Adhyaya 78

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । ब्रह्मणा कतमे स्थाने तत्र सूत कृतं तपः । वालखिल्यैश्च तैः सर्वैर्मुनिभिः शंसितव्रतैः

ऋषी म्हणाले—हे सूत! तेथे कोणत्या स्थानी ब्रह्म्याने तप केले, आणि प्रशंसित व्रतधारी ते सर्व वालखिल्य मुनींनीही?

Verse 2

सूत उवाच । तस्या वायव्यदिग्भागे हरवेद्या द्विजोत्तमाः । सम्यक्छ्रद्धाप्रयत्नेन ब्रह्मणा विहितं तपः

सूत म्हणाला—हे द्विजोत्तमांनो! त्या हरवेदीच्या वायव्य (उत्तर-पश्चिम) भागात ब्रह्म्याने योग्य श्रद्धा व प्रयत्नाने तप आचरले.

Verse 3

पश्चिमे वालखिल्यैश्च जपस्नानपरायणैः । तत्राश्चर्यमभूद्यद्वै पूर्वं ब्राह्मण सत्तमाः । आश्रमे चतुरास्यस्य तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्

पश्चिम दिशेस मंत्रजप व स्नानपरायण वालखिल्य ऋषींमध्ये, हे ब्राह्मणसत्तमा, पूर्वी चतुरास्य (ब्रह्मा) यांच्या आश्रमात एक अद्भुत घटना घडली. तीच आता तुम्हांस सांगतो।

Verse 4

तत्र दुश्चारिणी काचिद्रात्रौ ब्राह्मणवंशजा । देवदत्तं समासाद्य वल्लभं रमते सदा

तेथे ब्राह्मणकुळात जन्मलेली एक दुश्चरित्र स्त्री रात्री देवदत्त नावाच्या वल्लभास भेटून त्याच्यासह नेहमी रमण करीत असे।

Verse 5

अज्ञाता पतिना मात्रा तथान्यैरपि बांधवैः । कृष्णपक्षं समासाद्य विजने हृष्टमानसा

पती, माता व इतर बांधवांना न कळता ती कृष्णपक्ष येताच एकांत ठिकाणी हर्षित मनाने वावरत असे।

Verse 6

कस्यचित्त्वथ कालस्य दृष्टा सा केनचि द्द्विजाः । तत्रस्था जारसंयुक्ता स्वभर्तुश्च निवेदिता

काही काळानंतर एका द्विजाने तिला तेथे जारासह पाहिले आणि तो वृत्तांत तिच्या पतीला सांगितला।

Verse 7

अथासौ कोपसंयुक्तस्तस्या भर्ता सुनिष्ठुरैः । वाक्यैस्तां गर्हयामास प्रहारैश्चाप्य ताडयत्

मग तिचा पती क्रोधाने भरून गेला; त्याने अत्यंत कठोर शब्दांनी तिची निंदा केली आणि मारहाणही केली।

Verse 8

अथ सा धार्ष्ट्यमासाद्य स्त्रीस्वभावं समाश्रिता । प्रोवाच बाष्पपूर्णाक्षी दीनांजलिपुटा स्थिता

तेव्हा ती धैर्य धरून, स्त्रीस्वभावाचा आश्रय घेऊन, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, दीन होऊन हात जोडून उभी राहिली आणि बोलू लागली।

Verse 9

किं मां दुर्जनवाक्येन त्वं ताडयसि निष्ठुरैः । प्रहारैर्दोषनिर्मुक्तां त्वत्पादप्रणतां विभो

हे विभो! दुर्जनांच्या वचनांमुळे तू मला का निष्ठुर प्रहारांनी ताडतोस? मी तर दोषरहित असून तुझ्या पायांशी प्रणत आहे।

Verse 10

अहं त्वां शपथं कृत्वा भक्षयित्वाऽथ वा विषम् । प्रविश्य हव्यवाहं वा करिष्ये प्रत्ययान्वितम्

