Adhyaya 194

Verse 1

सूत उवाच । एवं सा तान्वरान्दत्त्वा सर्वेषां शापभागिनाम् । मौनव्रतपरा भूत्वा निविष्टाऽथ धरातले

सूत म्हणाले—अशा रीतीने शापभोगी सर्वांना ते वर देऊन, ती मौनव्रतपरायण होऊन नंतर पृथ्वीवर बसली.

Verse 2

ततो देवगणाः सर्वे तापसाश्च महर्षयः । साधुसाध्विति तां प्रोच्य ततः प्रोचुरिदं वचः

तेव्हा सर्व देवगण, तपस्वी व महर्षी तिला “साधु, साधु” असे म्हणत स्तुती करू लागले आणि नंतर हे वचन बोलले।

Verse 3

एतां देवीप्रसादेन ब्राह्मणानां विशेषतः । पूजयिष्यंति मर्त्येऽत्र सर्वे लोकाः समाहिताः

देवीच्या प्रसादाने मर्त्यलोकी सर्व लोक—विशेषतः ब्राह्मण—एकाग्र भक्तीने येथे तिची पूजा करतील।

Verse 4

ब्रह्माणं पूजयित्वा तु पश्चादेनां सुरेश्वरीम् । पूजयिष्यंति ये मर्त्यास्ते तु यांति परां गतिम्

जे मर्त्य प्रथम ब्रह्मदेवाची पूजा करून नंतर या सुरेश्वरीची आराधना करतील, ते परम गतीस जातील।

Verse 5

या कन्या पतिसंयोगं संप्राप्यात्र समाहिता । ततः पादप्रणामं च गायत्र्याश्च करिष्यति । पतिं प्रजापतिं प्राप्य सा भविष्यत्यसंशयम्

जी कन्या पतीचा संयोग प्राप्त करून येथे एकाग्रतेने येते आणि मग गायत्रीच्या चरणांना प्रणाम करते, तिला निःसंशय प्रजापतीसमान पती प्राप्त होईल।

Verse 6

सर्वकामसुखोपेता धनधान्यसमन्विता । या नारी दुर्भगा वंध्या भविष्यति च शोभना

जी नारी दुर्भाग्यवती व वंध्या असेल, ती शोभन व सौभाग्यवती होईल—सर्वकामसुखयुक्त आणि धनधान्यसमृद्ध।

Verse 7

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं गते पंचोत्तरे शते । पद्मजानां हरः प्रादादेतत्कथमनुत्त मम्

ऋषी म्हणाले—आपण जे सांगितले की एकशे पाच काळ गेल्यावर हराने पद्मजांना (ब्रह्माच्या परंपरेला) हे प्रदान केले, तो परम उत्तम विषय आम्ही कसा समजावा?

Verse 8

ब्राह्मणेभ्यः स संतुष्टः किंवाऽन्योऽस्ति महेश्वरः । एतं नः संशयं भूयो यथावद्वक्तुमर्हसि

तो ब्राह्मणांवर संतुष्ट असेल, तर त्याच्याव्यतिरिक्त दुसरा महेश्वर आहे काय? आमचा हा संशय पुन्हा दूर करून यथार्थ रीतीने सांगावे.

Verse 9

आयुष्यं शंकरस्यापि यत्प्रमाणं तथा हरेः । ब्रह्मणोऽपि समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

शंकराचे आयुष्य किती, तसेच हरीचे, आणि ब्रह्म्याचेही सांगावे; कारण आम्हाला परम कौतूहल आहे.

Verse 10

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि विस्तरेण द्विजोत्तमाः । त्रयाणामपि चायुष्यं यत्प्रमाणं व्यवस्थितम्

सूत म्हणाला—हे द्विजोत्तमांनो, त्या तिघांचे निश्चित झालेले आयुष्य-प्रमाण मी तुम्हाला विस्ताराने सांगतो.

Verse 11

निमेषस्य चतुर्भागस्त्रुटिः स्यात्तद्द्वयं लवः । लवद्वयं कला प्रोक्ता काष्ठा तु दशपंचभिः

निमेषाचा चौथा भाग ‘त्रुटि’ होय; दोन त्रुटी मिळून ‘लव’ होतो. दोन लव ‘कला’ म्हणतात; आणि पंधरा कलांनी ‘काष्ठा’ होते.

