Adhyaya 77

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्र तौ परमेश्वरौ । उमामहेश्वरौ सूत हरिश्चन्द्रेण भूभुजा

ऋषी म्हणाले—हे सूत! आपण तेथे असलेल्या त्या दोन परमेश्वरां—उमा व महेश्वर—विषयी जे सांगितले, त्यांचा राजा हरिश्चंद्राशी संबंध कसा होता?

Verse 2

कृतौ कथयसीत्येवं वेदिमध्यं समाश्रितौ । उतान्यौ स्थापितौ तत्र चमत्कारपुरांतिकम्

“हे कसे घडविले वा प्रतिष्ठित केले?”—असे म्हणत ते दोघे वेदीच्या मध्यभागी स्थिर झाले; आणि आणखी दोघे तेथेच चमत्कारपुराजवळ प्रतिष्ठापित झाले।

Verse 3

वेदिमध्यगतौ नित्यं पार्वतीपरमेश्वरौ । एतत्संश्रूयते सूत विवाहः प्रागभूत्तयोः । ओषधिप्रस्थमासाद्य पुरं हिम वतः प्रियम्

वेदीच्या मध्यभागी पार्वती व परमेश्वर नित्य विराजमान आहेत। हे सूत, असे ऐकिवात आहे की हिमवतास प्रिय असलेल्या ओषधिप्रस्थ नगरास पोहोचून त्यांचा पूर्वी विवाह झाला होता।

Verse 4

अत्र नः संशयो जातः श्रद्धेयमपि ते वचः । श्रुत्वा किं वा भ्रमस्तेऽयं किं वाऽस्माकं प्रकीर्तय

येथे आमच्या मनात संशय उत्पन्न झाला आहे, जरी तुमचे वचन श्रद्धेय आहे। हे ऐकून भ्रम तुमचा आहे की आमचा—कृपया स्पष्ट करून सांगा।

Verse 5

सूत उवाच । नास्माकं विभ्रमो जातो युष्माकं तु द्विजोत्तमाः । परं यत्कारणं कृत्स्नं तद्ब्रवीमि निबोध्यताम्

सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो, मला कोणताही भ्रम झाला नाही; संशय तुमच्यातच उत्पन्न झाला आहे। त्याचे संपूर्ण व यथार्थ कारण मी सांगतो—ऐका व समजून घ्या।

Verse 6

य एष ओषधिप्रस्थे विवाहः प्रागभू त्तयोः । उमात्रिनेत्रयो रम्यः सर्वदेवप्रमोदकृत्

ओषधिप्रस्थ येथे उमा व त्रिनेत्रधारी प्रभू यांचा जो पूर्वी विवाह झाला, तो अत्यंत रम्य होता आणि सर्व देवांना आनंद देणारा होता।

Verse 7

वैवस्वतेऽन्तरे पूर्वं संजातो द्विजसत्तमाः । सप्तमस्य तु विख्यातो युष्माकं विदितोऽत्र यः

हे द्विजश्रेष्ठा! हे वैवस्वत मन्वंतरापूर्वीच उत्पन्न झाले; आणि सातव्या मन्वंतरातही ते विख्यात आहे—इथे तुम्हा सर्वांना ते ज्ञात आहे.

Verse 8

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यश्चोद्वाहस्तयोरभूत् । स्वायंभुवमनोराद्ये स संजातः सुविस्तरः

हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात त्या दोघांचा जो विवाह झाला, तो स्वायंभुव मनूच्या आद्यकाळी प्रथम प्रकट झाला; आणि परंपराश्रुतीत तो विस्तृतपणे प्रसिद्ध झाला.

Verse 9

ऋषय ऊचुः । विवाह ओषधिप्रस्थे यः पुरा समभूत्तयोः । पार्वतीहरयोः सूत सोऽस्माभिर्विस्तराच्छ्रुतः

ऋषी म्हणाले—हे सूत! ओषधिप्रस्थ येथे प्राचीनकाळी पार्वती व हर यांचा जो विवाह झाला, त्याचा विस्तार आम्ही ऐकला आहे.