मी शपथ घेऊन तुला विश्वास देईन—किंवा विष प्राशन करून, किंवा हव्यवाह अग्नीत प्रवेश करून; मी ते प्रत्ययासहित करीन।

Verse 11

अथ तां ब्राह्मणः प्राह यदि त्वं पापवर्जिता । पुरतो देवविप्राणां कुरु दिव्यग्रहं स्वयम्

मग ब्राह्मण तिला म्हणाला—जर तू पापवर्जिता असशील, तर देव आणि ब्राह्मणांच्या समोर स्वतः दिव्यपरीक्षा कर।

Verse 12

सा तथेति प्रतिज्ञाय साहसेन समन्विता । दिव्यग्रहं ततश्चक्रे यथोक्तविधिना सती

त्या सतीने ‘तथास्तु’ म्हणत प्रतिज्ञा केली; साहसाने युक्त होऊन तिने मग शास्त्रोक्त विधीनुसार दिव्यपरीक्षा केली।

Verse 13

शुद्धिं च प्राप्ता सर्वेषां बन्धूनां च द्विजन्मनाम् । पुरतश्च गुरूणां च देवानामपि पापकृत्

पाप केले असतानाही तिने सर्व बंधू, द्विज, गुरु आणि देव यांच्या समोर शुद्धी (निर्दोषता) प्राप्त केली।

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे तस्याः साधुवादो महानभूत् । धिक्छब्दश्च तथा पत्युः सर्वैर्दत्तः सुगर्हितः

याच वेळी तिच्या बाजूने मोठा साधुवाद झाला; आणि निंद्य पतीस सर्वांनी ‘धिक्’ असा धिक्कारही केला।

Verse 15

अहो पापसमाचारो दुष्टोऽयं ब्राह्मणाधमः । अपापां धर्मपत्नीं यो मिथ्यादोषेणयोजयेत्

अहो, किती पापाचार! हा दुष्ट ब्राह्मणाधम निष्पाप धर्मपत्नीवर खोटा दोष लावू पाहतो।

Verse 16

एवं स निन्द्यमानस्तु सर्वलोकैर्द्विजोत्तमाः । कोपं चक्रे ततो वह्निं समुद्दिश्य सदुःखितः

अशा रीतीने सर्व लोकांनी निंदिल्यावर, हे द्विजोत्तम, तो अतिशय दुःखी होऊन क्रोधावस्थेत अग्नीवर रोष धरू लागला।

Verse 17

शापं दातुं मतिं चक्रे ततो वह्नेः सुदुःखितः । अब्रवीत्परुषं वाक्यं निन्दमानः पुनःपुनः

मग अग्नीविषयी अतिशय दुःखी होऊन त्याने शाप देण्याचा निश्चय केला; आणि पुन्हा पुन्हा निंदा करत कठोर वचन बोलला।

Verse 18

मया स्वयं प्रदृष्टेयं जारेण सह संगता । त्वया वह्ने सुपापेयं न कस्माद्भस्मसात्कृता

मी स्वतः तिला जारासह संगत झालेली पाहिली. हे अग्निदेवा, मग ही महापापिणी तुझ्यामुळे भस्मसात का झाली नाही?

Verse 19

तस्मात्त्वां पापकर्माणमसत्यपक्षपातिनम् । असंदिग्धं शपिष्यामि रौद्रशापेन सांप्रतम्

म्हणून पापकर्म करणाऱ्या व असत्याचा पक्ष घेणाऱ्या तुला मी आत्ताच निःसंशय रौद्र शाप देतो.

Verse 20

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संक्रुद्धस्य द्विजन्मनः । सप्तार्चिर्भयसंत्रस्तः कृतांजलिरुवाच तम्

सूत म्हणाले—क्रुद्ध ब्राह्मणाचे ते वचन ऐकून सप्तार्चि (अग्नी) भयाने थरथरला व हात जोडून त्याला म्हणाला.