Verse 12

त्रिंशत्काष्ठां कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलो मतः । मुहूर्तमानं मौहूर्ता वदंति द्वादशक्षणम्

तीस काष्ठा मिळून एक कला म्हणतात; आणि एक क्षण हा तीस कलांचा मानला आहे. मुहूर्त-गणनेचे जाणकार सांगतात की एक मुहूर्त बारा क्षणांचा असतो.

Verse 13

त्रिंशन्मुहूर्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः । मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्द्वौ मासावृतुसंज्ञितः

मनीषींनी सांगितले आहे की एक अहोरात्र तीस मुहूर्तांचा असतो. एक मास तीस अहोरात्रांचा; आणि दोन मासांना ‘ऋतु’ असे म्हणतात.

Verse 14

ऋतुत्रयं चायनं च अयने द्वे तु वत्सरम् । दैविकं च भवेत्तच्च ह्यहोरात्रं द्विजोत्तमाः

तीन ऋतु मिळून एक अयन होते; आणि दोन अयन मिळून एक वर्ष. हे द्विजोत्तमांनो, तोच वर्ष देवांचा अहोरात्र मानला जातो.

Verse 15

उत्तरं चायनं तत्र दिनं रात्रिस्तथाऽपरम् । लक्षैः सप्तदशाख्यैस्तु मनुष्याणां च वत्सरैः

तेथे उत्तरायण हे दिन मानले आहे आणि दुसरे (दक्षिणायण) रात्रि. हा देव-अहोरात्र मनुष्यांच्या सतरालक्ष वर्षांनी मोजला जातो.

Verse 16

अष्टाविंशतिभिश्चैव सहस्रैस्तु तथा परैः । आद्यं कृतयुगं चैव तद्भ विष्यति सद्द्विजाः

अठ्ठावीस हजार वर्षांनी, तसेच त्यावर अधिक (वर्षांनी)ही, पहिला युग—कृतयुग—असा निश्चित केला आहे, हे सद्द्विजांनो.

Verse 17

ततो द्वादशभिर्लक्षैः षोडशानां सहस्रकैः । त्रेतायुगं समादिष्टं द्वितीयं द्विजसत्तमाः

त्यानंतर बारा लक्ष व सोळा हजार (वर्षांच्या) प्रमाणाने दुसरे युग—त्रेतायुग—निर्दिष्ट केले जाते, हे द्विजश्रेष्ठांनो।

Verse 18

द्वापरं चाष्टभिर्लक्षैस्तृ तीयं परिकीर्तितम् । चतुःषष्टिसहस्रैस्तु यथावत्परिसंख्यया

आठ लक्ष (वर्षांच्या) मानाने तिसरे युग द्वापर असे परिकीर्तित आहे; आणि योग्य गणनेनुसार त्यात चौसष्ट हजारही समाविष्ट होतात।

Verse 19

चतुर्लक्षं समादिष्टं युगं कलिसमुद्भवम् । द्वात्रिंशता सहस्रैस्तु चतुर्थं तद्विदुर्बुधाः

कलिसमुद्भव चौथे युगाचे—कलियुगाचे—प्रमाण चार लक्ष (वर्षे) असे ठरविले आहे; आणि बत्तीस हजारांसह ते चौथे असे बुधजन जाणतात।

Verse 21

ब्रह्मा तेषां शतं यावत्स जीवति पितामहः । सांप्रतं चाष्टवर्षीयः षण्मासश्चैव संस्थितः

त्या (मानां)मध्ये पितामह ब्रह्मा शंभर (अशा) कालमानांपर्यंत जगतात; आणि सध्या ते आठ वर्षे व सहा महिने पूर्ण करून स्थित आहेत।

Verse 22

प्रतिपद्दिवसस्यास्य प्रथमस्य तथा गतम् । यामद्वयं शुक्रवारे वर्तमाने महात्मनः

या प्रतिपदेच्या पहिल्या दिवसातील दोन याम निघून गेले आहेत; आणि सध्या शुक्रवार चालू आहे, हे महात्मन्।