Verse 10

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे दक्षयज्ञे मनोहरे । विवाहो वृषयानस्य मनौ स्वायंभुवे पुरा

हाटकेश्वर क्षेत्रातील मनोहर दक्षयज्ञात, स्वायंभुव मनूच्या काळी प्राचीनकाळी वृषयानाचा विवाह झाला होता.

Verse 11

सोऽस्माकं कीर्तनीयश्च त्वया सूतकुलोद्वह । विस्तरेण यथा वृत्तः एतन्न कौतुकं परम्

म्हणून हे सूतकुलश्रेष्ठ! हे आमच्यासाठी तू अवश्य कीर्तनीय कर—ते कसे घडले याचा सविस्तर वृत्तांत; कारण हे परम अद्भुत आहे.

Verse 12

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि सर्वपातकनाशनम् । विवाहसमयं सम्यग्देवदेवस्य शूलिनः

सूत म्हणाले—येथे मी तुम्हांला सम्यक् क्रमाने देवदेव शूलधारी भगवान्‌च्या विवाहसमयाचा तो पवित्र वृत्तान्त सांगीन, जो सर्व पापांचा नाश करणारा आहे।

Verse 13

ब्रह्मणो दक्षिणांगुष्ठाद्दक्षः प्राचेतसोऽभवत् । शतानि पञ्च कन्यानां तस्य जातानि च द्विजाः

ब्रह्माच्या उजव्या अंगठ्यातून प्राचेतस दक्ष उत्पन्न झाला; आणि हे द्विजहो, त्याला पाचशे कन्या जन्मल्या।

Verse 14

तासां ज्येष्ठतमा साध्वी सतीनाम शुचिस्मिता । बभूव कन्यका सर्वैर्गुणैर्युक्ताऽयतेक्षणा

त्यांमध्ये ज्येष्ठ साध्वी कन्या ‘सती’ होती—पवित्र स्मिताने शुचिस्मिता; ती सर्व गुणांनी युक्त आणि दीर्घ, मनोहर नेत्रांची होती।

Verse 15

न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च नागजा । तादृग्रूपाऽभवच्चान्या यादृशी सा सुमध्यमा

देवी, गंधर्वकन्या, असुरी किंवा नागकुळातील स्त्रिया—यांपैकी कुणीही त्या सुमध्यमा सतीसारखी रूपवती दुसरी नव्हती।

Verse 17

ततः पुण्यतमं क्षेत्रं कन्यादानस्य स क्षमम् । संध्याय ससुतामात्यः सभृत्यः समुपस्थितः

मग त्याने कन्यादानास योग्य असे परम पवित्र क्षेत्र निवडले; आणि संध्याकाळी तो कन्या, मंत्री व सेवकांसह तेथे उपस्थित झाला।

Verse 18

ततश्चोद्वाहयोग्यानि वसुनि विविधान्यपि । आनयामास भूरीणि मांगल्यानि विशेषतः

त्यानंतर त्याने विवाहास योग्य अशी विविध धन-सामग्री आणली; विशेषतः मंगलकर्मासाठी भरपूर शुभ वस्तूही गोळा केल्या।

Verse 19

अथ चैत्रस्य शुक्लस्य नक्षत्रे भगदैवते । त्रयोदश्यां दिने भानोः समायातो महेश्वरः

मग चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षात, भगदैवत नक्षत्री, त्रयोदशी तिथीस, भानुवार (रविवार) दिवशी महेश्वर पावले।

Verse 20

सर्वैः सुरगणैः सार्धं देवविष्णुपुरःसरैः । आदित्यैर्वसुभी रुद्रैरश्विभ्यां च तथाऽपरैः

ते सर्व देवगणांसह आले—अग्रभागी देव विष्णु; तसेच आदित्य, वसु, रुद्र, दोन्ही अश्विन आणि इतर दिव्यजनही होते।