Verse 21

अग्निरुवाच । नैष दोषो मम ब्रह्मन्यन्न दग्धा तव प्रिया । कृतागसाऽपि मे वाक्यं शृणुष्वात्र स्फुटेरितम्

अग्नी म्हणाला—हे ब्राह्मण, तुझी प्रिया न जळणे हा माझा दोष नाही. ती अपराधी असली तरी माझे वचन ऐक; मी येथे स्पष्ट सांगतो.

Verse 22

अनया परकांतेन कृतः सह समागमः । चिरं कालं द्विज श्रेष्ठ त्वया ज्ञाताद्य वासरे

हिने परपुरुषासह दीर्घकाळ संबंध ठेवला आहे, हे द्विजश्रेष्ठ; पण तुला ते आजच कळले आहे.

Verse 23

परं यस्माद्विशुद्धैषा मया दग्धा न सा द्विज । कारणं तच्च ते वच्मि शृणुष्वैकमनाः स्थितः

परंतु ती आता विशुद्ध झाली आहे; म्हणून, हे द्विज, मी तिला दग्ध केले नाही. त्याचे कारण तुला सांगतो—एकाग्रचित्ताने स्थिर होऊन ऐक.

Verse 24

यत्रानया कृतः संगः परकांतेन वै द्विज । तस्मिन्नायतने ब्रह्मा रुद्रशीर्षो व्यवस्थितः

हे द्विज, ज्या पवित्रायतनात तिने परकांतासह संग केला, त्याच ठिकाणी रुद्रशीर्ष (रुद्राच्या छिन्न मस्तकाचे चिन्ह) धारण करून ब्रह्मा स्वतः प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 25

तत्र कृत्वा रतं चित्रं परकांतसमं तदा । पश्यति स्म ततो रुद्रं ब्रह्ममस्तकसंस्थितम्

तेथे परकांतासमान एक विचित्र रतिकर्म करून, तिने नंतर ब्रह्माच्या मस्तकावर स्थित रुद्राचे दर्शन घेतले.

Verse 26

ततः प्रक्षालयत्यंगं कुण्डे तत्राग्रतः स्थिते । कृतपापापि तेनैषा शुद्धिं याति शुचिस्मिता

मग तिने समोरच असलेल्या त्या कुण्डात आपले अंग प्रक्षाळले. पाप केले तरी त्या कर्माने ती शुद्ध झाली—ती मृदुस्मिता.

Verse 27

अत्र पूर्वं विपाप्माऽभूद्ब्रह्मा लोकपितामहः । सतीवक्त्रं समालोक्य कामार्तोऽपि स पापकृत्

याच ठिकाणी पूर्वी लोकपितामह ब्रह्मा पापयुक्त झाले; कारण सतीचे मुख पाहून ते कामार्त झाले आणि पापकर्म करून बसले.

Verse 28

तस्मान्नास्त्यत्र मे दोषः स्वल्पोऽपि द्विजसत्तम । रुद्रशीर्षप्रभावोऽयं तस्य कुण्डोदकस्य च

म्हणून, हे द्विजसत्तम, येथे माझ्यात किंचितही दोष नाही. हा रुद्रशीर्षाचा आणि त्या पवित्र कुंडजलाचा प्रभाव आहे.

Verse 29

तस्मादेनां समादाय संशुद्धां पापवर्जिताम् । गृहं गच्छ द्विजश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयो दितम्

म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठ, हिला—पूर्ण शुद्ध व पापरहित—स्वीकारून घरी जा. मी जे सांगितले ते सत्य आहे.

Verse 30

ब्राह्मण उवाच । या मया सहसा दृष्टा स्वयमेव हुताशन । परकांतेन तां नाद्य शुद्धामपि गृहं नये

ब्राह्मण म्हणाला: हे हुताशन (अग्नी), जिला मी अचानक स्वतःच्या डोळ्यांनी परकांतासह पाहिले, तिला आजही—शुद्ध असली तरी—घरी नेणार नाही.

