Adhyaya 278

Verse 1

सूत उवाच । ये चान्ये भास्करा स्तत्र संति ब्राह्मणसत्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठिताः

सूत म्हणाला—हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, त्या हाटकेश्वर-क्षेत्रात याज्ञवल्क्यांनी प्रतिष्ठापित केलेले भास्कराचे (सूर्याचे) इतरही स्वरूप तेथे आहेत।

Verse 2

यस्तान्पूजयते भक्त्या हृदि कृत्वाऽभिवांछितान् । सप्तम्यां चैव सप्तम्यां लभते नात्र संशयः

जो त्यांची भक्तिभावाने पूजा करतो व हृदयात अभिष्ट इच्छा धारण करतो, तो सप्तमीच्या दिवशी तेच फळ प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 3

ऋषय उचुः । एक एव स्थितः सूर्यो दृश्यते च नभस्तले । तत्कथं द्वादशैते च तत्र क्षेत्रे प्रतिष्ठिताः । कस्मिन्काले तथा कृत्ये किमर्थं सूतनन्दन

ऋषी म्हणाले—आकाशात सूर्य एकच दिसतो; मग त्या क्षेत्रात हे बारा कसे प्रतिष्ठित झाले? कोणत्या काळी, कोणत्या कृत्याने, आणि कोणत्या हेतूने, हे सूतनंदना?

Verse 4

सूत उवाच । आसीत्पूर्वं कृतिर्नाम शुनःशेपसमुद्भवः

सूत म्हणाले—पूर्वी शुनःशेपाच्या वंशात उत्पन्न झालेला ‘कृति’ नावाचा एक पुरुष होता.

Verse 5

तस्य पुत्रः शुनः पुत्रो बभूव मुनिसत्तमः । चारायणः सुतस्तस्य वभूव मुनिसत्तमः

त्याचा ‘शुन’ नावाचा पुत्र झाला; तो मुनिश्रेष्ठ ठरला. आणि त्याचा ‘चारायण’ नावाचा पुत्रही मुनिश्रेष्ठ झाला.

Verse 6

कस्यचित्त्वथ कालस्य ब्रह्मा लोक पितामहः । सावित्रीशापनिर्दग्धो ह्यवतीर्णो धरातले

मग एका काळी लोकपितामह ब्रह्मा, सावित्रीच्या शापाने दग्ध होऊन, पृथ्वीवर अवतरले.

Verse 7

गायत्री च यदा विप्रास्तेनोढा यज्ञकर्मणि । प्राक्स्थितां च परित्यज्य सर्वदेवसमागमे । कालात्ययो भवेन्नैव सावित्र्यागमने स्थिरे

हे विप्रहो, यज्ञकर्मासाठी जेव्हा गायत्रीचा विवाह करण्यात आला आणि आधी निघून गेलेल्या सावित्रीला बाजूला ठेवून सर्व देवांच्या सभेत निर्णय झाला, तेव्हा सावित्री येणार असली तरी काळाचा विलंब मुळीच मान्य केला गेला नाही.

Verse 8

ततस्तस्य समादेशाद्गायत्री गोपकन्यका । शक्रेण च समानीता दिव्यलक्षणलक्षिता

त्यानंतर त्याच्या आज्ञेने गोपकन्येच्या रूपातील गायत्रीला शक्र (इंद्र) घेऊन आला; ती दिव्य लक्षणांनी युक्त होती.

Verse 9

गोपकन्यां च तां ज्ञात्वा गोश्च वक्त्रेण पद्मजः । प्रवेश्याकर्षयामास गुह्येन च ततः परम्

तिला गोपकन्या म्हणून ओळखून पद्मज (ब्रह्मा) यांनी तिला गायीच्या मुखाने आत प्रवेश करविला; नंतर गुप्त उपायाने तिला आपल्या जवळ ओढून घेतले।

Verse 10

ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा स्थितम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठंति हविरेकत्र संस्थितम्

ब्राह्मणांचे आणि गायींचे कुल एकच आहे, पण ते दोन रूपांनी स्थित आहे—एका ठिकाणी मंत्र निवास करतात आणि दुसऱ्या ठिकाणी हवि (आहुती) प्रतिष्ठित असते।

Verse 11

तेन तां ब्राह्मणीं कृत्वा पश्चात्तस्याः परिग्रहम् । गृह्योक्तविधिना चक्रे पुरःस्थोऽपि पितामहः

अशा रीतीने तिला ब्राह्मणी करून, नंतर पितामह (ब्रह्मा) यांनी—समोर आसनस्थ असूनही—गृह्यविधीनुसार तिचा परिग्रह (पत्नी-स्वीकार) केला।

Verse 12

पत्नीशालोपविष्टायां ततस्तस्यां द्विजोत्तमाः । सावित्री समनुप्राप्ता देवपत्नीभिरावृता

हे द्विजोत्तमांनो! ती पत्नीशाळेत उपविष्ट असता, देवपत्नींनी वेढलेली सावित्री तेथे येऊन पोहोचली।

Verse 13

ततस्तां सा समालोक्य रशनासमलंकृताम् । दौर्भाग्यदुःखमापन्ना शशाप च विधिं ततः

नंतर तिला रशना (कटीबंध) ने अलंकृत पाहून, दुर्भाग्याच्या दुःखाने व्याकुळ झालेल्या सावित्रीने तेव्हा विधी (ब्रह्मा) यांना शाप दिला।

Verse 14

सावित्र्युवाच । यस्मात्त्वया परित्यक्ता निर्दोषाहं पितामह । पितामहोऽसि मे नूनमद्यप्रभृति संगमे

सावित्री म्हणाली—हे पितामह! मी निर्दोष असूनही तू मला परित्याग केलेस; म्हणून आजपासून संगमाच्या बाबतीत तू माझ्यासाठी निश्चयाने केवळ ‘पितामह’च राहशील।

Verse 15

मनुष्याणां भवेत्कृत्यमन्यनारीपरिग्रहः । एतत्त्वया कृतं यस्मान्मा नुषस्त्वं भविष्यसि

मनुष्यांसाठी परस्त्रीग्रहण हे महापाप कर्म आहे; तू हे केलेस म्हणून तू मनुष्य होशील।

Verse 16

कामार्तश्च विशेषेण मम वाक्यादसंशयम्

माझ्या वचनाने यात संशय नाही—तू विशेषतः कामार्त होशील।

Verse 17

एवमुक्त्वा तु सावित्री त्यक्त्वा तं यज्ञमंडपम् । गिरेः शिखरमारूढा तपश्चक्रे महत्ततः

असे बोलून सावित्रीने तो यज्ञमंडप सोडला; पर्वतशिखरावर चढून तिने नंतर महान तप केले।

Verse 18

पितामहोऽपि तच्छापाच्चारायणनिवेशने । अवतीर्णो धरापृष्ठे कालेन महता ततः

त्या शापामुळे पितामह (ब्रह्मा)ही फार काळानंतर चारायण-निवासात पृथ्वीपृष्ठावर अवतरले।