Verse 21

सिद्धैः साध्यगणैर्भूतैः प्रेतैर्वैनायकैस्तथा । गन्धर्वैश्चारणौघैश्च गुह्यकैर्यक्षराक्षसैः

सिद्ध, साध्यगण, भूत-प्रेत व वैनायक यांसह; गंधर्व, चारणसमूह, गुह्यक, यक्ष आणि राक्षस यांच्यासहही तो होता।

Verse 22

एतस्मिन्नंतरे दक्षः संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रययौ संमुखस्तस्य युक्तः सर्वैः सुहृद्गणैः

याच वेळी दक्ष आनंदाने रोमांचित देह घेऊन, सर्व सुहृद्-गणांसह, त्याच्या समोर स्वागतास पुढे गेला।

Verse 23

वाद्यमानैर्महावाद्यैः सूतमागधबन्दिभिः । पठद्भिः सर्वतोऽनेकैर्गायद्भिर्गायनैस्तथा

महावाद्ये वाजत होती; सूत, मागध व बंदी सर्व बाजूंनी स्तुतीपाठ करीत होते, तसेच गायकही मधुर गीते गात होते।

Verse 24

ततः सर्वे सुरास्तत्र स्वयं दक्षेण पूजिताः । यथाश्रेष्ठं यथाज्येष्ठमुपविष्टा यथाक्रमम् । परिवार्याखिलां वेदिं मंडपांतरवर्तिनीम्

त्यानंतर तेथे सर्व देवांची दक्षाने स्वतः पूजा केली. मग ते श्रेष्ठता व ज्येष्ठतेनुसार क्रमाने बसले आणि मंडपातील संपूर्ण वेदीला चारही बाजूंनी वेढून विराजमान झाले।

Verse 25

ततः पितामहं प्राह दक्षः प्रीतिपुरःसरम् । प्रणिपत्य त्वया कर्म कार्यं वैवाहिकं विभोः

मग दक्षाने प्रीतिपूर्वक पितामह ब्रह्मांना सांगितले. प्रणाम करून म्हणाला— “हे विभो, हा वैवाहिक संस्कार आपणच पार पाडावा.”

Verse 26

स्वयमेव सुताऽस्माकं येन स्यात्सुभगा सती । पुत्र पौत्रवती नित्यं सुशीला पतिवल्लभा

“ज्यायोगे आमची कन्या सती सौभाग्यवती होवो— सदैव पुत्र-पौत्रांनी युक्त, सुशीला आणि पतीला प्रिय अशी.”

Verse 27

बाढमित्येव सोऽप्युक्त्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना । समुत्थाय ततश्चक्रे कृत्यमर्हणपूर्वकम्

हे ऐकून त्यांनी म्हणाले— “बाढम् (तथास्तु)!” अंतःकरणी आनंदित होऊन ते उठले आणि प्रथम विधिपूर्वक अर्घ्यादि सन्मान करून, मग आवश्यक कृत्य केले।

Verse 28

संप्रदानक्रियां कृत्वा तत्रैव विधिपूर्वकम् । ततो हस्तग्रहं ताभ्यां मिथश्चक्रे यथाक्रमम् । मातॄणां पुरतो वेधाः सतीशाभ्यां यथोचितम्

तेथेच विधिपूर्वक संप्रदान (कन्यादान) करून, मग यथाक्रम त्या दोघांचे परस्पर हस्तग्रहण घडविले। मातृगणांच्या समोर वेधा (ब्रह्मा) यांनी सती व ईश यांचा योग्य तो विवाहविधी पार पाडला।

Verse 29

अथ वेदिं समासाद्य गृह्योक्तविधिनाऽखिलम् । अग्निकार्यं यथोद्दिष्टं चकाराथ सुविस्तरम्

मग वेदीजवळ जाऊन गृह्यसूत्रोक्त विधीनुसार, जसे सांगितले आहे तसेच, सविस्तरपणे संपूर्ण अग्निकार्य केले।

Verse 30

यथायथा स रम्याणि वीक्षतेंऽगानि कौतुकात् । सत्याः पितामहो हृष्टः कामार्तोऽभूत्तथातथा