Verse 31

इत्युक्त्वा च द्विजश्रेष्ठस्तां त्यक्त्वापि शुचिव्रतः । जगाम स्वगृहं पश्चात्तथा जग्मुर्जना गृहान्

असे बोलून तो द्विजश्रेष्ठ—शुचिव्रत असूनही—तिला त्यागून नंतर आपल्या घरी गेला; तसेच लोकही आपापल्या घरी निघून गेले.

Verse 32

सापि तेन परित्यक्ता पतिना हृष्टमानसा । ज्ञात्वा तत्तीर्थमाहात्म्यं वैश्वानरमुखेरितम्

पतीने परित्याग केला तरी ती हर्षितचित्तच राहिली; कारण वैश्वानर (अग्नी) यांच्या मुखातून सांगितलेले त्या तीर्थाचे माहात्म्य तिला कळले होते.

Verse 33

तेनैव परकांतेन विशेषेण रतिक्रियाम् । तस्मिन्नायतने चक्रे कुण्डे तोयावगाहनम्

त्याच परकांतासह तिने विशेष रीतीने पुन्हा रति-क्रिया केली; आणि त्या पवित्र आयतनातील कुंडाच्या जलात अवगाहन-स्नानही केले।

Verse 34

अथान्ये परलोकस्य भीत्याऽतीव व्यवस्थिताः । विमुखाः परदारेषु नार्यश्चापि पतिव्रताः

मग परलोकाच्या भीतीने इतर लोक अत्यंत संयमी झाले; ते परस्त्रीकडे विमुख राहिले, आणि स्त्रियाही पतिव्रता होऊन पतीनिष्ठ राहिल्या।

Verse 35

दूरतोऽपि समभ्येत्य ते सर्वे तत्र मंदिरे । रुद्रशीर्षाभिधानं च प्रचक्रुः सुरतोत्सवम्

दूरवरूनही येऊन ते सर्वजण त्या मंदिरात एकत्र झाले; आणि ‘रुद्रशीर्ष’ नावाचा सुरत-उत्सव त्यांनी विधिपूर्वक साजरा केला।

Verse 36

निमज्जंति ततः कुण्डे तस्मिन्पातकनाशने । भवंति पापनिर्मुक्ता रुद्रशीर्षावलोकनात्

त्यानंतर ते त्या पातकनाशक कुंडात निमज्जन करतात; आणि ‘रुद्रशीर्ष’चे दर्शन घेतल्याने ते पापमुक्त होतात।

Verse 37

एतस्मिन्नंतरे नष्टो धर्मः पत्नीसमुद्भवः । पुरुषाणां ततः स्त्रीणां निजकांतासमुद्भवः

याच दरम्यान पत्नी-निष्ठेतून उत्पन्न झालेला धर्म नष्ट झाला; तसेच पुरुष व स्त्रियांमध्ये आपल्या निजकांतेविषयीचा एकनिष्ठ धर्मही लोपला।

Verse 38

यो यां पश्यति रूपाढ्यां नारीमपि कुलोद्भवाम् । स तत्रानीय संहृष्टो भजते द्विजसत्तमाः

जो पुरुष रूपवती—कुलीन स्त्रीसुद्धा—पाहतो, तो हर्षित होऊन तिला तेथे आणून कामसमागम करतो, हे द्विजश्रेष्ठांनो।

Verse 39

तथा नारी सुरूपाढ्यं यं पश्यति नरं क्वचित् । सापि तत्र समानीय कुरुते सुरतोत्सवम्

तसेच, एखादी स्त्री कुठेही एखादा देखणा पुरुष पाहते, तेव्हा तीही त्याला तेथे आणून कामरतीचा उत्सव करते।

