Adhyaya 72
या अध्यायात सूत ऋषींच्या प्रश्नाला उत्तर देतात—धृतराष्ट्राने हाटकेश्वर-क्षेत्री लिंगाची प्रतिष्ठापना कधी व कशी केली. प्रथम वंश-वैवाहिक संदर्भ येतो—शुभलक्षणांनी युक्त व सद्गुणसंपन्न बाणुमतीचा विवाह धृतराष्ट्रवंशात होतो; यदवांचा संबंध आणि विष्णुस्मरणही प्रसंगाने येते. त्यानंतर भीष्म, द्रोण इत्यादींसह कौरव आणि पाचही पांडव आपल्या अनुचरांसह द्वारावतीकडे निघतात. समृद्ध आनर्त प्रदेशात प्रवेश करून ते हाटकेश्वरदेवाशी संबंधित, पापहरण करणाऱ्या प्रसिद्ध क्षेत्रात पोहोचतात. भीष्म त्या स्थळाचे अपूर्व माहात्म्य सांगून पाच दिवस मुक्काम करण्याचा सल्ला देतात; स्वतःच्या घोर पापमुक्तीचे उदाहरण देऊन तीर्थे व आयतने पाहण्याची संधी अधोरेखित करतात. धृतराष्ट्र कर्ण, शकुनी, कृप इत्यादी व अनेक पुत्रांसह सैन्याला आवर घालतो, तपोवनात उपद्रव होऊ नये म्हणून. वेदमंत्रोच्चार व यज्ञधुराने चिन्हित, तपस्वींनी भरलेल्या भागात प्रवेश होतो. अध्यायात तीर्थयात्रेचे नियम सांगितले आहेत—नियमित स्नान, गरजू व साधूंना दान, तिळमिश्रित जलाने श्राद्ध-तर्पण, होम-जप-स्वाध्याय, तसेच ध्वज, शुद्धीकरण, हार-फुले व विविध अर्पणांसह देवालयपूजा; पशु, वाहने, गायी, वस्त्रे व सुवर्णदान यांचाही उल्लेख आहे. शेवटी सर्वजण छावणीत परतून तीर्थे, देवालये व शिस्तबद्ध तपस्वी पाहून विस्मय व्यक्त करतात; आरंभीच सांगितले आहे की त्या लिंगाचे दर्शन दुर्योधनासह सर्वांचे पाप नष्ट करून मोक्षप्रद ठरते.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तत्रैव स्थापितं लिंगं धृतराष्ट्रेण भूभुजा । दुर्योधनेन चालोक्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
सूत म्हणाले—तेथेच राजा धृतराष्ट्राने एक लिंग स्थापित केले; दुर्योधनाप्रमाणे त्याचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो.
Verse 2
ऋषय ऊचुः । कस्मिन्काले नरेन्द्रेण धृतराष्ट्रेण भूभुजा । तत्र संस्थापितं लिगं वद त्वं रौमहर्षणे
ऋषी म्हणाले—हे रौमहर्षण! नरांचा राजा, भूमिपती धृतराष्ट्राने तेथे कोणत्या काळी लिंगाची स्थापना केली? तू सांग.
Verse 3
सूत उवाच । आसीद्भानुमतीनाम बलभद्रसुता पुरा । सर्वलक्षणसंपन्ना रूपौ दार्यगुणान्विता
सूत म्हणाला—पूर्वी बलभद्राची भानुमती नावाची कन्या होती; ती सर्व शुभलक्षणांनी युक्त, रूपवती आणि श्रेष्ठ गुणांनी संपन्न होती.
Verse 4
तां ददावथ पत्न्यर्थे धार्तराष्ट्राय धीमते । दुर्योधनाय संमन्त्र्य विष्णुना सह यादवः
मग यादवाने विष्णूसह सल्लामसलत करून त्या कन्येला पत्नी म्हणून धीमान धार्तराष्ट्र दुर्योधनाला दिले.
Verse 5
अथ नागपुरात्सर्वे भीष्म द्रोणादयश्च ये । कौरवाः प्रस्थितास्तूर्णं पुरीं द्वारवतीं प्रति
त्यानंतर नागपुराहून भीष्म, द्रोण इत्यादींसह सर्व कौरव त्वरेने द्वारवती नगरीकडे निघाले.
Verse 6
तथा पांडुसुताः पंच परिवारसमन्विताः । सौभ्रात्रं मन्यमानास्ते दुर्योधनसमन्वि ताः । जग्मुर्द्वारवतीं हृष्टाः सैन्येन महतान्विताः
तसेच पांडूचे पाच पुत्र परिवारासह, बंधुभाव मानून दुर्योधनासोबत, आनंदित होऊन मोठ्या सैन्यासह द्वारवतीस गेले.