कौतुकाने तो जसा जसा तिचे रम्य अवयव पाहू लागला, तसा तसा सत्येचा पितामह हर्षित झाला आणि त्याच प्रमाणात कामार्तही झाला।

Verse 31

तेनैकं वदनं मुक्त्वा तस्या वस्त्रावगुंठितम् । वीक्षिताऽतिस्मरार्तेन यथा कश्चिन्न बुद्ध्यते

त्या हेतूने तिचे वस्त्रांनी आच्छादलेले शरीर तसेच ठेवून, फक्त चेहराच उघडा ठेवला; आणि अतिशय कामार्त होऊन तो तिला असा पाहू लागला की जणू कोणालाही शुद्ध राहत नाही।

Verse 32

न शंभोर्लज्जया वक्त्रं प्रत्यक्षं स व्यलोकयत् । न च सा लज्जयाविष्टा करोति प्रकटं मुखम्

शंभूप्रती लज्जेमुळे त्याने तिचे मुख प्रत्यक्ष पाहिले नाही; आणि तीही लज्जेने व्याप्त होऊन आपले मुख उघडपणे प्रकट करीना।

Verse 33

ततस्तद्दर्शनार्थाय स उपायं व्यलो कयत् । धूमद्वारेण कामार्तश्चकार च ततः परम्

मग तिचे दर्शन घडावे म्हणून त्याने एक उपाय शोधला. कामाने व्याकुळ होऊन धुराला निमित्त व साधन करून तो पुढे प्रवृत्त झाला.

Verse 34

आर्द्रेंधनानि भूरीणि क्षिप्त्वाक्षित्वा विभावसौ । स्वल्पाज्याहुतिविन्यासादार्द्रद्रव्योद्भव स्तथा

त्याने अग्नीत पुष्कळ ओलसर इंधन टाकले आणि थोड्याथोडक्या तुपाच्या आहुतींची रचना केली; त्यामुळे ओलसर द्रव्यांतून इच्छेप्रमाणे धूर उठला.

Verse 35

एतस्मिन्नंतरे धूमः प्रादुर्भूतः समंततः । तादृग्येन तमोभूतं वेदिमूलं विनिर्मितम्

इतक्यात सर्व बाजूंनी धूर पसरला; आणि त्याच्या दाटपणामुळे वेदीचा मूलभाग जणू अंधाराने वेढला गेला.

Verse 36

ततो धूमाकुलेनेत्रे भगवांस्त्रिपु रान्तकः । हस्ताभ्यां छादयामास येऽन्ये तत्र व्यवस्थिताः

मग धुराने त्रस्त झालेले नेत्र असलेल्या भगवान त्रिपुरांतकाने दोन्ही हातांनी डोळे झाकले; तेथे उपस्थित इतरांनीही तसेच केले.

Verse 37

ततो वस्त्रं समुत्क्षिप्य सतीवक्त्रं पितामहः । वीक्षयामास कामार्तः प्रहृष्टेनांतरात्मना

मग पितामहाने वस्त्र उचलून सतीचे मुख पाहिले. कामाने पीडित असूनही त्याचे अंतःकरण हर्षाने प्रफुल्लित झाले.

Verse 38

तस्य रेतः प्रचस्कन्द ततस्तद्वीक्षणाद्द्रुतम् । पतितं च धरापृष्ठे तुषारचयसंनिभम्

ते दृश्य पाहताच त्याचे रेतस सहसा स्खलित झाले आणि त्वरेने भूमिपृष्ठावर पडले; जणू हिमकणांचा ढीगच।

Verse 39

ततश्च सिकतौघेना तत्क्षणात्पद्मसंभवः । छादयामास तद्रेतो यथा कश्चिन्न बुद्ध्यते

मग त्याच क्षणी पद्मसम्भव ब्रह्म्याने वाळूच्या प्रचंड प्रवाहाने ते रेतस झाकून टाकले, जेणेकरून कोणालाही ते कळू नये।