Verse 23

ब्रह्मणो वर्षमात्रेण दिनं वैष्णवमुच्यते

ब्रह्म्याच्या एका वर्षाच्या परिमाणाने जे एक दिवस मानले जाते, त्यास ‘वैष्णव दिन’ असे म्हणतात।

Verse 24

सोपि वर्षशतंयावदात्ममानेन जीवति । पंचपचाशदादिष्टास्तस्य जातस्य वत्सराः

तोही आपल्या मापाने शंभर वर्षे जगतो; आणि जो जन्मला आहे त्याच्यासाठी पंचावन्न वर्षे (आधीच) नियत असल्याचे सांगितले आहे।

Verse 25

तिथयः पंच यामार्द्धं सोमवारेण संगतम् । वैष्णवेन तु वर्षेण दिनं माहेश्वरं भवेत्

पाच तिथी आणि अर्धा याम, जेव्हा सोमवाराशी संयुक्त होतात—वैष्णव वर्षमानाने तोच ‘माहेश्वर दिन’ होतो।

Verse 26

शिवो वर्षशतं यावत्तेन रूपेण च स्थितः । यावदुच्छ्वसितं वक्त्रं सदाशिवसमुद्भवम्

शिव त्या रूपात शंभर वर्षे स्थिर राहतात—जोपर्यंत सदाशिवसमुद्भव मुखाचा उच्छ्वास टिकून राहतो।

Verse 27

पश्चाच्छक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत् । निश्वासोच्छ्वसितानां च सर्वेषामेव देहिनाम्

यानंतर तो शक्तीकडे जातो, जोपर्यंत निश्वास चालू राहतो; कारण निश्वास-उच्छ्वास हे सर्व देहधाऱ्यांचेच स्वभावधर्म आहेत।

Verse 28

ब्रह्मविष्णुशिवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । एकविंशत्सहस्राणि शतैः षड्भिः शतानि च

ब्रह्मा, विष्णु व शिव तसेच गंधर्व, नाग व राक्षस यांची संख्या एकवीस हजार; त्यासोबत सहाशे आणि आणखी शतकेही (गणनेत) आहेत.

Verse 29

अहोरात्रेण चोक्तानि प्रमाणे द्विज सत्तमाः । षड्भिरुच्छ्वासनिश्वासैः पलमेकं प्रवर्तते

हे द्विजश्रेष्ठांनो! काळाचे प्रमाण अहोरात्रानेही सांगितले आहे; सहा उच्छ्वास-निश्वासांनी एक पल मानला जातो.

Verse 30

नाडी षष्टिपला प्रोक्ता तासां षष्ट्या दिनं निशा । निश्वासोच्छ्वसितानां च परिसंख्या न विद्यते । सदाशिवसमुत्थानामेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः

नाडी ही साठ पलांची सांगितली आहे; अशा साठ नाड्यांनी दिन-रात्र होते. पण निश्वास-उच्छ्वासांची ठरलेली संख्या नाही. म्हणून सदाशिवापासून उत्पन्न ते ‘अक्षय’—अविनाशी—म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 31

अन्येऽपि ये प्रगच्छंति ब्रह्मज्ञानसमन्विताः । अक्षयास्तेऽपि जायंते सत्यमेतन्मयोदितम्

जे इतरही ब्रह्मज्ञानाने युक्त होऊन पुढे जातात, तेही अक्षय—अविनाशी—होतात; हे सत्य मी सांगितले आहे.

Verse 32

ऋषय ऊचुः । यद्येवं सूतपुत्रात्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । आत्मवर्षशते पूर्णे यांति नाशमसंशयम्

ऋषी म्हणाले—जर असेच असेल, हे सूतपुत्रा! तर ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर आपल्या शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर निःसंशय नाशास जातात.

Verse 33

तत्कथं मानुषाणां च मर्त्यलोकेल्पजीविनाम् । कथयंति च ये मुक्तिं विद्वांसश्चैव सूतज

तर हे सूतपुत्रा! या मर्त्यलोकी अल्पायुषी मनुष्यांसाठी विद्वान लोक मोक्ष कसा सांगतात?

