Adhyaya 224

Verse 1

आनर्तौवाच । श्रुता मया महाभाग श्राद्धार्हा ब्राह्मणाश्च ये । ये च त्याज्यास्तथा पुत्रा बहवश्चैव सुव्रत

आनर्ता म्हणाली—हे महाभाग! श्राद्धास योग्य ब्राह्मण कोण आणि जे त्याज्य आहेत तेही मी ऐकले आहे; तसेच पुत्रांचे अनेक प्रकारही, हे सुव्रत!

Verse 2

सांप्रतं कथयाऽस्माकं मन्त्रपूर्वश्च यो विधिः । गृहस्थेन सदा कार्यः पितॄणां परितुष्टये

आता कृपया आम्हांस तो मंत्रपूर्वक विधी सांगा, जो गृहस्थाने पितरांच्या पूर्ण तृप्तीसाठी नेहमी करावा।

Verse 3

भर्तृयज्ञ उवाच । प्रणम्यामंत्रिता ये च श्राद्रार्थं ब्राह्मणोत्तमाः । आनीय कुतपे काले तान्सर्वान्प्रार्थयेदि दम्

भर्तृयज्ञ म्हणाले—श्राद्धासाठी ज्यांना नमस्कार करून उत्तम ब्राह्मणांना आमंत्रित केले असेल, त्यांना कुतपकाळी आणून सर्वांना अशा रीतीने विनंती करावी।

Verse 4

आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः । ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवंतु ते

हे महाभाग, महाबल विश्वेदेवगण येवोत. श्राद्धकर्मात ज्यांना ज्या स्थानी जो विधिभाग नेमलेला आहे, ते सर्व तेथे सावधान राहोत.

Verse 5

एवमभ्यर्च्य तान्सर्वांस्ततः कृत्वा प्रदक्षिणाम् । जानुनी भूतले न्यस्य ततश्चार्घं प्रदापयेत्

अशा रीतीने त्या सर्वांचे पूजन करून मग प्रदक्षिणा करावी. नंतर नम्रतेने दोन्ही गुडघे भूमीवर ठेवून त्यानंतर अर्घ्य अर्पण करावे.

Verse 6

मंत्रेणानेन राजेंद्र सपुष्पाक्षतचंदनैः । अर्घमेनं प्रगृह्णंतु मया दत्तं द्विजोत्तमाः । पादप्रक्षालनार्थाय प्रकुर्वंतु मम प्रियम्

हे राजेंद्र! या मंत्राने, पुष्प-अक्षत-चंदनासहित, माझ्याकडून दिलेला हा अर्घ्य द्विजोत्तमांनी स्वीकारावा; आणि पादप्रक्षालनासाठी जे मला प्रिय ते करावे.

Verse 7

एवमुक्त्वा महीपृष्ठे अनुलिप्ते ततः परम् । साक्षतान्प्रक्षिपेद्दर्भान्विश्वेदेवान्प्रकीर्तयन्

असे म्हणून, नीट लिंपलेल्या भूमीवर पुढे अक्षतांसहित दर्भा टाकाव्या आणि विश्वेदेवांचे नामस्मरण करीत राहावे.

Verse 8

अपसव्यं ततः कृत्वा दर्भांस्तिलसमन्वितान् । द्विगुणान्प्रक्षिपेद्भूमौ पितॄनुद्दिश्य चात्मनः

त्यानंतर अपसव्य होऊन, तिळयुक्त दर्भा दुप्पट प्रमाणात भूमीवर टाकाव्या आणि त्या आपल्या पितरांना उद्देशून अर्पण कराव्या.

Verse 9

एवं सर्वाः क्रियाः कार्या दैविका सव्यपूर्विकाः । पैतृकाश्चापसव्येन मुक्त्वा नांदीमुखान्पितॄन्

अशा प्रकारे सर्व दैविक क्रिया सव्य-क्रमाने आरंभ करून कराव्यात; आणि पितृकर्म अपसव्य विधीने—नांदीमुख पितरांना वगळून।

Verse 10

सर्वे पूर्वामुखाः स्थाप्या युग्माश्च शक्तितो नृप । पितरो मातृपक्षीयाः स्थाप्याश्चोदङ्मुखास्तथा

हे नृपा! सर्व (आह्वान-स्थान/पात्रे) पूर्वाभिमुख ठेवावीत व शक्तीनुसार जोडीनं; परंतु मातृपक्षातील पितर तसंच उत्तराभिमुख ठेवावेत।