Verse 7
अथ क्रमेण गच्छंतस्ते सर्वे कुरुपाण्डवाः । आनर्तविषयं प्राप्ता धनधान्यसमाकुलम्
मग क्रमाने पुढे जात ते सर्व कुरु व पांडव धन-धान्याने समृद्ध अशा आनर्तदेशात पोहोचले।
Verse 8
सर्वपापहरं पुण्यं यत्र तत्क्षेत्रमुत्तमम् । हाटकेश्वरदेवस्य विख्यातं भुवनत्रये
तेथे ते उत्तम क्षेत्र आहे—पवित्र व सर्वपापहर—जे हाटकेश्वरदेवांचे क्षेत्र म्हणून त्रिभुवनी विख्यात आहे।
Verse 9
अथ प्राह विशुद्धात्मा वृद्धः कुरुपितामहः । धृतराष्ट्रं महीपालं सपुत्रं प्रहसन्निव
तेव्हा विशुद्धात्मा वृद्ध कुरुपितामह भीष्म जणू हसतच पुत्रासह राजा धृतराष्ट्राला म्हणाले।
Verse 10
भीष्म उवाच । एतद्वत्स पुरा दृष्टं मया क्षेत्रमनुत्तमम् । हाटकेश्वरदेवस्य सर्वपातकनाशनम्
भीष्म म्हणाले—वत्सा, हे अनुपम क्षेत्र मी पूर्वीही पाहिले आहे; हे हाटकेश्वरदेवांचे असून सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।
Verse 11
अत्राहं चैव नि र्मुक्तः स्त्रीहत्योद्भवपातकात् । तस्मादत्रैव राजेंद्र तिष्ठामः पंचवासरान्
इथेच मी स्त्रीहत्येतून उद्भवलेल्या पातकातून मुक्त झालो; म्हणून, हे राजेंद्र, आपण इथेच पाच दिवस थांबूया।
Verse 12
येन सर्वाणि पश्यामस्तीर्थान्यायतनानि च । यान्यत्र संति पुण्यानि मुनीनां भावितात्मनाम्
ज्यायोगे आम्ही येथे असलेली सर्व तीर्थे व पवित्र आयतने पाहू—भावितात्मा मुनींची ती पुण्यस्थाने।
Verse 13
अथ तद्वचनाद्राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः । शतसंख्यैः सुतैः सार्धं कौतूहलसमन्वितः
मग त्या वचनानुसार अंबिकासुत राजा धृतराष्ट्र कौतूहलयुक्त होऊन आपल्या शंभर पुत्रांसह निघाला।
Verse 14
जगाम सत्वरं तत्र यत्र तत्क्षेत्रमुत्तमम् । तपस्विगणसंकीर्णं युक्तं चैवाश्रमैः शुभैः
तो त्वरेने तेथे गेला जिथे ते उत्तम क्षेत्र होते—तपस्वीगणांनी भरलेले आणि शुभ आश्रमांनी युक्त।
Verse 15
ब्रह्मघोषेण महता नादितं सर्वतोदिशम् । वह्निपूजोत्थधूम्रेण कलुषीकृतपाद पम् । क्रीडामृगैश्च संकीर्णं धावद्भिर्बहुभिस्तथा
महान ब्रह्मघोषाने सर्व दिशांना निनाद होत होता. वह्निपूजेच्या धुराने भूमी व पादप मलिन झाले होते, आणि धावणाऱ्या अनेक क्रीडामृगांनी ते भरले होते।
Verse 16
ततो निवार्य सैन्यं स्वमुपद्रवभयान्नृपः । पञ्चभिः पांडवैः सार्धं शतसंख्यैस्तथा सुतैः
मग उपद्रवाच्या भीतीने राजाने आपले सैन्य थांबविले आणि पाचही पांडवांसह तसेच शंभर पुत्रांसह तेथे विचरू लागला।
Verse 17
भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लीकेन समन्वितः । द्रोणाचार्येण वीरेण तत्पुत्रेण कृपेण च
तो भीष्म, सोमदत्त व बाह्लीक यांच्यासह, तसेच वीर द्रोणाचार्य, त्यांचा पुत्र आणि कृपाचार्य यांच्याही संगतीने युक्त होता।
Verse 18
सौबलेन च कर्णेन तथान्यैरपि पार्थिवैः । परिवारपरित्यक्तैस्तस्मिन्क्षेत्रे चचार सः