Verse 40

अथ तद्भगवाञ्च्छंभुर्ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा । रेतोऽवस्कन्दनात्तस्य कोपादेतदुवाच ह

तेव्हा भगवान शंभूंनी दिव्यदृष्टीने ते जाणून, रेतस स्खलित करविण्याच्या त्या कृत्यावर क्रोध करून असे वचन उच्चारले।

Verse 41

किमेतद्विहितं पाप त्वया कर्म विगर्हितम् । नैवार्हा मम कान्ताया वक्त्रवीक्षाऽनुरागतः

हे पापी! हे काय केलेस? तू निंद्य कर्म केले आहेस. अशा आचरणात आसक्त असताना तू माझ्या प्रिया देवीच्या मुखदर्शनास पात्र नाहीस।

Verse 43

त्वं वेत्सि शंकरेणैतत्कर्मजालं न विंदितम् । त्रैलोक्येऽपि मयाऽप्यस्ति गूढं तत्स्यात्कथं विधे । यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु जंगमं स्थावरं तथा । तस्याहं मध्यगो मूढ तैलं यद्वत्तिलांतगम्

तू म्हणतोस ‘मला माहीत आहे’; पण हे कर्मजाळ शंकरालाही कळलेले नाही. त्रैलोक्यात माझ्याही दृष्टीस काही गूढ असते—मग, हे विधाता, सर्व कसे जाणता येईल? तीन लोकांत जे काही जंगम-स्थावर आहे, त्याच्या मध्यभागी मी स्थित आहे—जसा तिळात लपलेला तेल, हे मूढा!

Verse 44

तस्मात्स्पृश निजं शीर्षं ब्रह्मन्नेतदसंशयम् । यावदेवं गते ब्रह्मा शिरः स्पृशति पाणिना । तावत्तत्र स्थितः साक्षात्तद्रूपो वृषवाहनः

म्हणून, हे ब्राह्मण, आपल्या मस्तकास स्पर्श कर—यात संशय नाही. ब्रह्मा जसा हाताने शिराला स्पर्श करू लागला, तसाच त्या क्षणी वृषवाहन भगवान् शिव त्या रूपाने साक्षात् तेथे उभा राहिला।

Verse 45

ततो लज्जापरीतांगः स्थितश्चाधोमुखो द्विजाः । इन्द्राद्यैरमरैः सर्वैः सहितः सर्वतः स्थितैः

तेव्हा लज्जेने व्यापलेला तो अधोमुख होऊन उभा राहिला, हे द्विजांनो. इंद्रादि सर्व अमरदेव सर्व बाजूंनी उभे राहून त्याच्यासह तेथे उपस्थित होते।

Verse 46

अथाऽसौ लज्जयाविष्टः प्रणिपत्य महेश्वरम् । प्रोवाच च स्तुतिं कृत्वा क्षम्यतां क्षम्यतामिति

मग तो लज्जेने व्याकुळ होऊन महेश्वराला साष्टांग नमस्कार करून, स्तुती करून म्हणाला—“क्षमावे, क्षमावे.”

Verse 47

अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं प्राय श्चित्तं वद प्रभो । निग्रहं च यथान्यायं येन पापं प्रयाति मे

या पापाच्या शुद्धीसाठी, हे प्रभो, योग्य प्रायश्चित्त सांगा. आणि न्यायाप्रमाणे जो निग्रह/शिस्त आवश्यक आहे तोही ठरवा, ज्यायोगे माझे पाप नष्ट होईल।

Verse 48

श्रीभगवानुवाच । अनेनैव तु रूपेण मस्तकस्थेन वै ततः । तपः कुरु समाधिस्थो ममाराधनतत्परः

श्रीभगवान म्हणाले—“याच रूपास मस्तकावर धारण करून तप कर. समाधिस्थ होऊन माझ्या आराधनेत पूर्णतः तत्पर राहा.”