Verse 40

लिप्यते न च पापेन कथंचित्तकृतेन च । नरो वा यदि वा नारी तत्तीर्थस्य प्रभावतः

त्या तीर्थाच्या प्रभावाने पुरुष वा स्त्री—कशाही प्रकारे केलेल्या अपराधानेसुद्धा—पापाने लिप्त होत नाही।

Verse 41

कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्र राजा विदूरथः । आनर्त्तविषये जज्ञे वार्धक्यं च क्रमाद्ययौ

नंतर काही काळाने आनर्त्त देशात विदूरथ नावाचा राजा जन्मला; आणि तो हळूहळू वृद्धावस्थेला पोहोचला।

Verse 42

तस्य भार्याऽभवत्तन्वी तरुणी वररूपधृक् । पश्चिमे वयसि प्राप्ते प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

त्याची पत्नी सुकुमार, तरुण आणि अनुपम रूपवती होती; आणि तो उत्तर वयास पोहोचल्यावर ती त्याला प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय झाली।

Verse 43

न तस्याः स जराग्रस्तश्चित्ते वसति पार्थिवः । तस्मिंस्तीर्थे समागत्य वांछितं रमते नरः

जरा-ग्रस्त तो राजा तिच्या चित्तात राहिला नाही. पण त्या तीर्थी येताच मनुष्याला इच्छित फलसिद्धीचा आनंद मिळतो.

Verse 44

पार्थिवोऽपि परिज्ञाय तस्यास्तच्च विचेष्टितम् । कोपाविष्टस्ततो गत्वा तस्मिन्क्षेत्रे सुशोभने

राजाने तिचे आचरण व कृत्य जाणले. तेव्हा क्रोधाने भरून तो तत्काळ त्या शोभिवंत पवित्र क्षेत्रात जाऊन पोहोचला.

Verse 45

तत्कुण्डं पूरयामास ततः पांशूत्करैर्द्रुतम् । बभंज तं च प्रासादं ततः प्रोवाच दारुणम्

त्याने धुळीच्या ढिगांनी ते कुण्ड त्वरेने भरून टाकले. तो प्रासादही फोडून टाकला आणि मग कठोर वचन उच्चारले.

Verse 46

यश्चैतत्पूरितं कुण्डं पांशुना निखनिष्यति । प्रासादं च पुनश्चैनं करिष्यति पुनर्नवम्

जो कोणी धुळीने भरलेले हे कुण्ड पुन्हा मातीखाली गाडेल, आणि जो कोणी हा प्रासाद पुन्हा बांधून नवा करील—

Verse 47

परदारकृतं पापं तस्य संपत्स्यतेऽखिलम् । यदत्र प्रकरिष्यंति मानवाः काममोहिताः

परस्त्रीगमनातून उत्पन्न झालेले सर्व पाप त्याच्यावरच येईल—येथे काममोहित लोक जे काही करतील ते सर्व.

Verse 48

सूत उवाच । एवं स पार्थिवः प्रोच्य तामादाय ततः प्रियाम् । जगाम स्वगृहं पश्चात्प्रहृष्टेनांतरात्मना

सूत म्हणाले—असे बोलून तो पार्थिव आपल्या प्रियेला घेऊन, अंतःकरणी आनंदित होऊन नंतर स्वगृही परत गेला।

Verse 49

अथ तां विरतां ज्ञात्वा सोऽन्यचित्तां प्रियां नृपः । यत्नेन रक्षयामास विश्वासं नैव गच्छति

ती विरक्त झाली व तिचे चित्त अन्यत्र आहे हे जाणून राजा तिला फार यत्नाने जपू लागला; तरीही विश्वास काही परत आला नाही।

Verse 50

अन्यस्मिन्दिवसे शस्त्रं सूक्ष्मं वेण्यां निधाय सा । जगाम शयनं तस्य वधार्थं वरवर्णिनी