Verse 19

स यदा यौवनं भेजे मानुषं च पुरा स्थितः । तथातथा च तापेन कामोत्थेन प्रपीड्यते

जेव्हा त्याने मानवी यौवन प्राप्त केले, पूर्वी अन्य अवस्थेत स्थित असूनही, तेव्हा कामोत्पन्न दाहाने तो पुन्हा पुन्हा पीडित झाला।

Verse 20

ततोऽसौ वीक्षते नारीं कन्यां वाथ तपस्विनीम् । अविकल्पमना भेजे रूपसौभाग्यगर्वितः

मग त्याने एक नारी पाहिली—कन्या असो वा तपस्विनी—आणि रूप-सौभाग्याच्या गर्वाने उन्मत्त, अविवेकी मनाने तो तिच्याकडे झुकला।

Verse 21

ततस्तं ब्यसनार्तं च दृष्ट्वा चारायणो मुनिः । स्वयं निःसारयामास प्रकोपेन निजाश्रमात्

त्याला व्यसनाने व्याकुळ झालेला पाहून मुनि चारायणांनी क्रोधाने स्वतः त्याला आपल्या आश्रमातून हाकलून दिले।

Verse 22

स च पित्रा परित्यक्तो भ्रममाणस्ततस्ततः । चमत्कारपुरं प्राप्तः शाकल्यो यत्र तिष्ठति

पित्याने त्यागलेला तो इकडे तिकडे भटकत भटकत चमत्कारपुरास पोहोचला, जिथे शाकल्य राहात होता।

Verse 23

नाम्ना ब्राह्मणशार्दूलो नागरो वेदपारगः । वृतः शिष्य सहस्रेण वेदविद्यां प्रचारयन्

तेथे ‘ब्राह्मणशार्दूल’ नावाचा एक नागर ब्राह्मण होता, वेदपारंगत; तो हजार शिष्यांनी वेढलेला वेदविद्येचा प्रचार करीत असे।

Verse 24

अथ तं स प्रणम्योच्चैः शिष्यत्वं समुपागतः । वेदाध्ययनसंपन्नो बभूवाथ चिरादपि

तेव्हा त्याने श्रद्धेने उच्च स्वराने प्रणाम करून शिष्यत्व स्वीकारले. काही काळाने तोही वेदाध्ययनात पारंगत झाला.

Verse 25

एतस्मिन्नेव काले नु आनर्ताधिपतिः स्वयम् । आगतस्तिष्ठते यत्र जलशायी हरिः स्वयम्

त्याच वेळी आनर्ताचा अधिपती स्वतः आला आणि ज्या स्थानी जलशायी हरि स्वयं विराजमान आहेत तेथे मुक्काम केला.

Verse 26

चातुर्मास्यव्रतं तेन गृहीतं तत्पुरस्तदा । प्रार्थितस्तु ततो विप्राः शाकल्यस्तैन भूभुजा

तेथे प्रभूच्या सान्निध्यात त्याने चातुर्मास्य व्रत स्वीकारले. नंतर राजाने ब्राह्मणांना—विशेषतः शाकल्यांना—आवश्यक विधी करण्याची विनंती केली.

Verse 27

शांतिकं पौष्टिकं नित्यं त्वया कार्यं ममालये । यावत्तिष्ठाम्यहं चात्र प्रसादः क्रियतामिति

तो म्हणाला, “माझ्या निवासस्थानी तू नित्य शांतिक व पौष्टिक कर्म कर. आणि मी येथे असेपर्यंत हा प्रसाद (अनुग्रह) करावा.”

Verse 28

बाढमित्येव स प्रोक्त्वा दाक्षिण्येन द्विजोत्तमाः । एकैकं प्रेषयामास स्वशिष्यं तस्य मंदिरे

“बाढम्” असे म्हणून त्या द्विजोत्तमाने दाक्षिण्याने आपल्या शिष्यांना एकेक करून त्या राजाच्या निवासस्थानी पाठविले.

Verse 29

स शांतिकं विधायाथ दत्त्वाशीः पार्थिवस्य च । संप्राप्य दक्षिणां तस्मात्पुनरेति च तं द्विजम्

त्याने शांतिकर्म करून राजाला आशीर्वाद दिला. मग त्याच्याकडून दक्षिणा घेऊन तो पुन्हा त्या द्विज-आचार्याकडे परत गेला.

Verse 30

शाकल्याय च तां दत्त्वा दक्षिणां निजमंदिरे । जगाम नित्यमेवं हि व्यवहारो व्यवस्थितः

त्याने ती दक्षिणा आपल्या घरी शाकल्याला अर्पण केली आणि तो निघून गेला. अशा रीतीने दररोजचा हा व्यवहार ठामपणे प्रस्थापित झाला.

Verse 31

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते शाकल्येन विसर्जितः । शांत्यर्थं याज्ञवल्क्यस्तु पार्थिवस्यनिवेशनम्

दुसऱ्या दिवशी शाकल्याने पाठविलेला याज्ञवल्क्य शांतिकार्यासाठी राजाच्या निवासस्थानी गेला.

Verse 32

तस्य भूपस्य रूपाढया मंथरास्ति विलासिनी । रात्रौ च कामिता तेन कामाढयेन सुकामिनी

त्या राजाकडे मंथरा नावाची रूपसमृद्ध विलासिनी होती. रात्री कामाने भरलेल्या राजाने तिला इच्छिले, आणि तीही प्रेमकांक्षेने युक्त होती.

Verse 33

भावैर्वात्स्यायनप्रोक्तैः समालिंगनपूर्वकैः । स तया विविधैः कृत्तो मयूरपदकादिभिः । शरीरे चाधरे चैव तथा मणिप्रवालकैः

वात्स्यायनाने सांगितलेल्या रति-भावांनी, आलिंगन इत्यादींनी आरंभ करून, तिने मयूरपदक वगैरे नानाविध चिन्हे त्याच्या शरीरावर आणि अधरांवरही केली; तसेच मणी व प्रवाळांच्या ठशांनीही चिन्हांकित केले.