Verse 49

ख्यातिं यास्यति सर्वत्र नाम्ना रुद्रशिरः क्षितौ । साधकः सर्वकृत्यानां तेजोभाजां द्विजन्म नाम्

हे तीर्थ पृथ्वीवर सर्वत्र ‘रुद्रशिरः’ या नावाने विख्यात होईल; आणि तेजस्वी द्विजांच्या सर्व धर्मकृत्यांची सिद्धी करणारे ठरेल।

Verse 50

मानुषाणामिदं कृत्यं यस्माच्चीर्णं त्वयाऽधुना । तस्मात्त्वं मानुषो भूत्वा विचरिष्यसि भूतले

कारण तू आता मनुष्यांना योग्य असे हे कृत्य केले आहेस; म्हणून तू मनुष्यरूप धारण करून पृथ्वीवर विचरण करशील।

Verse 51

यस्त्वां चानेन रूपेण दृष्ट्वा पृच्छां करिष्यति । किमेतद्ब्रह्मणो मूर्ध्नि भगवांस्त्रिपुरांतकः

आणि जो कोणी तुला या रूपात पाहून असा प्रश्न करील—‘हे भगवन् त्रिपुरांतक! ब्रह्मदेवाच्या मस्तकी हे काय आहे?’—

Verse 52

ततस्ते चेष्टितं सर्वं कौतुकाच्च शृणोति यः । परदारकृतात्पापात्ततो मुक्तिं प्रयास्यति

मग जो भक्तियुक्त कुतूहलाने तुझ्या सर्व चेष्टितांचे वर्णन ऐकतो, तो परस्त्रीसंबंधातून झालेल्या पापापासून मुक्त होऊन पुढे मोक्षाकडे जाईल।

Verse 53

यथायथा जनस्त्वेतत्कृत्यं ते कीर्तयिष्यति । तथातथा विशुद्धिस्ते पापस्यास्य भविष्यति

लोक ज्या ज्या प्रमाणात तुझ्या या कृत्याचे कीर्तन करतील, त्या त्या प्रमाणात या पापापासून तुझी शुद्धी होत जाईल।

Verse 54

एतदेव हि ते ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम् । जनहास्यकरं लोके तव गर्हाकरं परम्

हे ब्राह्मणा! हेच तुझे प्रायश्चित्त सांगितले आहे—जे लोकांत तुला हास्याचा विषय करते आणि तुझ्यावर परम निंदा आणते।

Verse 55

एतच्च तव वीर्यं तु पतितं वेदिमध्यगम् । कामार्तस्य मया दृष्टं नैतद्व्यर्थं भविष्यति

आणि तुझे हे वीर्य वेदीच्या मध्यभागी पडले आहे। कामार्त अवस्थेत मी ते पाहिले; हे व्यर्थ ठरणार नाही।

Verse 56

यावन्मात्रैः परिस्पृष्टमेतत्सैकतरेणुभिः । तावन्मात्रा भविष्यंति मुनयः संशितव्रताः

जितक्या प्रमाणात हे वाळूच्या कणांनी स्पर्शिले गेले, तितक्याच प्रमाणात दृढव्रत मुनि उत्पन्न होतील।

Verse 57

वालखिल्या इति ख्याताः सर्वेंऽगुष्ठप्रमाणकाः । तपोवीर्यसमोपेताः शापानुग्रहकारकाः

ते ‘वालखिल्य’ म्हणून प्रसिद्ध होतील—सर्व अंगठ्याएवढे, तपोवीर्ययुक्त, शाप देणारे व अनुग्रह करणारे समर्थ।

Verse 58

एतस्मिन्नंतरे तस्माद्वेदिमध्याच्च तत्क्षणात् । अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनां भावितात्मनाम् । अंगुष्ठकप्रमाणानि निष्क्रान्तानि द्विजोत्तमाः

त्याच क्षणी वेदीच्या मध्यातून भावितात्मा मुनींची अठ्ठ्याऐंशी हजार—अंगठ्याएवढी—बाहेर आली, हे द्विजोत्तमा!

