Adhyaya 233

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग श्रोतुमिच्छामहे वयम् । चातुर्मास्यव्रतानां हि त्वत्तो माहात्म्यविस्तरम्

ऋषी म्हणाले—हे सूत, हे महाभाग! आम्हांस चातुर्मास्य व्रतांचे माहात्म्य तुझ्याकडून सविस्तर ऐकावयाचे आहे।

Verse 2

तदस्माकं महाभाग कृपां कृत्वाऽधुना वद । त्वद्वचोऽमृतपानेन भूयः श्रद्धाभिवर्धते

म्हणून, हे महाभाग! आमच्यावर कृपा करून आता सांगावे; तुझ्या वचनांचे अमृतपान केल्याने आमची श्रद्धा अधिकाधिक वाढते।

Verse 3

सूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे चातुर्मास्यव्रतोद्भवम् । माहात्म्यं विस्तरेणैव कथयिष्यामि वोऽग्रतः

सूत म्हणाले—हे सर्व मुनीहो! चातुर्मास्यव्रताची उत्पत्ती ऐका. याचे माहात्म्य मी तुमच्या समोर सविस्तर सांगणार आहे.

Verse 4

पुरा ब्रह्ममुखाच्छ्रुत्वा नानाव्रतविधानकम् । नारदः परिपप्रच्छ भूयो ब्रह्माणमादरात्

पूर्वी ब्रह्माच्या मुखातून नानाव्रतांच्या विधी ऐकून, नारदांनी पुन्हा आदराने ब्रह्माला प्रश्न विचारला.

Verse 5

नारद उवाच । देवदेव महाभाग व्रतानि सुबहून्यपि । श्रुतानि त्वन्मुखाद्ब्रह्मन्न तृप्तिमधिगच्छति

नारद म्हणाले—हे देवदेव, हे महाभाग ब्रह्मन्! तुमच्या मुखातून अनेक व्रते ऐकूनही माझे मन तृप्त होत नाही.

Verse 6

अधुना श्रोतुमिच्छामि चातुर्मास्यव्रतं शुभम्

आता मला शुभ चातुर्मास्यव्रत ऐकण्याची इच्छा आहे.

Verse 7

ब्रह्मोवाच । शृणु देवमुने मत्तश्चातुर्मास्यव्रतं शुभम् । यच्छ्रुत्वा भारते खंडे नृणां मुक्तिर्न दुर्लभा

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवमुने! माझ्याकडून शुभ चातुर्मास्यव्रत ऐक. भारतखंडात हे ऐकल्याने मनुष्यांना मुक्ति दुर्लभ राहत नाही.

Verse 8

मुक्तिप्रदोऽयं भगवान्संसारोत्तारकारणम् । यस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

हा भगवान् मुक्तिप्रदाता असून संसारातून पार नेण्याचे कारण आहेत। ज्यांचे केवळ स्मरण केले तरी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते।

Verse 9

मानुष्ये दुर्लभं लोके तत्राऽपि च कुलीनता । तत्रापि सदयत्वं च तत्र सत्संगमः शुभः

या लोकी मनुष्यजन्म दुर्लभ; त्यातही कुलीनता दुर्लभ. त्याहूनही दयाळूपणा दुर्लभ, आणि त्या दयेत सत्पुरुषांचा शुभ सत्संग हे परम भाग्य आहे.

Verse 10

सत्संगमो न यत्रास्ति विष्णुभक्तिर्व्रतानि च । चातुर्मास्ये विशेषेण विष्णुव्रतकरः शुभः

जिथे सत्संग नाही, तिथे विष्णुभक्ती व व्रतांचे आचरण खरेपणाने उदयास येत नाही. विशेषतः चातुर्मास्यात विष्णुव्रत करणारा शुभ व धन्य होतो.

Verse 11

चातुर्मास्येऽव्रती यस्तु तस्य पुण्यं निरर्थकम् । सर्वतीर्थानि दानानि पुण्यान्यायतनानि च

जो चातुर्मास्यात व्रत पाळत नाही, त्याचे पुण्य निष्फळ ठरते. त्याच्यासाठी सर्व तीर्थे, दाने व इतर पुण्यस्थानांचे फळही व्यर्थ होते.

Verse 12

विष्णुमाश्रित्य तिष्ठंति चातुर्मास्ये समागते । सुपुष्टेनापि देहेन जीवितं तस्य शोभनम्

चातुर्मास्य येताच जे विष्णूचा आश्रय घेऊन स्थिर राहतात, त्यांचेच जीवन शोभन ठरते—देह कितीही पुष्ट असला तरीही.