Verse 34

संप्राप्तोऽध्ययनार्थाय यावच्छाकल्यसन्निधौ । तावत्संप्रेषितस्तेन शांत्यर्थं भूपमंदिरे

अध्ययनासाठी तो शाकल्याच्या सान्निध्यात आला; तेव्हाच शांतिकर्मासाठी त्याने त्यास राजमंदिरी पाठविले।

Verse 35

सोऽपि संप्रेषितस्तेन गत्वा तं पार्थिवालयम् । शांतिकं च ततश्चक्रे यथोक्तविधिना द्विजाः

त्याने पाठविलेला तो ब्राह्मण राजनिवासास गेला; आणि हे द्विजहो, तेथे यथोक्त विधीने शांतिकर्म केले।

Verse 36

शांतिकस्यावसाने तु प्रगृह्य कलशोदकम् । पंचांगैः कल्पितं रुद्रैः स्वयमेवाभिमंत्रितैः

शांतिकर्म संपल्यावर त्याने कलशातील जल घेतले—पंचांग सामग्रीने सिद्ध केलेले व रुद्रमंत्रांनी स्वयंसिद्ध अभिमंत्रित।

Verse 37

साक्षतं सुमनोयुक्तं समादाय गतस्ततः । संतिष्ठते नृपो यत्र आनर्तो त्रतसंयुतः

मग त्याने अक्षत व पुष्पे घेऊन तेथे गेला, जिथे आनर्तदेशाचा राजा सेवकवर्गासह उभा होता।

Verse 38

द्यामालेखीति मंत्रं स प्रोच्चार्य विधिपूर्वकम् । छंदर्षिसहितं चैव यावत्क्षिपति मस्तके । तावन्निरीक्षितस्तेन नखलेखाविकर्तितः

‘द्यामालेखी…’ असा आरंभ असलेला मंत्र छंद-ऋषीसह विधिपूर्वक उच्चारून त्याने राजाच्या मस्तकी टाकला; त्याच क्षणी तो दिसला—त्याचा ओठ जणू नखरेषेने कापल्यासारखा होता।

Verse 39

खंडितेनाधरेणैव ततोऽभूद्दुर्मना नृपः

तेव्हा फाटलेल्या व विद्रूप झालेल्या ओठामुळे राजा अत्यंत खिन्न व उदास झाला।

Verse 40

विटप्रायं तु तं दृष्ट्वा मलिनांबरधारिणम् । तं प्रोवाच विहस्योच्चै देहि विप्राऽक्षताञ्जलम्

त्याला दयनीय अवस्थेत, मळके वस्त्र परिधान केलेला पाहून कोणी हसत मोठ्याने म्हणाला—“हे विप्र, अक्षतांची अंजली दे.”

Verse 41

मंदुरायां स्थितं यच्च काष्ठमेतत्प्रदृश्यते । याज्ञवल्क्यस्ततो दृष्ट्वा सकोपस्तमुपाद्रवत्

“अस्तबलात पडलेले हे लाकूड दिसते…” असे पाहताच याज्ञवल्क्य क्रोधाने भरून त्याच्यावर धावून गेला।

Verse 42

क्षिप्त्वा तत्र जलं विप्राः साक्षतं गृहमागमत् । अगृह्य दक्षिणां तस्य पार्थिवस्य यथास्थिताम्

तेथे जल शिंपडून, अक्षतांसह ब्राह्मण घरी परतले; राजाने ठेवलेली दक्षिणा त्यांनी स्वीकारली नाही।

Verse 43

एतस्मिन्नंतरे तस्य धवकाष्ठस्य सर्वतः । निष्क्रांता विविधाः शाखाः पल्लवैः समलंकृताः

इतक्यात त्या धव-काष्ठातून सर्व बाजूंनी विविध फांद्या फुटल्या, नव्या पल्लवांनी शोभून दिसू लागल्या।

Verse 44

तद्दृष्ट्वा विस्मितः सोऽथ आनर्ताधिपतिर्नृपः । पश्चात्तापं परं चक्रे धिङ्मयैवमनुष्ठितम्

ते पाहून आनर्ताधिपती राजा अत्यंत विस्मित झाला. मग त्याला तीव्र पश्चात्ताप झाला आणि तो म्हणाला—“धिक्कार असो, मी असे कृत्य केले!”

Verse 45

स नूनं विबुधः कोऽपि विप्ररूपेण संगतः । येनेदृशः प्रभावोऽयं तस्य मंत्रस्य संस्थितः

निश्चितच कोणीतरी देवपुरुष ब्राह्मणरूपाने येथे आला आहे; त्याच्यामुळेच या मंत्राची अशी अद्भुत प्रभावयुक्त प्रतिष्ठा झाली आहे.

Verse 46

यद्यहं प्रतिगृह्णामि तस्य मन्त्रोदितं जलम् । जरामरणहीनस्तु तद्भवाभि न संशयः

जर मी त्याच्या मंत्राने अभिमंत्रित केलेले ते जल स्वीकारले, तर मी जरा व मृत्यूपासून मुक्त होईन—यात संशय नाही.

Verse 47

एवं चिंतयतस्तस्य तद्दिनं विस्मितस्य च । पार्थिवस्य द्विजश्रेष्ठा जातं वर्षशतोपमम्

हे द्विजश्रेष्ठा! असा विस्मित होऊन विचार करत असताना त्या राजाला तो एकच दिवस जणू शंभर वर्षांसारखा भासला.

Verse 48

दिवसे तु समाक्रांते कथंचित्तस्य भूपतेः । विभावरी क्षयं याति कथंचिन्नैव शारदी

कशातरी त्या राजासाठी दिवस उजाडला, आणि रात्रही कशातरी संपली; पण ती नेहमीच्या रीतीने सरली नाही.

Verse 49

ततः प्रभातसमये समुत्थाय महीपतिः । आह्वयामास शाकल्यं पुरुषैराप्तकारिभिः

त्यानंतर प्रभातसमयी राजा उठला आणि आपल्या विश्वासू सेवकांकरवी शाकल्याला बोलाविले।

Verse 50

ततः प्रोवाच विनयात्सादरं प्रांजलिः स्थितः । कल्ये शिष्यः समायातो यस्त्वदीयो ममांतिकम्

मग तो विनयाने, हात जोडून आदरपूर्वक उभा राहून म्हणाला—“आज सकाळी तुमचा शिष्य माझ्या जवळ आला आहे।”

Verse 51

शांत्यर्थं प्रेषणीयस्तु सोऽद्यापि च द्विजोत्तम । तस्योपरि परा भक्तिर्मम जाताऽद्य केवलम्

हे द्विजश्रेष्ठ, शांतीकार्याकरिता त्याला आजही पाठविले पाहिजे; आज केवळ त्याच्यावरच माझी परम भक्ती उत्पन्न झाली आहे।

Verse 53

गच्छ वत्स त्वमद्यैव पार्थिवस्य निवेशनम् । शांत्यर्थं तेन भूयोऽपि त्वमेवाशुनिमंत्रितः

“जा वत्सा, आजच राजाच्या निवासास; शांतीकार्याकरिता त्याने पुन्हा तुलाच लवकर बोलाविले आहे।”

Verse 54

याज्ञवल्क्य उवाच । नाहं यास्यामि तद्धर्म्ये शांत्यर्थं द्विजपुंगव । अनादरेण दृष्टोऽहं नाशीर्मे च समाहृता

याज्ञवल्क्य म्हणाले—“हे द्विजपुंगव, त्या शांतीकार्याकरिता मी तेथे जाणार नाही; मला अनादराने पाहिले गेले आणि माझा सत्कार झाला नाही।”

Verse 55

काष्ठोपरि मया दत्ता तस्य वाक्यादसंशयम् । तस्मात्प्रेषय चान्यं त्वं गुरो शिष्यं विचक्षणम् । आनर्तं रंजयेद्यस्तु विवेकेन समन्वितम्

त्याच्या वचनांच्या प्रभावाने निःसंशय मला केवळ काष्ठावर बसविले गेले. म्हणून गुरूंचा दुसरा विवेकयुक्त, विचक्षण शिष्य पाठव; जो आनर्त-नरेशास योग्य रीतीने संतुष्ट करून योग्य मार्ग दाखवील.

