाचा महासुर होता; तो अत्यंत बलवान, शूर आणि सर्व देवांना भय उत्पन्न करणारा होता.

Verse 8

ब्रह्मा प्रतोषितस्तेन विधाय विविधं तपः । कृष्णपक्षे विशेषेण नभस्ये मासि संस्थिते

त्याने विविध तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवांना प्रसन्न केले—विशेषतः नभस्य मासातील कृष्णपक्षात।

Verse 9

ब्रह्मोवाच । परितुष्टोस्मि ते वत्स प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्

ब्रह्मदेव म्हणाले—वत्सा, मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे; जे इच्छित आहे ते माग. देण्यायोग्य नसले तरी देईन; म्हणून विलंब करू नकोस.

Verse 10

हिरण्याक्ष उवाच । भूताः प्रेताः पिशाचाश्च राक्षसा दैत्यदानवाः । बुभुक्षिताः प्रयाचंते मां नित्यं पद्मसंभव

हिरण्याक्ष म्हणाला—हे पद्मसंभव (ब्रह्मदेवा), भूत, प्रेत, पिशाच, राक्षस, दैत्य आणि दानव हे सर्व भुकेले राहून नित्य दररोज माझ्याकडे याचना करतात.

Verse 11

प्रेतपक्षे कृते श्राद्धे कन्यासंस्थे दिवाकरे । एकस्मिन्नहनि प्रायस्तृप्तिः स्याद्वर्षसंभवा

प्रेतपक्षात श्राद्ध केल्यास, आणि सूर्य कन्या राशीत असताना, एका दिवसातच जणू वर्षभराची तृप्ती प्राप्त होते.

Verse 12

तत्त्वमद्य दिनं देहि तेभ्यः कमलसम्भव । तेन तृप्तिं गताः सर्वे स्थास्यंत्यब्दं पितामह

म्हणून हे कमलसम्भव पितामह ब्रह्मा, यांच्यासाठी आजचा दिवस विशेष म्हणून द्या। त्याने सर्वजण तृप्त होऊन एक वर्षभर तसेच राहतील।

Verse 13

श्रीब्रह्मोवाच । यः कश्चिन्मानवः श्राद्धं स्वपितृभ्यः प्रदास्यति । प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां नभस्ये मा सि संस्थिते

श्री ब्रह्मा म्हणाले—जो कोणताही मनुष्य आपल्या पितरांसाठी श्राद्ध देईल, प्रेतपक्षातील चतुर्दशीला, नभस्य (भाद्रपद) मास असताना,

Verse 14

प्रेतानां राक्षसानां च भूतादीनां भविष्यति । मम वाक्यादसंदिग्धं ये चान्ये कीर्तितास्त्वया

ते प्रेत, राक्षस तसेच भूत इत्यादींसाठीही फलदायी होईल। माझ्या वचनाने यात संशय नाही; आणि तू ज्यांचा अन्य उल्लेख केला आहेस त्यांनाही।

Verse 15

दुर्मृत्युना मृता ये च संग्रामेषु हताश्च ये । एकोद्दिष्टे सुतैर्दत्ते तेषां तृप्तिर्भविष्यति

जे दुर्मृत्यूने मेले आणि जे संग्रामात मारले गेले—त्यांच्या पुत्रांनी एकोद्दिष्ट श्राद्ध दिल्यास त्यांना तृप्ती व शांती प्राप्त होईल।

Verse 16

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा ततश्चादर्शनं गतः । हिरण्याक्षोऽपि संहृष्टः स्वमेव भवनं ययौ

असे बोलून ब्रह्मा नंतर अदृश्य झाले। हिरण्याक्षही आनंदित होऊन आपल्या भवनाकडे निघून गेला।

Verse 17

यच्च शस्त्रहतानां च तस्मिन्नहनि दीयते । एकोद्दिष्टं नरैः श्राद्धं तत्ते वक्ष्यामि कारणम्

आणि शस्त्राने मारल्या गेलेल्यांसाठी त्याच दिवशी लोक जे एकोद्दिष्ट श्राद्ध करतात—त्याचे कारण मी तुला सांगतो.

Verse 18

संख्ये शस्त्रहता ये च निर्विकल्पेन चेतसा । युध्यमाना न ते मर्त्ये जायते मनुजाः पुनः

जे रणांगणात निर्विकल्प चित्ताने लढता लढता शस्त्राने मारले जातात, ते या मर्त्यलोकी पुन्हा मनुष्यजन्म घेत नाहीत.

Verse 19

पराङ्मुखाश्च हन्यंते पलायनपरायणाः । ते भवंति नराः प्रेता एतदाह पितामहः

जे पाठ फिरवून फक्त पळण्यात तत्पर असताना मारले जातात, ते नर प्रेत होतात—असे पितामह ब्रह्मदेव म्हणाले आहेत.

Verse 20

सम्मुखा अपि ये दैन्यं हन्यमाना वदंति च । पश्चात्तापं च वा कुर्युः प्रहारैर्जर्जरीकृताः

शत्रूसमोर असूनही जे मार खाताना दैन्याचे शब्द बोलतात, किंवा प्रहारांनी चूर होऊन पश्चात्ताप करतात—

Verse 21

तेऽपि प्रेता भवन्तीह मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । कदाचिच्चित्तचलनं शूराणामपि जायते

तेही येथे प्रेत होतात—स्वायंभुव मनूंनी असे सांगितले आहे; कारण कधी कधी शूरांचेही चित्त डळमळते.