Verse 11

एकैकं वा त्रयो वाऽपि स्युरेकैकं वा पृथक्पृथक । पैतृकान्स्थाप्प चक्रेण पितॄणां परितुष्टये

एकेक करून, किंवा तिघे एकत्र, अथवा वेगवेगळे एकेक—पैतृक पितरांना चक्राकार क्रमाने स्थापावे, जेणेकरून पितृगण पूर्ण तृप्त होतील।

Verse 12

षष्ठ्या विभक्त्या तु तेषामासनं च प्रदापयेत् । ऋजुभिः साक्षतैर्दर्भैः सोदकैर्दक्षिणांगतः

षष्ठी-विभक्तीच्या मंत्रप्रयोगाने त्यांना आसन अर्पण करावे; सरळ दर्भ, अक्षता व जल सहित दक्षिण दिशेकडे क्रमाने जावे।

Verse 13

विषमौ द्विगुणैर्दर्भैः सतिलैर्वामपार्श्वतः । पाणौ तोयं परिक्षिप्य न दर्भांस्तु कथं चन

डाव्या बाजूस विधीनुसार विषम रचनेने, दुप्पट दर्भ व तीळ सहित (विन्यास) करावा; हातावर जल शिंपडून दर्भांबाबत कधीही चूक करू नये।

Verse 14

यो हस्ते चासनं दद्याच्चेद्दार्भं बुद्धिवर्जितः । पितरो नासने तत्र प्रकुर्वंति निवेशनम्

जो मनुष्य विवेकशून्य होऊन दर्भासन हातात देतो, तेथे पितर त्या आसनावर निवास करत नाहीत।

Verse 15

आवाहनं प्रकर्तव्यं विभक्त्या च द्वितीयया । येनागच्छंति ते सर्वे समाहूताः पृथक्पृथक्

आवाहन द्वितीया विभक्तीने करावे; त्यामुळे वे सर्वजण स्वतंत्रपणे आवाहिले गेलेले निश्चयाने येतात।

Verse 16

अन्यया च विभक्त्या चेत्पितॄनावाहयेत्क्वचित् । नागच्छंति महाभागा यद्यपि स्युर्बुभुक्षिताः

जर कोणी दुसऱ्या विभक्तीने पितरांचे आवाहन करील, तर ते महाभाग भुकेले असले तरीही येत नाहीत।

Verse 17

विश्वेदेवास आगत मंत्रेणानेन पार्थिव । तेषामावाहनं कार्यमक्षतैश्च शिरोंऽतिकात्

हे राजन्, ‘विश्वेदेवास आगत’ या मंत्राने विश्वेदेवांचे आवाहन करावे; त्यांचे आवाहन शिराच्या वरून अक्षतांनी करणे योग्य आहे।

Verse 18

उशंतस्त्वेति च तिलैः पितॄनावाहयेत्ततः । आयंतु न इति जपेत्ततः पार्थिवसत्तम

त्यानंतर ‘उशंतस्त्वे…’ या मंत्राने तिळांसह पितरांचे आवाहन करावे; मग, हे नृपश्रेष्ठ, ‘आयंतु नः’—‘आमच्याकडे येवोत’—असा जप करावा।

Verse 19

शन्नो देवीति मंत्रेण स्वाहाकारसमन्वितम् । पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत्

‘शन्नो देवी…’ या मंत्राने, ‘स्वाहा’ उच्चारासह, पितरांच्या अर्घ्यपात्रांतही त्याचप्रमाणे जल अर्पावे।

Verse 20

यवोऽसि यवयास्मद्द्वेत्यक्षतांस्तत्र निक्षिपेत् । चंदनं गंधपुष्पाणि धूपं दद्याद्यथाक्रमम् । सपवित्रेषु हस्तेषु दद्यादर्घ्यं समाहितः

‘यवोऽसि यवयास्मद्द्वे…’ मंत्र म्हणत तेथे अक्षत ठेवावेत। मग क्रमाने चंदन, सुगंधी पुष्पे व धूप अर्पावा। पवित्रधारण केलेल्या हातांनी, मन एकाग्र करून, अर्घ्य द्यावे।

Verse 21

या दिव्या इति मन्त्रेण स्वाहाकारसमन्वितम् । पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत्

‘या दिव्या…’ या मंत्राने ‘स्वाहा’सहित, पितरांच्या अर्घ्यपात्रांतही त्याचप्रमाणे जल अर्पावे।