Verse 56

शाकल्य उवाच । राजाऽदेशः सदा कार्यः पुरुषैर्देशवासिभिः । योगक्षेमविधानाय तथा लाभाय केवलम्

शाकल्य म्हणाला—देशात राहणाऱ्या पुरुषांनी सदैव राजाज्ञा पाळावी; कारण ती त्यांच्या योगक्षेम-रक्षणासाठी आणि लाभ-समृद्धीसाठीच प्रवर्तते.

Verse 57

प्रतिकूलो भवेद्यस्तु पाथिवानां स मन्दधीः । न तस्य जायते सौख्यं कथंचिद्द्विजसत्तम

जो राजांप्रती प्रतिकूल होतो तो मंदबुद्धी असतो; हे द्विजश्रेष्ठ, त्याला कधीही कोणत्याही प्रकारचे सुख प्राप्त होत नाही.

Verse 58

ये जात्यादि महोत्सेकान्न नरेंद्रानुपासते । तेषामामरणं भिक्षा प्रायश्चित्तं विनिर्मितम्

जे जात्यादी मोठ्या अहंकाराने फुगून नरेन्द्रांची सेवा-उपासना करीत नाहीत, त्यांच्यासाठी मरेपर्यंत भिक्षा मागणे हे प्रायश्चित्त ठरविले आहे.

Verse 59

एवं तयोर्विवदतोस्तदा वै गुरुशिष्ययोः । भूयोऽपि तत्र संप्राप्ताः पुरुषाः पार्थिवेरिताः

अशा रीतीने गुरु व शिष्य वाद घालीत असता, राजाने पाठविलेले पुरुष पुन्हा तेथे येऊन पोहोचले.

Verse 60

प्रोचुश्च त्वरया युक्ताः शाकल्यं प्रांजलिस्थिताः । शिष्यं तं प्रेषय क्षिप्रं राजा मार्गं प्रतीक्षते

ते घाईने, हात जोडून उभे राहून शाकल्यास म्हणाले— “तो शिष्य लवकर पाठवा; राजा मार्गावर वाट पाहत आहे।”

Verse 61

असकृत्प्रोच्यमानोऽपि यदा गच्छति नैव सः । तदा संप्रेषयामास उद्दालकमथारुणिम्

वारंवार सांगूनही तो जेव्हा गेला नाही, तेव्हा शाकल्यांनी अरुणीचा पुत्र उद्दालक यास पाठविले।

Verse 62

शिष्यं विनयसंपन्नं कृतांजलिपुटं स्थितम् । गच्छ वत्स समादेशात्सांप्रतं नृपमंदिरम्

विनयशील, हात जोडून उभ्या असलेल्या शिष्याला तो म्हणाला— “वत्सा, माझ्या आज्ञेने आत्ताच राजमंदिरात जा।”

Verse 63

शांतिकर्म विधायाथ स्वाध्यायं च ततः कुरु

प्रथम शांतिकर्म करून मग त्यानंतर स्वाध्याय (वेदपाठ) कर।

Verse 64

स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तं पार्थिवालयम् । चकार शांतिकं कर्म विधिदृष्टेन कर्मणा

तो “तसेच” असे म्हणत मान्य करून राजाच्या निवासस्थानी गेला आणि विधीनुसार शांतिकर्म केले।

Verse 65

ततः कलशतोयं स साक्षतं सुमनोन्वितम् । गृहीत्वोपाद्रवत्तत्र यत्र राजा व्यवस्थितः

त्यानंतर त्याने कलशातील जल, अक्षता व पुष्पयुक्त असे घेऊन, जिथे राजा उभा होता तिकडे त्वरेने धाव घेतली।

Verse 66

राजोवाच । स्वकीयमन्त्रलिंगेन अभिषेकं तु यच्छ भोः । काष्ठस्यास्य यदग्रे ते प्रोत्थितं तिष्ठते द्विज

राजा म्हणाला—हे द्विजा! आपल्या मंत्र-लिंगाने अभिषेक कर; या काष्ठाच्या अग्रभागी जे प्रकट होऊन उभे आहे, त्याचाच अभिषेक कर।

Verse 67

ततस्तेन शुभं मंत्रं प्रोच्याभीष्टं जलं स्वयम् । अभिषिच्य च तत्काष्ठं ततश्च स्वगृहं ययौ

मग त्याने शुभ मंत्र उच्चारून स्वतः इच्छित जल घेतले; त्या काष्ठाचा अभिषेक करून नंतर तो आपल्या घरी गेला।

Verse 68

तावद्रूपं च तत्काष्ठं दृष्ट्वाऽनर्तो महीपतिः । विषादसहितश्चैव पश्चात्तापसमन्वितः

तेवढ्यात त्या काष्ठावर ते रूप पाहून राजा व्याकुळ झाला; तो विषादाने भरला आणि पश्चात्तापाने ग्रस्त झाला।

Verse 69

भूयस्तु प्रेषयामास याज्ञवल्क्यकृते तदा । अन्यं दूतं विदग्धं च शाकल्यस्य द्विजाश्रयम्

मग पुन्हा याज्ञवल्क्याच्या कारणास्तव, द्विजांचा आश्रय असलेल्या शाकल्याकडे, त्याने एक दुसरा चतुर दूत पाठविला।

Verse 70

वेदना कायसंस्था मे वर्तते द्विजसत्तम । शांत्यर्थं प्रेषया क्षिप्रं तं शिष्यं पूर्वसंचितम्

हे द्विजसत्तम! माझ्या देहात तीव्र वेदना आहे. शांतीसाठी त्वरेने पूर्वतयार त्या शिष्याला पाठवा.

Verse 71

अपमानं कृतं तस्य मया कल्ये द्विजोत्तम । तेन मे सहसा व्याधिराशीर्वादमनिच्छतः

हे द्विजोत्तम! काल मी त्याचा अपमान केला. त्याच कारणाने मला अचानक व्याधी जडली आहे—तो आशीर्वाद द्यावयास इच्छुक नव्हता तरीही.