Verse 34

नूनं तेषां मृषा वादो मोक्षमार्गसमु द्भवः

निश्चितच मोक्षमार्गाविषयी उठलेला त्यांचा वाद खोटाच असावा।

Verse 35

सूत उवाच । अनादिनिधनः कालः संख्यया परिवर्जितः । असंख्याता गता मोक्षं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

सूत म्हणाला— काळ अनादी व अनंत असून गणनेपलीकडे आहे. असंख्य ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर मोक्षास गेले आहेत.

Verse 36

निजे वर्षशते पूर्णे वालुकारेणवो यथा । निजमानेन या श्रद्धा ब्रह्मज्ञानसमुद्भवा । तेषां चेन्मानुषाणां च तन्मुक्तिः स्यादसंशयम्

जसे स्वतःची शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर वाळूचे कण मोजले जातात, तसेच स्वतःच्या मापाने ब्रह्मज्ञानातून उत्पन्न झालेली श्रद्धा—ती मनुष्यांतही असेल तर निःसंशय त्यांची मुक्ति होईल.

Verse 37

यथैते दंशमशका मानुषाणां च कीटकाः । जायंते च म्रियंते च गण्यंते नैव कुत्रचित् । इन्द्रादीनां तथा मर्त्याः संभाव्या जगतीतले

जसे मनुष्यांमध्ये हे डास-मशा इत्यादी कीटक जन्मतात व मरतात, पण कुठेही मोजले जात नाहीत; तसेच पृथ्वीवर इंद्रादींच्या मानाने मर्त्यही (असंख्य व तुच्छ) मानावे.

Verse 38

देवानां च यथा मर्त्याः कीटस्थाने च संस्थिताः । तथा देवा अपि ज्ञेया ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

जसे देवांच्या मानाने मर्त्य कीटस्थानी उभे असतात, तसेच अव्यक्तजन्म ब्रह्माच्या मानाने देवही कीटवत् जाणावे।

Verse 39

ब्रह्मणस्तु यथा देवाः कीटस्थाने व्यवस्थिताः । तथा ब्रह्मापि विष्णोश्च कीटस्थाने व्यवस्थितः

जसे ब्रह्माच्या मानाने देव कीटस्थानी असतात, तसेच विष्णूच्या मानाने स्वयं ब्रह्माही त्याच कीटस्थानी स्थित आहे।

Verse 40

पितामहो यथा विष्णोः कीटस्थाने व्यवस्थितः । तथा स शिवशक्तिभ्यां पीरज्ञेयो द्विजो त्तमाः

जसा पितामह ब्रह्मा विष्णूच्या मानाने कीटस्थानी आहे, तसाच (हे द्विजोत्तमा) शिव-शक्तींच्या मानानेही तो कीटवत् जाणावा।

Verse 41

यथा विष्णुः कृमिर्ज्ञेयस्ताभ्यामेव द्विजोत्तमाः । सदाशिवस्य विज्ञेयौ तथा तौ कृमिरूपकौ

जसे त्या दोघांच्या (शिव-शक्तींच्या) मानाने विष्णूही कृमिवत् जाणावा, हे द्विजोत्तमा; तसेच सदाशिवाच्या मानाने ते दोघेही कृमिरूपक जाणावे।

Verse 42

एवं च विविधैर्यज्ञैः श्रद्धा पूतेन चेतसा । ब्रह्मज्ञानात्परं यांति सदाशिवसमुद्भवम्

अशा रीतीने श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने विविध यज्ञ करून ते कर्मफळापलीकडे जातात; ब्रह्मज्ञानाने सदाशिवसमुद्भव परम पद प्राप्त करतात।

Verse 43

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैः कृतैः संपूर्णदक्षिणैः । तदर्थं ते दिवं यांति भुक्त्वा भोगान्पृथग्विधान्

अग्निष्टोमादी यज्ञ विधिपूर्वक पूर्ण दक्षिणेसह केल्याने, त्या यज्ञफळासाठी ते स्वर्गास जातात आणि तेथे नानाविध भोग वेगवेगळे भोगतात।