Verse 13

चातुर्मास्ये समायाते हरिं यः प्रणमेद्बुधः । कृतार्थास्तस्य विबुधा यावज्जीवं वरप्रदाः

चातुर्मास्य येताच जो बुद्धिमान हरिला प्रणाम करतो, त्याच्यासाठी देव कृतार्थ होऊन आयुष्यभर वरदान देतात।

Verse 14

संप्राप्य मानुषं जन्म चातुर्मास्यपराङ्मुखः । तस्य पापशतान्याहुर्देहस्थानि न संशयः

मानवी जन्म मिळून जो चातुर्मास्य-व्रतापासून पराङ्मुख होतो, त्याच्या देहात शेकडो पापे वास करतात—यात संशय नाही।

Verse 15

मानुष्यं दुर्लभं लोके हरिभक्तिश्च दुर्लभा । चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे जनार्दने

या लोकी मानवी जन्म दुर्लभ आहे आणि हरिभक्तीही दुर्लभ—विशेषतः चातुर्मास्यात, जेव्हा देव जनार्दन योगनिद्रेत असतो।

Verse 16

चातुर्मास्ये नरः स्नानं प्रातरेव समाचरेत् । सर्वक्रतुफलं प्राप्य देववद्दिवि मोदते

चातुर्मास्यात मनुष्याने पहाटेच स्नान करावे; सर्व यज्ञांचे फळ मिळवून तो स्वर्गात देवासारखा आनंदित होतो।

Verse 17

चातुर्मास्ये तु यः स्नानं कुर्यात्सिद्धिमवाप्नुयात् । तथा निर्झरणे स्नाति तडागे कूपिकासु च

चातुर्मास्यात जो स्नान करतो तो सिद्धी प्राप्त करतो; झऱ्यात, तळ्यात किंवा विहिरीत स्नान केले तरी तोच फल मिळतो।

Verse 18

तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् । पुष्करे च प्रयागे वा यत्र क्वापि महाजले । चातुर्मास्येषु यः स्नाति पुण्यसंख्या न विद्यते

त्याची पापांची सहस्रे त्या क्षणीच नष्ट होतात. पुष्करात, प्रयागात किंवा कुठल्याही महाजलात—चातुर्मासात जो स्नान करतो, त्याच्या पुण्याची गणना होत नाही.

Verse 19

रेवायां भास्करक्षेत्रे प्राच्यां सागरसंगमे । एकाहमपि यः स्नातश्चातुर्मास्ये न दोषभाक्

रेवा (नर्मदा) नदीत भास्करक्षेत्रात, प्राच्य सागर-संगमस्थानी—चातुर्मासात जो एक दिवस जरी स्नान करतो, तो दोषाचा भागी होत नाही.

Verse 20

दिनत्रयं च यः स्नाति नर्मदायां समाहितः । सुप्ते देवे जगन्नाथे पापं याति सहस्रधा

जगन्नाथ देव शयनस्थ असताना, नर्मदेत समाहित चित्ताने जो तीन दिवस स्नान करतो, त्याचे पाप सहस्रपटी नष्ट होते.

Verse 21

पक्षमेकं तु यः स्नाति गोदावर्यां दिनोदये । स भित्त्वा कर्मजं देहं याति विष्णोः सलोकताम्

जो गोदावरीत सूर्योदयकाळी पूर्ण पंधरवडा स्नान करतो, तो कर्मजन्य देहबंधन भेदून विष्णुलोकात निवास पावतो.

Verse 22

तिलोदकेन यः स्नाति तथा चैवामलोदकैः । बिल्वपत्रोदकैश्चैव चातुर्मास्ये न दोषभाक्

जो तिळोदकाने, तसेच आवळ्याच्या जलाने आणि बिल्वपत्रोदकानेही स्नान करतो, तो चातुर्मासात दोषाचा भागी होत नाही.

Verse 23

गंगां स्मरति यो नित्यमुदपात्रसमीपतः । तद्गांगेयं जलं जातं तेन स्नानं समाचरेत्

जो नित्य जलपात्राजवळ राहून गंगेचे स्मरण करतो, त्याचे ते जल ‘गंगाजल’ होते; त्या जलाने विधिपूर्वक स्नान करावे।

Verse 24

गंगाऽपि देवदेवस्य चरणांगुष्ठवाहिनी । पापघ्नी सा सदा प्रोक्ता चातुर्मास्ये विशेषतः

गंगाही देवाधिदेवाच्या चरणांगुष्ठातून प्रवाहित होणारी धारा आहे; ती सदैव पापघ्नी म्हणून सांगितली आहे—विशेषतः चातुर्मास्यात।