Verse 72

तस्मात्प्रेषय मे शीघ्रं येन मे स्वस्थता भवेम् । असकृत्प्रोच्यमानोऽपि यदा नैव स गच्छति

म्हणून त्याला माझ्याकडे लवकर पाठवा, ज्यामुळे मला आरोग्य लाभेल. वारंवार सांगितले तरीही तो जर येत नसेल तर…

Verse 73

याज्ञवल्क्यस्ततः शिष्यमन्यं प्रोवाच सादरम् । ततस्तं मधुकं पैग्यं प्रेषयामास तद्गृहे

त्यानंतर याज्ञवल्क्यांनी आदराने दुसऱ्या शिष्याला सांगितले; आणि मग मधुक पैग्य याला त्या घरी पाठविले.

Verse 74

तेनापि विहितं तच्च यथोद्दालकनिर्मितम् । आशीर्वादो नृपोद्देशाद्दत्तः काष्ठस्य तस्य च

त्यानेही उद्दालकाने जसे केले तसेच ते केले. आणि राजाच्या विनंतीने त्या काष्ठखंडालाही आशीर्वाद देण्यात आला.

Verse 76

असकृत्प्रोच्यमानोऽपि याज्ञवल्क्यो व्रजेन्न हि । यदा तदा बहुगुणमन्यं शिष्यं प्रदिष्टवान्

वारंवार विनंती करूनही याज्ञवल्क्य तेथे गेले नाहीत. तेव्हा त्यांनी अनेक गुणांनी युक्त असा दुसरा शिष्य नेमून दिला.

Verse 77

प्रचूडं भागवित्तिं च सोऽपि गत्वा यथा पुरा । चकार शांतिकं कर्म यथा ताभ्यां पुरा कृतम्

तोही पूर्वीप्रमाणे प्रचूड व भागवित्ति येथे गेला आणि त्या दोघांनी पूर्वी केले तसेच शांतिकर्म केले.

Verse 78

ततः शांत्युदकं तस्मिन्प्राक्षिपच्चैव दारुणि । मंत्रवच्च तथाप्येव तद्रूपं च व्यवस्थितम्

मग त्याने त्या भयानक वस्तूवर शांत्युदक शिंपडले; मंत्रोच्चार करूनही तिचे तेच रूप तस्सेच स्थिर राहिले.

Verse 79

तद्रूपमपि तत्काष्ठं दृष्ट्वा भूयोऽपि पार्थिवः । अन्यं संप्रेषयामास याज्ञवल्क्यकृते नरम्

ते लाकूड तस्सेच रूपात पाहून राजाने पुन्हा याज्ञवल्क्यांना आणण्यासाठी दुसरा माणूस पाठविला.

Verse 80

प्रणम्य स द्विजश्रेष्ठः शाकल्यं च द्विजोत्तमम् । शांत्यर्थं मम हर्म्ये त्वं कल्ये शिष्यं समादिश । येन मे जायते शांतिः शरीरस्य द्विजोत्तम

प्रणाम करून त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने द्विजोत्तम शाकल्यास म्हटले—“शांतीसाठी उद्या माझ्या राजवाड्यात एक शिष्य पाठविण्याची आज्ञा द्या, ज्यामुळे माझ्या शरीराला शांती लाभेल, हे द्विजोत्तम।”

Verse 81

ततः प्रोवाच शाकल्यो याज्ञवल्क्यं द्विजोत्तमाः । भूयोऽपि शृण्वतस्तस्य आनर्तस्य महीपतेः

त्यानंतर द्विजोत्तम शाकल्याने, आनर्ताच्या राजाने पुन्हा ऐकत असताना, याज्ञवल्क्याला सांगितले।

Verse 82

याज्ञवल्क्य द्रुतं गच्छ ममादेशान्नृपालयम् । राज्ञोस्य रोगनाशाय शांतिकं कुरु पुत्रक

“याज्ञवल्क्य, माझ्या आज्ञेने त्वरेने राजवाड्यात जा। या राजाच्या रोगनाशासाठी शांतिकर्म कर, पुत्रा।”

Verse 83

याज्ञवल्क्य उवाच । नाहं तत्र गमिष्यामि गुरो मैवं ब्रवीहि माम् । अपमानः कृतोऽनेन गुरो मम महीभुजा

याज्ञवल्क्य म्हणाला—“गुरुदेव, मी तिथे जाणार नाही; मला असे म्हणू नका. हे आचार्य, त्या राजाने माझा अपमान केला आहे।”

Verse 84

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स कोपं परमं गतः । अब्रवीद्भर्त्समानस्तु याज्ञवल्क्यं ततः परम्

ते शब्द ऐकून तो अत्यंत क्रोधावस्थेला गेला; मग याज्ञवल्क्याला धारेवर धरून पुढे बोलला।

Verse 85

एकमप्यक्षरं यस्तु गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वा चानृणी भवेत्

गुरूने शिष्याला एक अक्षर जरी शिकवले, तरी त्या ऋणातून मुक्त होण्यासाठी पृथ्वीवर असे कोणतेही द्रव्य नाही की जे देऊन मनुष्य अनृणी होईल।

Verse 86

यस्मात्त्वं शिष्यतां गत्वा मम वाक्यं करोषि न । तस्मात्त्वां योजयिष्यामि ब्रह्म शापेन सांप्रतम्

तू शिष्यत्व स्वीकारूनही माझे वचन पाळत नाहीस; म्हणून आता मी तुला ब्राह्मण-शापाने बांधीन।

Verse 87

याज्ञवल्क्य उवाच । अन्यायेन हि चेच्छापं गुरो मम प्रदास्यसि । अहमप्येव दास्यामि प्रतिशापं तवाधुना

याज्ञवल्क्य म्हणाला—हे गुरो, तू मला अन्यायाने शाप देऊ इच्छित असशील, तर मीही आत्ताच तुला प्रतिशाप देईन।

Verse 88

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथे वर्तमानस्य परित्यागो विधीयते

जो गुरु गर्विष्ठ असेल, काय करावे-काय न करावे हे न जाणणारा आणि कुमार्गी असेल—अशा गुरूचा त्याग करणेही विधिसम्मत आहे।

Verse 89

तस्मात्त्वं हि मया त्यक्तः सांप्रतं हि न मे गुरुः । अविशषेण शिष्यार्थं यदादेशं प्रयच्छसि

म्हणून मी तुला त्यागले आहे; आता तू माझा गुरु नाहीस. तरीही शिष्यहितासाठी जो आदेश/उपदेश तू देतोस, तो भेद न करता मला दे।

Verse 90

यावंतस्ते स्थिताः शिष्यास्तावद्भिर्दिवसैरहम् । तवादेशं करिष्यामि नोचेद्यास्यामि दूरतः

तुझ्याकडे जितके दिवस शिष्य राहतील, तितके दिवस मी तुझा आदेश पाळीन; अन्यथा मी दूर निघून जाईन।

Verse 91

शाकल्य उवाच । यदि गच्छसि चान्यत्र तत्त्वं विद्यां परित्यज । यां मया पाठितः पाप व्रज पश्चात्कुशिष्य भोः

शाकल्य म्हणाला—जर तू अन्यत्र जात असशील, तर मी शिकविलेली तत्त्वविद्या सोडून दे. अरे पापी, कुदृष्य शिष्य, दूर हो; मागे हटून निघून जा.