दुसऱ्या दिवशी ती सुंदर वर्णाची स्त्री वेणीत सूक्ष्म शस्त्र लपवून, त्याचा वध करण्यासाठी त्याच्या शय्येकडे गेली।

Verse 51

ततस्तेन समं हास्यं कृत्वा क्षत्रियभावजम् । सुरतं रुचिरैर्भावैर्हावैर्भूरिभिरेव च

मग क्षत्रियभावास अनुरूप त्याच्याशी हसतखेळत, रम्य भावांनी व विपुल हावभावांनी ती सुरतात प्रवृत्त झाली।

Verse 52

ततो निद्रावशं प्राप्तं तं नृपं सा नृपप्रिया । स्ववेण्याः शस्त्रमादाय निजघान सुनिर्दया

मग राजा झोपेच्या अधीन झाला तेव्हा नृपप्रियेने वेणीतून शस्त्र काढून, अत्यंत निर्दयी होऊन त्याचा वध केला।

Verse 53

एवं तस्य फलं जातं सद्यस्तीर्थस्य भंगजम् । आनर्ताधिपते रौद्रं सर्वलोकविगर्हितम्

अशा रीतीने तीर्थभंगातून त्वरित फळ उत्पन्न झाले; ते आनर्ताधिपतीवर आले—अतिशय रौद्र आणि सर्व लोकांनी निंदिलेले।

Verse 54

अद्यापि तत्र देवेशो रुद्रशीर्षः स तिष्ठति । लिंगभेदभयात्तेन न स भग्नो द्विजोत्तमाः

आजही तेथे देवेश ‘रुद्रशीर्ष’ विराजमान आहेत. लिंगभेद (क्षती) होईल या भयामुळे, हे द्विजोत्तमांनो, त्यांना तोडले गेले नाही.

Verse 55

यस्तस्य पुरतः स्थित्वा जपेद्रुद्रशिरः शुचिः । माघशुक्लचतुर्दश्यां पूजयित्वा स्रगादिभिः

जो शुद्ध होऊन त्याच्या समोर उभा राहून ‘रुद्रशिरः’ जप करतो, आणि माघ शुक्ल चतुर्दशीला हार इत्यादींनी पूजन करतो—

Verse 56

वांछितं लभते चाशु तस्येशस्य प्रभावतः । अष्टोत्तरशतं यावद्यो जपेत्पुरतः स्थितः

त्या ईश्वराच्या प्रभावाने तो त्वरित इच्छित फल मिळवतो, जर तो त्यांच्या समोर उभा राहून एकशे आठ वेळा जप करील.

Verse 57

रुद्रशीर्षं न संदेहः स याति परमां गतिम् । एकवारं नरो यो वा तत्पुरः पठति द्विजः

‘रुद्रशीर्ष’ जपाबाबत संशय नाही—तो परम गतीला पोहोचतो. जो मनुष्य किंवा द्विज त्याच्या समोर एकदाही पठण करतो—

Verse 58

नित्यं दिनकृतात्पापान्मुच्यते द्विजसत्तमाः । एतद्वः सर्वमाख्यातं रुद्रशीर्षसमुद्भवम्

हे द्विजश्रेष्ठांनो! तो नित्य दररोज दिवसभर केलेल्या पापांपासून मुक्त होतो. अशा रीतीने रुद्रशीर्षाच्या उद्भवाचा सर्व वृत्तान्त मी तुम्हांस सांगितला आहे.

Verse 59

माहात्म्यं सर्वपापानां सद्यो नाशनकारकम् । मंगलं परमं ह्येतदायुष्यं कीर्तिवर्धनम् । रुद्रशीर्षस्य माहात्म्यं तस्माच्छ्रोतव्यमादरात्

हे माहात्म्य सर्व पापांचा तत्काळ नाश करणारे आहे. हे परम मंगलमय, आयुष्यवर्धक व कीर्तिवर्धक आहे. म्हणून रुद्रशीर्षाचे माहात्म्य आदराने ऐकावे.