Verse 22

तेषां भ्रांत्या दिने तत्र श्राद्धं देयं निजैः सुतैः । अपमृत्युमृतानां च सर्वेषामपि देहिनाम्

म्हणून त्यांच्या भ्रांतीमुळे त्या दिवशी तेथे स्वतःच्या पुत्रांनी श्राद्ध अर्पण करावे—अपमृत्यूने मृत झालेल्यांसाठी तसेच सर्व देहधारी दिवंगतांसाठीही।

Verse 23

प्रेतत्वं जायते यस्मात्तस्माच्छ्राद्धस्य तद्दिनम् । श्राद्धार्हं पार्थिवश्रेष्ठ विशेषेण प्रकीर्तितम्

कारण त्या दिवशी प्रेतत्व उत्पन्न होते; म्हणून तोच दिवस—हे राजश्रेष्ठ—विशेषतः श्राद्धकर्मास योग्य असा सांगितला आहे।

Verse 24

एकोद्दिष्टं प्रकर्तव्यं यस्मात्तत्र दिने नरैः । सपिंडीकरणादूर्ध्वं तत्ते वक्ष्याभि कारणम्

म्हणून त्या दिवशी तेथे लोकांनी एकोद्दिष्ट श्राद्ध करावे. आणि सपिंडीकरणानंतर काय करावे, त्याचे कारण मी तुला सांगीन।

Verse 25

यदि प्रेतत्वमापन्नः कदाचित्स्वपिता भवेत् । तृप्त्यर्थं तस्य कर्तव्यं श्राद्धं तत्र दिने नृप

जर कधी स्वतःचा पिता प्रेतत्वास प्राप्त झाला, तर—हे नृप—त्याच्या तृप्तीसाठी त्या दिवशी तेथे त्याचे श्राद्ध अवश्य करावे।

Verse 26

पितामहाद्यास्तत्राह्नि श्राद्धं नार्हंति कुत्रचित् । अथ चेद्भ्रांतितो दद्याद्धियते राक्षसैस्तु तत्

त्या दिवशी पितामह इत्यादी पूर्वज कुठेही श्राद्धास पात्र नसतात. आणि जर कोणी भ्रांतीने दिले, तर ते श्राद्ध राक्षसच हिरावून घेतात।

Verse 27

ब्रह्मणो वचनाद्राजन्भूतप्रेतैश्च दानवैः । तेनैकोद्दिष्टमेवात्र कर्तव्यं न तु पार्वणम्

हे राजा! ब्रह्मदेवाच्या वचनानुसार आणि भूत, प्रेत व दानवांमुळे, येथे केवळ एकोद्दिष्ट श्राद्ध करावे, पार्वण श्राद्ध करू नये.

Verse 28

पितृपक्षे चतुर्दश्यां कन्यासंस्थे दिवाकरे । पितामहो न गृह्णाति पित्रा तेन समं तदा

पितृपक्षात चतुर्दशीला जेव्हा सूर्य कन्या राशीत असतो, तेव्हा पितामह (आजोबा) श्राद्ध स्वीकारत नाहीत, कारण त्यावेळी ते पित्या समान असतात.

Verse 29

न च तस्य पिता राजंस्तथैव प्रपितामहः

हे राजा! तसेच त्यांचे वडील किंवा पणजोबा देखील त्यावेळी श्राद्ध स्वीकारत नाहीत.

Verse 30

एतस्मात्कारणाद्राजन्पार्वणं न विधीयते । तस्मिन्नहनि संप्राप्ते व्यर्थं श्राद्धं भवेद्यतः

हे राजा! याच कारणामुळे पार्वण श्राद्ध विहित नाही; कारण तो दिवस आला असता केलेले पार्वण श्राद्ध व्यर्थ ठरते.

Verse 31

नान्यस्थानोद्भवैर्विप्रैः श्राद्धकर्मव्रतानि च । नागरो नागरैः कुर्यादन्यथा तद्वृथा भवेत्

अन्य ठिकाणी जन्मलेल्या ब्राह्मणांकडून श्राद्धकर्म आणि व्रते करून घेऊ नयेत. नागर ब्राह्मणाने नागर ब्राह्मणांकडूनच हे कार्य करून घ्यावे, अन्यथा ते व्यर्थ ठरते.

Verse 32

अन्यस्थानोद्भवैर्विप्रैर्यच्छ्राद्धं क्रियते ध्रुवम् । संपूर्णं व्यर्थतां याति नागराणां क्रियापरैः

अन्य ठिकाणी जन्मलेल्या ब्राह्मणांकडून जे श्राद्ध केले जाते, ते पूर्ण झाले तरी—क्रियापरायण नागरांसाठी—निश्चितच निष्फळ ठरते.

Verse 33

अथाचारपरिभ्रष्टाः श्राद्धार्हा एव नागराः । वलीवर्दसमानोऽपि ज्ञातीयो यदि लभ्यते । किमन्यैर्बहुभिर्विप्रैर्वेदवेदांगपारगैः

आचारभ्रष्ट झाले तरी नागर हे श्राद्धार्हच मानले जातात. जर बैलासारखा तुच्छ समजला जाणारा एखादा ज्ञातीय मिळाला, तर वेद-वेदांग पारंगत अनेक इतर ब्राह्मणांची काय गरज?

Verse 222

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्ध कल्पे चतुर्दशीशस्त्रहतश्राद्धनिर्णयवर्णनंनाम द्वाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्याच्या श्राद्धकल्पात ‘चतुर्दशीस शस्त्रहतांच्या श्राद्धनिर्णयवर्णन’ नामक दोनशे बावीसावा अध्याय समाप्त झाला.