Verse 92

मयाभिमंत्रितं तोयं क्षुरिकामुण्डसंभवम् । पिब तस्याः प्रभावेण शीघ्रमेव त्यजिष्यसि । जठरान्मामकीं विद्यां त्वयाधीता पुरा तु या

हे पाणी मी मंत्रांनी अभिमंत्रित केले आहे; ते ‘क्षुरिकामुण्ड’सम्भव आहे. ते पिऊन टाक; त्याच्या प्रभावाने तू लवकरच पोटातून माझी—पूर्वी माझ्याकडून शिकलेली—विद्या ओकून टाकशील.

Verse 93

एवमुक्त्वा स चामंत्र्य मंत्रैराथर्वणैर्जलम् । पानाय प्रददौ तस्मै वांत्यर्थं सद्विजोत्तमः

असे बोलून त्या श्रेष्ठ द्विजाने अथर्वण मंत्रांनी जल अभिमंत्रित केले आणि वांती व्हावी म्हणून त्याला पिण्यास दिले.

Verse 94

याज्ञवल्क्योऽपि तत्पीत्वा जलं तेनाभिमंत्रितम् । वांतिं कृत्वा सहान्नेन तद्विद्यां तां परित्यजत्

याज्ञवल्क्यानेही ते अभिमंत्रित जल प्याले; आणि अन्नासह वांती करून त्याने ती प्राप्त विद्या सोडून दिली.

Verse 95

ततो मूढत्वमापन्नो विश्वामित्रह्रदं शुभम् । गत्वा स्नातो विधानेन शुचि र्भूत्वा समाहितः

त्यानंतर तो मूढ झाला आणि शुभ विश्वामित्रह्रदाकडे गेला. विधीप्रमाणे स्नान करून तो शुद्ध झाला व मन एकाग्र झाले.

Verse 96

चकार मूर्तीस्ता भक्त्या रवेर्द्वादशसंख्यया । प्रतिष्ठाप्य ततः सर्वाः पूजयामास भक्तितः

त्याने भक्तिभावाने रवि (सूर्य) यांच्या बारा मूर्ती घडवल्या. नंतर त्या सर्वांची प्रतिष्ठापना करून भक्तीने मनोभावे पूजा केली.

Verse 97

धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणः सांब एव च । भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते

धाता, मित्र, अर्यमा, शक्र, वरुण आणि सांब; भगा, विवस्वान, पूषा, तसेच दहावा सविता; अकरावा त्वष्टा, आणि बारावा विष्णु—असे येथे सूर्याचे बारा रूप सांगितले आहेत.

Verse 98

एवं द्वादशधा सूर्यः स्थापितोऽत्र विपश्चिता । आराधितस्ततो नित्यं गन्धपुष्पानुलेपनैः

अशा रीतीने त्या विद्वानाने येथे सूर्याला द्वादशरूपाने स्थापित केले. नंतर तो नित्य गंध, पुष्प व अनुलेपनांनी त्यांची आराधना करीत असे.

Verse 99

ततः कालेन महता गत्वा प्रत्यक्षतां रविः । प्रोवाच सुन्दरं प्रीत्या वाक्यमेतन्मुनिं प्रति

त्यानंतर बराच काळ गेल्यावर रवि प्रत्यक्ष प्रकट झाले. प्रसन्न होऊन त्यांनी मुनिंना हे सुंदर वचन सांगितले.

Verse 100

याज्ञवल्क्य प्रतुष्टोऽहं तव ब्राह्मणसत्तम । इष्टं ददामि ते ब्रूहि यद्यत्संप्रति वांछितम्

“याज्ञवल्क्य, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे. तुला इच्छित वर देतो—आता जे वांछित आहे ते सांग.”

Verse 101

याज्ञवल्क्य उवाच । वरं ददासि चेन्मह्यं वेदपाठे नियोजय । मां विभो येन शिष्यत्वं तव गच्छामि सांप्रतम्

याज्ञवल्क्य म्हणाले—हे विभो! जर मला वर देत असाल, तर मला वेदपाठ व वेदाध्ययनात नियोजित करा, ज्यायोगे मी आत्ताच तुमचे शिष्यत्व प्राप्त करीन।

Verse 102

आदित्य उवाच । मया पर्यटनं कार्यं सदैव द्विजसत्तम । मेरोः प्रदक्षिणार्थाय लोकालोककृते द्विज

आदित्य म्हणाले—हे द्विजसत्तम! मला सदैव भ्रमण करणे आवश्यक आहे; मेरूची प्रदक्षिणा करण्यासाठी, लोक व लोकालोक-सीमेच्या व्यवस्थेसाठी, हे द्विज।

Verse 103

तत्कथं योजयामि त्वां वेदपाठेन स द्विज

मग हे द्विज! मी तुला वेदपाठात कसा नियोजित करू?

Verse 104

तस्मात्त्वं लघुतां गत्वा मम मुख्यहयस्य च । श्रवणे तिष्ठ मद्वाक्यात्तेजसा चैव येन मे

म्हणून तू सूक्ष्म होऊन माझ्या मुख्य अश्वाच्या कानात प्रवेश कर; माझ्या वचनाने व माझ्या तेजाने धारण होऊन श्रवणमार्गात तेथेच स्थिर राहा।

Verse 105

न दह्यसि महाभाग तत्र स्थोऽध्ययनं कुरु । स तथेति प्रतिज्ञाय प्रविश्यादित्यवाजिनः

हे महाभाग! तेथे स्थित राहिल्यास तू जळणार नाहीस; तेथेच राहून अध्ययन कर. त्याने ‘तथेति’ असे म्हणून प्रतिज्ञा केली आणि आदित्याच्या अश्वात प्रवेश केला.