शौबल (शकुनी) व कर्ण तसेच इतरही राजांसह, आपापले परिवार व परिजन-परिचारक त्यागून तो त्या पवित्र क्षेत्रात संचार करू लागला।
Verse 19
तेऽपि सर्वे महात्मानः क्षत्रियास्तत्र संस्थिताः । चक्रुर्धर्मक्रियाः सर्वाः श्रद्धापूतेन चेतसा
ते सर्व महात्मा क्षत्रिय तेथे स्थित राहून, श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने सर्व धर्मक्रिया आचरू लागले।
Verse 20
स्नानं चक्रुर्विधानेन तीर्थेषु द्विजसत्तमाः । भ्रांत्वाभ्रांत्वा सुपुण्येषु श्रुत्वाश्रुत्वा द्विजन्मनाम्
श्रेष्ठ द्विजांनी विधिपूर्वक तीर्थांत स्नान केले; अतिपुण्य स्थळी वारंवार भ्रमण करून, ब्राह्मणांचे उपदेश पुन्हा पुन्हा श्रवण केले।
Verse 21
दानानि च विशिष्टानि ददुरिष्टानि चापरे । दीनेभ्यः कृपणेभ्यश्च तपस्विभ्यो विशेषतः
त्यांनी विशिष्ट दाने दिली; आणि इतरांनीही इष्ट व प्रिय अशी दाने अर्पण केली—दीन, कृपण तसेच विशेषतः तपस्वींना।
Verse 22
चक्रुः श्राद्धक्रियाश्चान्ये पितॄनुद्दिश्य भक्तितः । पितॄणां तर्पणं चान्ये तिलमिश्र जलेन च
काहींनी भक्तिभावाने पितरांना उद्देशून श्राद्धकर्म केले; तर काहींनी तिळमिश्रित जलाने पितृतर्पणही अर्पिले।
Verse 23
अन्ये होमक्रिया भूपा जपमन्ये निरर्गलम् । स्वाध्यायमपरे शान्ताः सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः
काही राजांनी होमकर्म केले, काहींनी अखंड जप केला; तर इतर शांत व संयमी जन सम्यक् श्रद्धायुक्त होऊन स्वाध्यायात रत झाले।
Verse 24
देवतायतनान्यन्ये माहात्म्यसहितानि च । श्रुत्वा पूर्वनृपाणां च पूजयंति विशेषतः
इतरांनी देवालयांचे माहात्म्य व पूर्व राजांची चरित्रकथा ऐकून त्या धामांची विशेष भक्तीने पूजा केली।
Verse 25
बलिदानैः सुवस्त्रैश्च गन्धपुष्पोपलेपनैः । मार्जनैध्वजदानैश्च तथा प्रेक्षणकैः शुभैः
बलिदान, उत्तम वस्त्रे, सुगंधी लेप व पुष्पांनी; मार्जन-शुद्धी, ध्वजदान आणि शुभ प्रेक्षण-उत्सवांनी—
Verse 26
मंडनैः पुष्पमालाभिः समंताद्द्विजसत्तमाः । हस्त्यश्वरथदानैश्च गोर्भिर्वस्त्रैश्च कांचनैः । कृतार्था ब्राह्मणाः सर्वे कृतास्तै स्तत्र भक्तितः
हे द्विजश्रेष्ठ! सर्वत्र अलंकार व पुष्पमाळांनी त्यांचा सन्मान झाला. हत्ती, घोडे, रथ, गायी, वस्त्रे व सुवर्ण यांच्या दानांनी तेथे सर्व ब्राह्मण तृप्त व कृतार्थ झाले—हे सर्व भक्तीने केले गेले।
Verse 27
एवं स्नात्वा तथाऽभ्यर्च्य देवान्विप्रान्नृपोत्तमाः । धृतराष्ट्रसमायुक्ता जग्मुः स्वशिबिरं ततः
अशा रीतीने स्नान करून, विधिपूर्वक देवांची पूजा व ब्राह्मणांचा सत्कार करून, धृतराष्ट्रासह ते श्रेष्ठ राजे मग आपल्या शिबिराकडे निघाले।
Verse 28
शंसन्तो विस्मया विष्टास्तीर्थान्यायतनानि च । तस्मिन्क्षेत्रे द्विजांश्चैव तापसान्संशितव्रतान्
विस्मयाने भारावून ते तीर्थे व पवित्र आयतने यांची स्तुती करू लागले; आणि त्याच क्षेत्रात ब्राह्मण व संयमित व्रतधारी तपस्वी यांचाही गौरव केला।