Verse 25

यतः पापसहस्राणि विष्णुर्दहति संस्मृतः । तस्मात्पादोदकं शीर्षे चातुर्मास्ये धृतं शिवम्

कारण विष्णूचे स्मरण केले असता तो हजारो पापे दग्ध करतो; म्हणून चातुर्मास्यात त्याचे पादोदक मस्तकी धारण करणे शुभ व हितकारक आहे।

Verse 26

चातुर्मास्ये जलगतो देवो नारायणो भवेत् । सर्वतीर्थाधिकं स्नानं विष्णुतेजोंशसंगतम्

चातुर्मास्यात देव नारायण जलामध्ये अधिष्ठित होतो; म्हणून त्या काळातील स्नान सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, कारण ते विष्णुतेजाच्या अंशाने संयुक्त असते।

Verse 27

स्नानं दशविधं कार्यं विष्णुनाम महाफलम् । सुप्ते देवे विशेषेण नरो देवत्वमाप्नुयात्

विष्णुनामांसह दशविध स्नान करावे, ते महाफलदायक आहे; विशेषतः देव योगनिद्रेत असताना मनुष्य देवत्व प्राप्त करू शकतो।

Verse 28

विना स्नानं तु यत्कर्म पुण्यकार्यमयं शुभम् । क्रियते निष्फलं ब्रह्मंस्तत्प्रगृह्णंति राक्षसाः

हे ब्राह्मणा! स्नान न करता जे काही शुभ, पुण्यकारक कर्म केले जाते ते निष्फळ ठरते; त्याचे पुण्य राक्षस हिरावून घेतात.

Verse 29

स्नानेन सत्यमाप्नोति स्नानं धर्मः सनातनः । धर्मान्मोक्षफलं प्राप्य पुनर्नैवावसीदति

पवित्र स्नानाने सत्य प्राप्त होते; स्नान हा सनातन धर्म आहे. या धर्मातून मोक्षफळ मिळाल्यावर मनुष्य पुन्हा कधीही अधःपतनात जात नाही.

Verse 31

कृतस्नानस्य च हरिर्देहमाश्रित्य तिष्ठति । सर्वक्रियाकलापेषु संपूर्ण फलदो भवेत्

ज्याने पवित्र स्नान केले आहे, त्याच्या देहात आश्रय घेऊन हरि वास करतात; आणि सर्व कर्मसमूहांत ते संपूर्ण फल देणारे ठरतात.

Verse 32

सर्वपापविनाशाय देवता तोषणाय च । चातुर्मास्ये जलस्नानं सर्वपापक्षयावहम्

सर्व पापांचा नाश व देवतांची तृप्ती यासाठी चातुर्मास्यात जलस्नान करावे; ते सर्व पापांचा क्षय करणारे आहे.

Verse 33

निशायां चैव न स्नायात्संध्यायां ग्रहणं विना । उष्णोदकेन न स्नानं रात्रौ शुद्धिर्न जायते

रात्री स्नान करू नये, तसेच संध्याकाळीही—ग्रहण असल्याशिवाय नाही. उष्ण पाण्यानेही स्नान करू नये; रात्री (अशा) स्नानाने शुद्धी होत नाही.

Verse 34

भानुसंदर्शनाच्छुद्धिर्विहिता सर्वकर्मसु । चातुर्मास्ये विशेषेण जलशुद्धिस्तु भाविनी

सर्व कर्मांत भानुदर्शनाने शुद्धीचे विधान आहे; आणि चातुर्मास्यात विशेषतः जलशुद्धी अत्यंत फलदायी ठरते।

Verse 36

नारायणाग्रतः स्नानं क्षेत्र तीर्थनदीषु च । यः करोति विशुद्धात्मा चातुर्मास्ये विशेषतः

जो शुद्धात्मा होऊन नारायणासमोर—पवित्र क्षेत्रे, तीर्थे व नद्यांमध्ये—विशेषतः चातुर्मास्यात स्नान करतो, तो स्तुत्य आहे।

Verse 233

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यातील शेषशायी उपाख्यान, चातुर्मास्यमाहात्म्य व ब्रह्मा-नारद संवादातील ‘गंगाजलस्नानफलमाहात्म्यवर्णन’ नामक २३३ वा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 358

अशक्त्या तु शरीरस्य भस्मस्नानेन शुध्यति । मंत्रस्नानेन विप्रेंद्र विष्णुपादोदकेन वा

शरीर अशक्त असल्यास भस्मस्नानाने शुद्धी होते; किंवा, हे विप्रेंद्र, मंत्रस्नानाने अथवा विष्णुपादोदकानेही शुद्धी मिळते।