Verse 106

कर्णेऽपठत्ततो वेदांश्चतुरोऽपि च तन्मुखात् । अंगोपांगसमोपेतान्परिशिष्टसमन्वितान्

मग त्याने कर्णमार्गे त्या मुखातूनच चारही वेदांचे अध्ययन केले—अंगोपांगांसहित व परिशिष्टांनी युक्त।

Verse 107

ततः समाप्ते स प्राह प्रार्थयस्व विभो हि माम् । प्रदास्यामि न सन्देहस्तवाद्य गुरुदक्षिणाम्

अध्ययन समाप्त झाल्यावर तो म्हणाला—“हे विभो, माझ्याकडे जे मागशील ते माग; आज निःसंशय तुझी गुरुदक्षिणा देईन।”

Verse 108

आदित्य उवाच । यानि सूक्तानि ऋग्वेदे मदीयानि द्विजोत्तम । सावनानि यजुर्वेदे सामानि च तृतीयके

आदित्य म्हणाला—“हे द्विजोत्तम, ऋग्वेदातील माझी सूक्ते, यजुर्वेदातील सावन-मंत्र, आणि तिसऱ्या वेदातील (सामवेदातील) सामगान—”

Verse 110

ये द्विजास्तानि सर्वाणि कीर्तयिष्यंति मे पुरः । ते सर्वे पाप निर्मुक्ताः प्रयास्यंति दिवालयम्

जे द्विज ती सर्व माझ्यासमोर कीर्तन/पाठ करतील, ते सर्व पापमुक्त होऊन दिव्यधाम (स्वर्ग) प्राप्त करतील।

Verse 111

व्याख्यास्यंति पुनर्ये च मम भक्तिपरायणाः । ते यास्यंति द्विजा मुक्तिं सत्यमेतन्मयोदितम्

आणि जे द्विज माझ्या भक्तीत परायण होऊन पुन्हा याचे व्याख्यान करतील, ते मुक्तीला प्राप्त होतील—हे मी सत्यच सांगतो।

Verse 112

सूत उवाच । एवं वेदान्पठित्वा स प्रदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । सूर्यायाभ्यागतो भूयश्चमत्कारपुरं प्रति

सूत म्हणाले—अशा रीतीने वेदांचे अध्ययन करून व गुरुदक्षिणा अर्पण करून तो पुन्हा सूर्यदेवांकडे आला; आणि नंतर चमत्कारपुराकडे प्रस्थान केला।

Verse 113

ततः शाकल्यमभ्येत्य गुरुस्त्वं प्राङ् मम स्थितः । प्रार्थयस्व महाभाग दास्यामि गुरुदक्षिणाम्

मग शाकल्याजवळ जाऊन तो म्हणाला—आपण माझे गुरु आहात, माझ्यासमोर उभे आहात। हे महाभाग, जे मागाल ते सांगा; मी गुरुदक्षिणा देईन।

Verse 114

ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव माता चैव गुरुस्तथा । वैरुद्ध्येनापि वर्तंते यद्येते द्विजसतम । तथापि पूजनीयाश्च पुरुषेण न संशयः

ज्येष्ठ भाऊ, वडील, आई आणि गुरु—हे द्विजश्रेष्ठा—ते विरोधाने वागले तरीही पुरुषाने त्यांचा मान-सन्मान करावाच; यात संशय नाही।

Verse 115

सांगोपांगा मयाधीता वेदाश्चत्वार एव च । अधीताश्चैव सर्वेषां तेषामर्थोऽवधारितः

मी चारही वेद सांगोपांग अध्ययन केले आहेत; आणि त्या सर्वांचा अर्थही नीट अवगत केला आहे।

Verse 116

तत्त्वं वद महाभाग कां ते यच्छामि दक्षिणाम्

हे महाभाग, सत्य सांगा—मी तुम्हाला कोणती दक्षिणा द्यावी?

Verse 117

शाकल्य उवाच । यानि वेदरहस्यानि सूर्येण कथितानि ते

शाकल्य म्हणाला—सूर्यदेवांनी तुला सांगितलेली वेदांची गूढ रहस्ये ती (उपदेशे)।

Verse 118

यैः स्यात्पापप्रणाशश्च व्याख्यातैः पठितैस्तथा । तानि मे कीर्तय क्षिप्रमेषा मे गुरुदक्षिणा

ज्यांचे पठण व व्याख्या केल्याने पापाचा नाश होतो, ती मला लवकर सांगावी; हीच माझी गुरुदक्षिणा आहे।

Verse 119

याज्ञवल्क्य उवाच । तदागच्छ मया सार्धं यत्र सूर्याः प्रतिष्ठिताः । मया द्वादश तेषां च कीर्तयिष्यामि चात्रतः

याज्ञवल्क्य म्हणाला—मग माझ्याबरोबर ये, जिथे सूर्यप्रतिमा प्रतिष्ठित आहेत; तेथेच मी आत्ताच त्यांचे बारा रूपे वर्णन करीन।

Verse 120

तच्छ्रुत्वा शिष्यसंयुक्तः शाकल्यस्तैश्च सद्द्विजैः । शिष्यैस्तिष्ठन्ति ये तत्र स्थापितास्तेन भास्कराः

हे ऐकून शाकल्य शिष्यांसह व त्या सत् द्विजांसह तेथे गेला, जिथे त्याने स्थापित केलेले भास्कररूप शिष्यांसह उभे होते।

Verse 121

ततस्तु कीर्तयामास व्याख्यानं तत्पुरः स्थितः । वेदान्तानां च सर्वेषां यथोक्तं रविणा पुरा

मग तो त्यांच्या समोर उभा राहून सर्व वेदान्तांचे व्याख्यान सांगू लागला, जसे पूर्वी रविने सांगितले होते।

Verse 122

अवसाने च तेषां तु चतुश्चरणसंभवैः । ब्राह्मणैर्याज्ञवल्क्यस्तु वेदान्तज्ञैः प्रतोषितः

उपदेशाच्या शेवटी चतुर्वेदपरंपरेत प्रतिष्ठित वेदान्तज्ञ ब्राह्मणांनी याज्ञवल्क्यांना अत्यंत संतुष्ट केले।

Verse 123

प्रोक्तस्तव प्रसादेन वेदांतज्ञा वयं स्थिताः । श्रुताध्ययनसंपन्ना याचस्व गुरुदक्षिणाम्

आपल्या कृपेने आम्ही वेदान्तज्ञ म्हणून स्थिर झालो, श्रवण व अध्ययनाने संपन्न आहोत; म्हणून गुरुदक्षिणा मागावी।

Verse 124

याज्ञवल्क्य उवाच । एतेषां भास्कराणां च मदीयानां पुरो द्विजाः । कीर्तयिष्यंति ये विप्रास्तेषां युष्मत्प्रसादतः । भूया स्वर्गगतिर्विप्रा एषा मे गुरु दक्षिणा

याज्ञवल्क्य म्हणाले—हे द्विजांनो! तुमच्या कृपेने जो ब्राह्मण माझ्या स्थापलेल्या या भास्करांची कीर्ती तुमच्या समोर गाईल, त्याची स्वर्गगती अधिकाधिक होवो. हीच माझी गुरुदक्षिणा।

Verse 125

ये पुनर्भक्तिसंयुक्ताः करिष्यंति विचारणम् । तेषां तुर्यपदं यच्च जरामरणवर्जितम्

परंतु जे भक्तियुक्त होऊन विचार-मंथन करतील, त्यांच्यासाठी जरा-मरणरहित ते तुरीय पद आहे।

Verse 126

ब्राह्मणा ऊचुः । भविष्यति कलौ विप्रा दौस्थ्यभावसमन्विताः । पठने नैव शक्ताश्च व्याख्यानस्य च का कथा