Verse 22

तिलोऽसि सोमदैवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्नवद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄनिमांल्लोकान्प्रीणाहि नः स्वधेति प्रक्षिपेत्तिलान्

‘तिलोऽसि सोमदैवत्यो… स्वधे, या लोकांत आमच्या पितरांना तृप्त कर’ असे म्हणत तिळ अर्पणात प्रक्षेप करावेत।

Verse 23

यादिव्येति च मन्त्रेण ततो ह्यर्घ्यं प्रदापयेत् । पितृपात्रे समादाय अर्घ्यपात्राणि कृत्स्नशः

नंतर ‘या दिव्या…’ या मंत्राने अर्घ्य अर्पण करावे—पितृपात्र हातात घेऊन सर्व अर्घ्यपात्रे योग्य क्रमाने पूर्णपणे मांडून।

Verse 24

अधोमुखं च तत्पात्रं मन्त्रवत्स्थापयेत्ततः । आयुष्कामस्तु तत्तोयं लोचनाभ्यां न वीक्षयेत्

त्यानंतर मंत्रोच्चारासह ते पात्र उलटे ठेवावे। जो दीर्घायुष्य इच्छितो त्याने त्या जलाकडे डोळ्यांनी पाहू नये।

Verse 25

ततस्तु चन्दनादीनि दीपांतानि समाददेत् । ततः पाकं समादाय पृच्छेद्विप्रान्द्विजो त्तमान्

मग चंदनापासून दीपापर्यंतची उपचारेची सामग्री घ्यावी। नंतर शिजवलेले अन्न घेऊन द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणांना विधीबद्दल नम्रपणे विचारावे।

Verse 26

अहमग्नौ करिष्यामि होमं पितृसमुद्भवम् । अनुज्ञा दीयतां मह्यमपसव्याश्रितस्य भोः

मी पितरांच्या निमित्त उत्पन्न झालेला हा होम अग्नीत करीन। हे पूज्यजनहो, अपसव्य भावात स्थित मला अनुमती द्या.

Verse 27

कुरुष्वेति च तैः प्रोक्ते गत्वाग्नि शरणं ततः । अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः

त्यांनी ‘कर’ असे सांगितल्यावर तो अग्नीचे शरण गेला। ‘कव्यवाहन अग्नये स्वाहा’—ही पहिली आहुती आहे.

Verse 28

सोमाय पितृमते स्वधेति च ततः परम् । हुतमन्नं च शेषं च श्राद्धार्हेभ्यः प्रदीयते

नंतर ‘पितृप्रिय सोमाय स्वधा’ असे म्हणत पुढील आहुती द्यावी। अग्नीत हुत झालेले अन्न व उरलेले अन्न श्राद्धार्हांना द्यावे.

Verse 29

इष्टमन्नं ततो दत्त्वा पात्रमालभ्य संजपेत् । विप्रांगुष्ठं समादाय पाकमध्ये निधाय च

त्यानंतर इष्ट अन्न दान करून पात्राला स्पर्श करीत मंद स्वराने मंत्र जपावा। मग ब्राह्मणाचा अंगठा घेऊन शिजलेल्या अन्नाच्या मध्यभागीही ठेवावा।

Verse 30

पृथिवी ते पात्रमादाय वैष्ण व्या च ऋचा तथा । स्वहस्तेन न वै दद्यात्प्रत्यक्षं लवणं तथा

पृथ्वीला पात्र मानून वैष्णवी ऋचा उच्चारावी. श्राद्धकर्मात स्वतःच्या हाताने प्रत्यक्ष मीठ देऊ नये.

Verse 31

स्वहस्तेन च यद्दत्तं प्रत्यक्षलवणं नृप । तच्छ्राद्धं व्यर्थतां याति धृते दत्तेर्द्धभुक्तके । तृप्ताञ्ज्ञात्वा ततो विप्रानग्रे त्वन्नं परिक्षिपेत्

हे नृपा! स्वतःच्या हाताने प्रत्यक्ष मीठ दिल्यास ते श्राद्ध व्यर्थ होते. अन्न वाढून अर्धे भक्षण झाल्यावर, ब्राह्मण तृप्त झाले असे जाणून पुढे नियमानुसार उरलेले अन्न ठेवावे.