Verse 59

ततस्ते प्रणिपत्योच्चैः प्रोचुर्देवं पितामहम् । स्थानं दर्शय नस्तात तपोऽर्थं कलिवर्जितम्

मग त्यांनी नमस्कार करून उच्च स्वराने देव पितामह ब्रह्मांना म्हटले— “तात! तपासाठी कलिदोषरहित असे स्थान आम्हांस दाखवा।”

Verse 60

पितामह उवाच । अस्मिन्क्षेत्रे मया सार्धं कुरुध्वं पुत्रकास्तपः । गमिष्यथ परां सिद्धिं येन लोके सुदुर्लभाम्

पितामह म्हणाले— “हे पुत्रांनो! या पवित्र क्षेत्रात माझ्यासह तप करा. यामुळे तुम्ही लोकी अत्यंत दुर्लभ अशी परा सिद्धी प्राप्त कराल।”

Verse 61

ते तथेति प्रतिज्ञाय कृत्वा तत्राश्रमं शुभम् । वालखिल्यास्तपश्चक्रुः संसिद्धिं च परां गताः

“तथास्तु” असे म्हणत त्यांनी प्रतिज्ञा केली व तेथे शुभ आश्रम उभारला. मग वालखिल्य ऋषींनी तप केले आणि परा संसिद्धी प्राप्त केली.

Verse 62

अथ ब्रह्मापि तत्कर्म सर्वं वैवाहिकं क्रमात् । समाप्तिमनयत्प्रोक्तं यच्छ्रुतौ तेन च स्वयम्

नंतर ब्रह्मांनीही श्रुतीत जसा विधी सांगितला आहे आणि जसा उपदेश झाला होता, तसाच क्रम पाळून तो सर्व वैवाहिक कर्मकांड पूर्ण केले.

Verse 63

पतत्सु पुष्पवर्षेषु समन्ताद्गगनांगणात् । वाद्यमानेषु वाद्येषु गीय मानैश्चगीतकैः

आकाशांगणातून सर्व दिशांनी पुष्पवृष्टी होत होती; वाद्ये निनादत होती आणि मधुर गीते गायिली जात होती.

Verse 64

पठत्सु विप्रमुख्येषु नृत्यमानासु रागतः । रंभादिषु पुरन्ध्रीषु देवानां दृङ्मनोहरम्

श्रेष्ठ ब्राह्मण पठण करीत असता आणि रंभा आदी अप्सरा रागरंगाने नृत्य करीत असता, ते दृश्य देवांच्या नेत्रांना व मनाला अत्यंत रम्य वाटले।

Verse 65

एवं महोत्सवो जज्ञे तत स्तुंबुरुपूर्वकैः । गीयमानेषु गीतेषु यथापूर्वं त्रिविष्टपे

अशा रीतीने महान उत्सव झाला; आणि तुम्बुरु आदींनी गायलेल्या गीतांमुळे तो पूर्वीच्या त्रिविष्टप (स्वर्ग) उत्सवासारखा भासला।

Verse 66

अथ कर्मावसाने स भगवांस्त्रिपुरांतकः । प्रोवाच पद्मजं भक्त्या दक्षिणां ते ददामि किम्

मग कर्म समाप्त झाल्यावर भगवान त्रिपुरांतक (शिव) यांनी भक्तिभावाने पद्मज (ब्रह्मा) यांना म्हटले—“मी तुम्हाला दक्षिणा देतो; काय इच्छिता?”