ब्राह्मण म्हणाले—कलियुगात विप्र दारिद्र्य व दुर्दशेने ग्रस्त होतील; वाचनालाही समर्थ नसतील, मग व्याख्यानाची काय कथा।

Verse 127

तस्मात्सारस्वतं ब्रूहि वेदानां द्विजसत्तम । अपि दौस्थ्यसमायुक्ता येन ते कीर्तयंति च

म्हणून हे द्विजश्रेष्ठा, वेदांची सारस्वत पद्धती सांग; ज्यायोगे संकटग्रस्तही वेदांचे पठण व कीर्तन करू शकतील।

Verse 129

चित्रं देवानामिति च तथान्यत्तस्य वल्लभम् । हंसः शुचिषदित्युक्तं ततश्चापि प्रहर्षदम्

‘चित्रं देवानाम्’ तसेच त्याचे आणखी एक प्रिय स्तोत्र; ‘हंसः शुचिषद्’ असे म्हटलेले; आणि त्यानंतर हर्ष देणारी स्तुती—यांचे येथे पठण करावे।

Verse 130

पावमानं तथा सूक्तं ये पठिष्यंति बह्वृचः । इत्येषामाद्यमेवं तु ते यास्यंति परां गतिम्

आणि जे बह्वृच (ऋग्वेदी) पावमान सूक्ताचे पठण करतील—अशा प्रकारे आरंभ करून—ते परम गतीस पोहोचतील।

Verse 131

एकविंशतिसामानि आदित्येष्टानि यानि च । सामगाः कीर्तयिष्यंति येऽत्रस्थाः शुचयः स्थिताः

आणि येथे उपस्थित शुद्ध व स्थिर सामगायक आदित्य-इष्टिसाठी नियत एकवीस सामांचे गान करतील।

Verse 132

निश्चयं तु परं धृत्वा येऽपि स्तोष्यंति भास्करम् । ततस्तेऽपि प्रयास्यंति निर्भिद्य रविमंडलम्

जे परम निश्चय धारण करून भास्कराची स्तुती करतील, तेही पुढे जाऊन रविमंडल भेदून प्रस्थान करतील।

Verse 133

क्षुरिकासंपुटं चैव सूर्यकल्पं तथैव च । शांतिकल्पसमायुक्तं कीर्तयिष्यंति ये द्विजाः

जे द्विज क्षुरिका-संपुट, सूर्य-कल्प तसेच शांति-कल्पयुक्त पाठाचे कीर्तन करतील, तेही सांगितलेले पुण्यफळ प्राप्त करतील.

Verse 134

अथर्वपाठकास्तेऽपि प्रयास्यंति परां गतिम् । मूर्खा अपि समागत्य संप्राप्ते सूर्यवासरे

अथर्ववेदाचे पाठकही परम गतीस पोहोचतील. अगदी मूर्खही, केवळ सूर्यवार (रविवार) आला की येथे येऊन…

Verse 135

प्रणामं ये करिष्यंति श्रद्धया परया युताः । सप्तरात्रकृतात्पापान्मुक्तिं प्राप्संति ते द्विजाः

जे द्विज परम श्रद्धायुक्त होऊन प्रणाम करतील, ते सात रात्रींमध्ये (मागील सात दिवसांत) केलेल्या पापांतून मुक्ती मिळवतील.

Verse 136

सूत उवाच । तथेति तैः प्रतिज्ञाते चतुश्चरणसंभवैः । ब्राह्मणैर्याज्ञवल्क्यस्तु विज्ञातो येन केन तु

सूत म्हणाले—वेदाच्या चार चरणांतून उत्पन्न त्या ब्राह्मणांनी ‘तथास्तु’ म्हणत प्रतिज्ञा केली; तेव्हा कशातरी प्रकारे याज्ञवल्क्य राजाला ज्ञात झाले.

Verse 137

विदेहेन ततः प्राप्तः श्रवणार्थं नराधिपः । वेदांतानां च सर्वेषां रत्नाख्येन महीभुजा

त्यानंतर विदेहाचा नराधिप, रत्न नावाचा महीपती, सर्व वेदान्तांचे श्रवण करण्यासाठी तेथे आला.

Verse 138

तेनापि च परिज्ञाय माहात्म्यं सूर्यसं भवम् । ततः संस्थापितः सूर्यस्तस्मिन्स्थाने द्विजोत्तमाः

त्यानेही सूर्यसम्भव माहात्म्य नीट जाणून, हे द्विजोत्तमांनो, त्या ठिकाणीच भगवान् सूर्याची स्थापना केली।

Verse 139

तं चापि सूर्यवारेण यः प्रपश्यति मानवः । सप्तरात्रकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः

जो मनुष्य रविवारी त्या (देवप्रतिष्ठेचे) दर्शन करतो, तो सात रात्रींतील कृत पापांपासून मुक्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 140

एतद्वः कथितं सर्वं माहात्म्यं सूर्यसंभवम् । यः शृणोति नरो भक्त्या अश्वमेधफलं लभेत्

हे सर्वांनो! हे सूर्यसम्भव संपूर्ण माहात्म्य मी सांगितले. जो पुरुष भक्तिभावाने हे ऐकतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 191

संक्रांतौ यत्प्रदानेन सूर्ये वा श्रवणेन तु । तत्फलं समवाप्नोति श्रुत्वा माहात्म्यमुतमम्

संक्रांतीला दान केल्याने जे फळ मिळते, किंवा रविवारी श्रवणाने जे फळ होते—हे उत्तम माहात्म्य ऐकून तोच फळप्राप्ती होतो।

Verse 278

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तांतवर्णनं नामाष्टसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत ‘द्वादशार्कोत्पत्ती व रत्नादित्योत्पत्ती-माहात्म्य’ मध्ये ‘याज्ञवल्क्य-वृत्तांत-वर्णन’ नावाचा दोनशे अठ्ठ्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 582

स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वाऽथ निजमन्दिरम् । प्रोवाच याज्ञवल्क्यं च शांत्यर्थं श्लक्ष्णया गिरा

तो “तथास्तु” असे म्हणत त्याने प्रतिज्ञा केली व आपल्या निवासस्थानी गेला. मग संधिसाधनासाठी याज्ञवल्क्यांना मृदु वाणीने बोलला.

Verse 1293

याज्ञवल्क्य उवाच । रथं युञ्जंति सूक्तं यत्प्रथमं वित्तलक्षणम् । त्रिष्टुभेति च यत्सूक्तं तथाद्यं ब्राह्मणोत्तमाः

याज्ञवल्क्य म्हणाले— ‘रथं युञ्जन्ति’ असे ज्याचे आरंभवचन आहे ते सूक्त धनलक्षणयुक्त प्रथम आहे; आणि ‘त्रिष्टुभेति’ असे आरंभ असलेले सूक्तही तसेच प्रथम आहे, हे ब्राह्मणोत्तमांनो.