Verse 32

अग्निदग्धाश्च ये जीवा येप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यंतु तृप्ता यांतु परां गतिम्

माझ्या कुळातील जे जीव अग्निदग्ध (दाहसंस्कार झालेले) आहेत आणि जे अदग्ध आहेत, ते भूमीवर दिलेल्या अर्पणाने तृप्त होवोत; तृप्त होऊन ते परम गतीस जावोत.

Verse 33

सकृत्सकृज्जलं दत्त्वा गायत्रीत्रितयं जपेत् । मधुवातेति संकीर्त्य ततः पृच्छेद्द्विजोत्तमान्

एकदा आणि पुन्हा जल अर्पण करून गायत्रीत्रयाचा जप करावा. ‘मधुवाता’ असे उच्चारून मग श्रेष्ठ ब्राह्मणांना (तृप्तीबद्दल) विचारावे.

Verse 34

तृप्ताः स्थ इति राजेन्द्र अनुज्ञां प्रार्थयेत्ततः । बन्धूनां भोजनार्थाय शेषस्यान्नस्य भक्तिमान्

“आपण तृप्त आहात का?” असे विचारून, हे राजेंद्र, नंतर आज्ञा मागावी; आणि भक्तिभावाने उरलेले अन्न बंधूजनांच्या भोजनासाठी वापरावे।

Verse 35

उच्छिष्टसन्निधौ पश्चात्पितृवेदिं समाचरेत् । पितृविप्रासनस्थानां नोच्छिष्टं द्विजसन्निधौ

नंतर उच्छिष्टाच्या सान्निध्यात पितृवेदीचे आचरण करावे; पण द्विजांच्या उपस्थितीत पितृ व विप्रांच्या आसनस्थानी उच्छिष्ट ठेवू नये।

Verse 36

ततो वेदिं समाधाय पैतृकीं दक्षिणाप्लवाम् । तस्यां दर्भान्समाधाय कुर्याच्चैवावनेजनम्

त्यानंतर दक्षिणाभिमुख पैतृक वेदी विधिपूर्वक रचून, तिच्यावर दर्भ ठेवून अवनेजन (शुद्धि-प्रक्षालन) करावे।

Verse 37

विभक्त्या पूर्वया पश्चात्पिंडान्दद्याद्यथाक्रमम् । भूयोऽप्यत्र जलं दद्यात्पितृतीर्थेन पार्थिव । सूत्रं च प्रतिपिण्डे वै दयात्तेषु पृथक्पृथक्

विधीनुसार विभाग करून क्रमाने पिंड द्यावेत; पुन्हा, हे पार्थिवा, पितृतिर्थाने तेथे जल अर्पण करावे; आणि प्रत्येक पिंडावर स्वतंत्र सूत्र ठेवावे।

Verse 38

यः सूत्रं पूर्वपिण्डेषु सततं विनियोजयेत् । स विरोधं चरेत्तेषां त्रोटनाच्च परस्परम्

जो पूर्वी पिंडांवर सतत एकच सूत्र लावत राहतो, तो त्यांच्यात परस्पर विरोध निर्माण करतो; आणि त्यामुळे तुटण व विभक्ती होते।

Verse 39

ततः संपूजयेत्सर्वान्पिंडान्यद्वद्द्विजोत्तमान् । आचम्य प्रक्षाल्य तथा हस्तौ पादौ च पार्थिव

त्यानंतर विधिपूर्वक सर्व पिंडांचे तसेच श्रेष्ठ द्विजांचे पूजन करावे। आचमन करून शुद्ध होऊन, हे राजन्, हात-पायही धुवावेत।

Verse 40

नमस्कृत्य पितॄन्पश्चात्सुप्रोक्षितं ततः परम् । कृत्वा सव्येन राजेन्द्र याचयित्वा वराशिषः

पितरांना नमस्कार करून, नंतर पवित्र जलाने यथाविधि प्रोक्षण करावे। हे राजेन्द्र, सव्य (डावा) पक्षाची विधी पाळून पुढे जाऊन शुभ आशीर्वाद मागावे।

Verse 41

अक्षय्यसलिलं देयं षष्ठ्या चैव ततः परम् । पवित्राणि समादाय ऊर्ध्वं स्वधेति कीर्तयेत् । अस्तु स्वधेति तैरुक्ते पिंडोपरि परिक्षिपेत्

अक्षय्य सलिल अर्पण करावे आणि त्यानंतर षष्ठी क्रम/भागातही द्यावे। पवित्र धारण करून ‘स्वधा’ असा उच्चार करावा। ‘अस्तु स्वधा’ असे ते म्हणाल्यावर पिंडावर ते शिंपडावे।