Verse 44

क्षये च पुनरायांति सुकृतस्य महीतले । ब्रह्मज्ञानात्परं प्राप्य पुनर्जन्म न विद्यते

पुण्य क्षीण झाल्यावर ते पुन्हा पृथ्वीवर येतात; परंतु ब्रह्मज्ञानाने परम पद प्राप्त झाल्यावर पुनर्जन्म होत नाही।

Verse 45

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्राभ्यासं समा चरेत् । जन्मभिर्बहुभिः पश्चाच्छनैर्मुक्तिमवाप्नुयात्

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी तेथे त्या साधनेचा सातत्याने अभ्यास करावा; अनेक जन्मांनंतर हळूहळू मोक्ष प्राप्त होतो।

Verse 46

एकजन्मनि संप्राप्तो लेशो ज्ञानस्य तस्य च । द्वितीये द्विगुणस्तस्य तृतीये त्रिगु णो भवेत्

एका जन्मात त्या ज्ञानाचा थोडासाही अंश मिळाला, तर दुसऱ्या जन्मात तो दुप्पट होतो आणि तिसऱ्या जन्मात तिप्पट होतो।

Verse 47

एकोत्तरो भवेदेवं सदा जन्मनिजन्मनि

अशा रीतीने जन्मोजन्मी ते नेहमी एक एक करून वाढत जाते।

Verse 48

ऋषय ऊचुः । ब्रह्मज्ञानस्य संप्राप्तिर्मर्त्यानां जायते कथम् । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व यदि त्वं वेत्सि सूतज

ऋषी म्हणाले—मर्त्यांना ब्रह्मज्ञानाची प्राप्ती कशी होते? हे सूतपुत्रा, तुला माहीत असेल तर हे सर्व आम्हांस सांग।

Verse 49

सूत उवाच । का शक्तिर्मम वक्तव्ये ज्ञाने मर्त्यसमुद्भवे । स्वयमेव न यो वेत्ति स परस्य वदेत्कथम्

सूत म्हणाला—मर्त्यांत उद्भवणाऱ्या त्या ज्ञानाविषयी बोलण्याची माझी काय शक्ती? जो स्वतः जाणत नाही, तो दुसऱ्यास कसा सांगेल?

Verse 50

उपदेशः परं यो मे पित्रा दत्तो द्विजोत्तमाः । तमहं वः प्रवक्ष्यामि ब्रह्मज्ञानसमुद्भवम्

हे द्विजोत्तमांनो! माझ्या पित्याने मला जो परम उपदेश दिला, तोच मी तुम्हांस सांगतो—जो ब्रह्मज्ञानाचा उद्भव घडवितो।

Verse 51

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ह्यस्ति तीर्थद्वयं शुभम् । कुमारिकाभ्यां विहितं ब्रह्मज्ञानप्रदं नृणाम्

हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात दोन शुभ तीर्थे आहेत; दोन कुमारिकांनी ती स्थापिली असून ती मनुष्यांना ब्रह्मज्ञान देणारी आहेत।

Verse 52

ब्राह्मण्या चैव शूद्र्या च कुमारीभ्यां विनिर्मितम् । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां यस्ताभ्यां स्नानमाचरेत्

एका ब्राह्मणीने व एका शूद्राने—या दोन कुमारिकांनी ते निर्मिले आहे. जो अष्टमी व चतुर्दशीला तेथे स्नान करतो, तो विधी पाळतो।

Verse 53

पश्चात्पूजयते भक्त्त्या प्रसिद्धे सिद्धिपादुके । सुगुप्ते गर्तमध्यस्थे कुमार्या परिपूजिते

यानंतर भक्तिभावाने प्रसिद्ध ‘सिद्धि-पादुका’ची पूजा करावी—ती गुप्तपणे गर्ताच्या मध्यभागी स्थित असून कुमारिकेने सम्यक् पूजिलेली आहे।

Verse 54

तस्य संवत्सरस्यान्ते ब्रह्मज्ञानं प्रजायते । शक्त्या विनिहिते ते च स्वदर्शनविवृद्धये