Verse 67

वैवाहिकी सुरश्रेष्ठ यद्यपि स्यात्सुदुर्लभा । ब्रूहि शीघ्रं महाभाग नादेयं विद्यते मम

हे देवश्रेष्ठ! वैवाहिकी दक्षिणा जरी अत्यंत दुर्मिळ असली तरी, महाभाग, लवकर सांगा; माझ्याकडे न देण्यासारखे काहीच नाही।

Verse 68

पितामह उवाच । अनेनैव तु रूपेण वेद्यामस्यां सुरेश्वर । त्वया स्थेयं सदैवात्र नृणां पापविशुद्धये

पितामह (ब्रह्मा) म्हणाले—“हे सुरेश्वर! याच रूपाने तुम्ही या वेदीभूमीत सदैव विराजमान राहावे, जेणेकरून मनुष्यांचे पाप शुद्ध होईल।”

Verse 69

येन ते सन्निधौ कृत्वा स्वाश्रमं शशिशेखर । तपः करोमि नाशाय पापस्यास्य महत्तमम्

हे शशिशेखरा! तुझ्या सन्निधीत माझा आश्रम स्थापन करून या महान पापाच्या पूर्ण नाशासाठी मी तप करीत आहे।

Verse 70

चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां नक्षत्रे भगदैवते । सूर्यवारेण यो भक्त्या वीक्षयिष्यति मानवः । तदैव तस्य पापानि प्रयास्यन्ति च संक्षयम्

चैत्र शुक्ल त्रयोदशीस, भगदैवत नक्षत्री, जो मनुष्य रविवारी भक्तिभावाने (या पवित्र सन्निधीचे) दर्शन करील, त्याच क्षणी त्याची पापे नष्ट होऊन क्षय पावतील।

Verse 71

या नारी दुर्भगा वन्ध्या काणा रूपविवर्जिता । साऽपि त्वद्दर्शनादेव भविष्यति सुरूपधृक् । प्रजावती सुभोगाढ्या सुभगा नात्र संशयः

जी स्त्री दुर्भाग्यवती, वंध्या, काणी किंवा रूपविहीन असेल—तीही केवळ तुझ्या दर्शनानेच सुरूपधारिणी होईल; संततीवती, उत्तम भोग-समृद्धीने युक्त व सुभाग्यवती बनेल—यात संशय नाही।

Verse 72

महेश्वर उवाच । हिताय सर्वलोकानां वेद्यामस्यां व्यवस्थितः । स्थास्यामि सहितः पत्न्या सत्यात्व द्वचनाद्विधे

महेश्वर म्हणाले—सर्व लोकांच्या हितासाठी, या वेदीवर प्रतिष्ठित होऊन, मी पत्नीसमवेत येथे निवास करीन। हे विधी (ब्रह्मा)! तुझ्या वचनाने हे सत्य कर।

Verse 73

सूत उवाच । एवं स भगवांस्तत्र सभार्यो वृषभध्वजः । विद्यते वेदिमध्यस्थो लोकानां पापनाशनः ०

सूत म्हणाले—अशा प्रकारे भगवान वृषभध्वज (शिव) पत्नीसमवेत तेथे वेदीच्या मध्यभागी विराजमान आहेत, आणि लोकांचे पाप नष्ट करणारे आहेत।

Verse 74

एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा तस्य पुराऽभवत् । विवाहो वृषनाथस्य मनौ स्वायंभुवे द्विजाः

हे द्विजोत्तमांनो! पूर्वी जसे घडले तसे हे सर्व तुम्हांस सांगितले—स्वायंभुव मनूच्या काळी वृषनाथाचा विवाह झाला.

Verse 76

कन्या च सुखसौभाग्य शीलाचारगुणान्विता । तथा स्यात्पुत्रिणी साध्वी पतिव्रतपरायणा

आणि ती कन्या सुख-सौभाग्याने युक्त, शील-आचार-गुणांनी संपन्न होते; ती पुत्रवती, साध्वी व पतिव्रतधर्मात परायण होते.

Verse 79

विवाहसमये प्राप्ते प्रारम्भे वा शृणोति यः । एतदाख्यानमव्यग्रं संपूज्य वृषभध्वजम् । तस्याऽविघ्नं भवेत्सर्वं कर्म वैवाहिकं च यत्

विवाहसमय आला असता किंवा आरंभी जो अव्यग्र चित्ताने, वृषभध्वज (शिव) यांची विधिवत पूजा करून हे आख्यान ऐकतो—त्याची सर्व वैवाहिक कर्मे निर्विघ्न होतात.