Verse 42

ततो मधु समादाय पायसं च तिलोदकम् । ऊर्जस्वेति च मन्त्रेण पितॄणामुपरिक्षिपेत् ओ

नंतर मधु, पायस व तिलोदक घेऊन ‘ऊर्जस्वे’ या मंत्राने पितरांसाठी (अर्पणावर) शिंपडावे।

Verse 43

उत्तानमर्घपात्रं तु कृत्वा दद्याच्च दक्षिणाम् । हिरण्यं देवतानां च पितॄणां रजतं तथा

अर्घ्यपात्र उत्तान (वरच्या बाजूस) ठेवून दक्षिणा द्यावी। देवतांसाठी सुवर्ण आणि पितरांसाठी तसेच रौप्य द्यावे।

Verse 44

ततः स्वस्त्युदकं दद्यात्पितृपूर्वं च सव्यतः । न स्त्रीभिर्न च बालेन नान्ये नैव च केनचित्

त्यानंतर पितरांना प्रथम मानून डाव्या बाजूने ‘स्वस्त्युदक’ अर्पण करावे. हा विधी स्त्रीने, बालकाने किंवा इतर कोणत्याही व्यक्तीने (अधिकृत कर्त्याच्या ऐवजी) करू नये.

Verse 45

श्राद्धीयविप्रपात्रं च स्वयमेव प्रचालयेत्

आणि श्राद्धात ब्राह्मण-ग्राहकासाठी ठेवलेले पात्र/व्यवस्था स्वतःच हाताळून चालवावी.

Verse 46

ततः कृतांजलिर्भूत्वा प्रार्थयेत्पार्थिवोत्तम । अघोराः पितरः सन्तु अस्मद्गोत्रं विवर्द्धताम्

मग हात जोडून, हे श्रेष्ठ नरेशा, अशी प्रार्थना करावी— “आमचे पितर अघोर व शांत असोत; आमचे गोत्र/वंश वृद्धिंगत होवो.”

Verse 47

दातारो नोऽभिवर्धंतां वेदाः सन्ततिरेव नः । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुधेयं च नोऽस्त्विति

“आमच्यात दाते वाढोत; वेदविद्या आणि संततीपरंपरा आमच्याकडे टिकून राहो. आमची श्रद्धा कधीही ढळू नये, आणि वाटण्यासाठी पुरेशी समृद्धी आम्हाला लाभो.”

Verse 48

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमद्दि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कश्चन

“आमच्याकडे अन्न विपुल असो, आणि सत्कार करण्यास योग्य अतिथी आम्हाला लाभोत. आमच्याकडे याचक येत राहोत (जेणेकरून आम्ही दान करू), आणि आमच्यातील कोणीही कधी याचना करणारा होऊ नये.”

Verse 49

एता एवाशिषः सन्तु विश्वेदेवाः प्रीयंतां ततः । स्वस्त्यर्थमुदकं दद्यात्पितृपूर्वं च सव्यतः

हेच आशीर्वाद सफल होवोत; विश्वेदेव प्रसन्न होवोत. मग स्वस्त्यर्थ उदक अर्पण करावे—प्रथम पितरांना, आणि डाव्या बाजूने.

Verse 51

पादावमर्दनं कृत्वा आसीमांतमनुव्रजेत् । बलिं च निक्षिपेत्तस्माद्भोजनं च समाचरेत्

पायांचे मर्दन करून, मर्यादेच्या सीमेपर्यंत आदराने अनुवर्तन करावे. मग तेथे बलि ठेवावी; त्यानंतर विधिपूर्वक भोजन करावे.

Verse 52

मौनेन दृश्यते सूर्यो यावत्तावन्नराधिप

हे नराधिप! सूर्य दिसत असेपर्यंत, तेवढा काळ मौन धारण करावे.

Verse 53

यश्चैवास्तमिते सूर्ये भुंक्ते च श्राद्धकृन्नरः । व्यर्थतां याति तच्छ्राद्धं तस्माद्भुंजीत नो निशि

श्राद्ध करणारा पुरुष सूर्यास्तानंतर भोजन करीत असेल तर ते श्राद्ध व्यर्थ होते; म्हणून रात्री भोजन करू नये.

Verse 224

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धविधिवर्णनंनाम चतुर्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्याच्या श्राद्धकल्पात ‘श्राद्धविधिवर्णन’ नामक २२४ वा अध्याय समाप्त झाला.