त्या वर्षाच्या अखेरीस त्याला ब्रह्मज्ञान उत्पन्न होते; आणि ते (पवित्र आधार) शक्तीने आपल्या स्वदर्शनाच्या वृद्धीसाठी तेथे स्थापित केले होते।

Verse 55

लोकानां मुक्तिकामानां ब्रह्मज्ञानसुखावहे । मम तातो गतस्तत्र ततश्च ज्ञानवान्स्थितः

मुक्तीची इच्छा असलेल्या लोकांसाठी हे ब्रह्मज्ञानाचे सुख देणारे आहे. माझे वडील तेथे गेले आणि नंतर ज्ञानवान होऊन स्थिर झाले।

Verse 56

तस्यादेशादहं तत्र गतः संवत्सरं स्थितः । पादुके पूजयामास ततो ज्ञानं च संस्थितम्

त्यांच्या आदेशाने मी तेथे गेलो व एक वर्ष राहिलो. मी पादुकांची पूजा केली, आणि मग ज्ञान माझ्यात दृढपणे स्थापित झाले।

Verse 57

यत्किञ्चिद्वा श्रुतं लोके पुराणाग्र्यं व्यवस्थितम् । वर्तमानं भविष्यच्च तदहं वेद्मि भो द्विजाः

जगात जे काही ऐकले जाते आणि श्रेष्ठ पुराणात जे निश्चित आहे—वर्तमान असो वा भविष्य—ते सर्व मी जाणतो, हे द्विजहो!

Verse 58

तत्प्रसादादसंदिग्धं प्रमाणं चात्र संस्थितम् । मुक्त्वैकं वेदपठनं सूतत्वं च यतो मयि

त्यांच्या कृपेने येथे निःसंशय प्रमाण व प्रामाण्य स्थिर झाले आहे. माझ्यात फक्त एकच उणीव आहे—वेदपठन—कारण मी सूतपदात स्थित आहे.

Verse 59

तस्यापि वेद्मि सर्वार्थं भर्तृयज्ञो यथा मुनिः । अस्मादत्रैव गच्छध्वं यदि मुक्तेः प्रयोजनम्

त्याचाही सर्वार्थ मला ज्ञात आहे, जसा मुनि भर्तृयज्ञ जाणतो. म्हणूनच, जर मुक्तीच प्रयोजन असेल तर येथून त्वरित निघा.

Verse 60

किमेतैः स्वर्गदैः सत्रैः पुनरावृत्तिकारकैः । आराधयध्वं ते गत्वा पादुके सिद्धिदे नृणाम् । येन संवत्सरस्यान्ते ब्रह्मज्ञानं प्रजायते

स्वर्ग देणाऱ्या पण पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) घडविणाऱ्या या सत्रांचा काय उपयोग? जा, त्या पादुकांची आराधना करा—ज्या मनुष्यांना सिद्धी देतात; ज्यामुळे वर्षाअखेरीस ब्रह्मज्ञान प्रकट होते.

Verse 61

ऋषय ऊचुः । साधुसाधु महाभाग ह्युपदेशः कृतो महान् । तेन संतारिताः सर्वे वयं संसारसागरात्

ऋषी म्हणाले: साधु साधु, हे महाभाग! आपण महान उपदेश केला आहे. त्याद्वारे आम्ही सर्वजण संसारसागरातून पार झालो.

Verse 62

यास्यामोऽपि वयं तत्र सत्रे द्वादशवार्षिके । समाप्तेऽस्मिन्न संदेहः सर्वे च कृतनिश्चयाः

आम्हीही तेथे त्या द्वादशवर्षीय सत्रात जाऊ. हे (संवाद) संपताच शंका नाही—आम्ही सर्वांनी दृढ निश्चय केला आहे.

Verse 194

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मज्ञानप्राप्त्यर्थं कुमारिकातीर्थद्वयगर्तक्षेत्रस्थपादुकामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्णवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात, ब्रह्मज्ञान-प्राप्त्यर्थ कुमारीका-तीर्थद्वय व द्वयगर्त-क्षेत्रस्थ पादुकांच्या माहात्म्यवर्णन नामक हा एकशे चौराण्णवावा अध्याय आहे।