Adhyaya 257

Verse 1

पार्वत्युवाच । द्वादशाक्षरमाहात्म्यं मम विस्तरतो वद । यथावर्णं यत्फलं च यथा च क्रियते मया

पार्वती म्हणाली—हे प्रभो! द्वादशाक्षर मंत्राचे माहात्म्य मला विस्ताराने सांगा—वर्णक्रमानुसार त्याचे स्वरूप, त्याचे फळ, आणि माझ्याकडून ते कसे आचरावे।

Verse 2

श्रीमहादेव उवाच । द्विजातीनां सहोंकारसहितो द्वादशाक्षरः । स्त्रीशूद्राणां नमस्कारपूर्वकः समुदाहृतः

श्रीमहादेव म्हणाले—द्विजांसाठी ओंकारसहित द्वादशाक्षरी मंत्र सांगितला आहे; स्त्री व शूद्रांसाठी तो ‘नमः’ नमस्कारपूर्वक उच्चारावा असे म्हटले आहे।

Verse 3

प्रकृतीनां रामनाम संमतो वा षडक्षरः । सोऽपि प्रणवहीनः स्यात्पुराणस्मृतिनिर्णयः

सामान्य लोकांसाठी ‘रामनाम’ म्हणून मान्य षडाक्षरी मंत्र ग्राह्य आहे; आणि तोही प्रणव (ॐ) वर्जितच असावा—हा पुराण-स्मृतींचा निर्णय आहे।

Verse 4

क्रमोऽयं सर्ववर्णानां प्रकृतीनां सदैव हि । क्रमेण रहितो यस्तु करोति मनुजो जपम् । तस्य प्रकुप्यति विभुर्नरकादिप्रदायकः

हा क्रम सर्व वर्णांस व सामान्य जनांसाठी सदैव निश्चित आहे. जो मनुष्य योग्य क्रमाविना जप करतो, त्याच्यावर प्रभू रुष्ट होतात व नरकादि दुःख देणारे ठरतात।

Verse 5

पार्वत्युवाच । मया त्रिमात्रया स्वामिन्सेव्यते जगदीश्वरः । रूपमस्य कथं जाने वचसामप्यगोचरम्

पार्वती म्हणाली—हे स्वामी! मी त्रिमात्रेने जगदीश्वराची सेवा करते. जो वाणीच्या आवाक्याबाहेर आहे, त्याचे रूप मी कसे जाणू?

Verse 6

ईश्वर उवाच प्रणवस्याधिकारो न तवास्ति वरवर्णिनि । नमो भगवते वासुदेवायेति जपः सदा

ईश्वर म्हणाले—हे वरवर्णिनी! तुला प्रणव (ॐ) जपण्याचा अधिकार नाही. म्हणून ‘नमो भगवते वासुदेवाय’ हा जप सदैव करावा।

Verse 7

पार्वत्युवाच । यदि सप्रणवं दद्याद्द्वादशाक्षरचिंतनम । प्रणवे नाधिकारो मे कथं भवति धूर्जटे

पार्वती म्हणाली—जर प्रणवासहित द्वादशाक्षर मंत्राचे चिंतन द्यावयाचे असेल, तर हे धूर्जटे! मला प्रणवाचा अधिकार नसताना ते माझ्यासाठी कसे होईल?

Verse 8

ईश्वर उवाच । प्रणवः सर्वदेवानामादिरेष प्रकीर्तितः । ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चैव वसंति दयितायुताः

ईश्वर म्हणाले—प्रणव (ॐ) हा सर्व देवांचा आदिस्रोत म्हणून कीर्तिला आहे. त्यात ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव हेही आपल्या प्रिय शक्तीं सहित वास करतात.

Verse 9

तत्र सर्वाणि भूतानि सर्व तीर्थानि भागशः । तिष्ठंति सर्वतीर्थानि कैवल्यं ब्रह्म एव यः

त्यातच सर्व भूतप्राणी आणि सर्व तीर्थे आपापल्या अंशासह स्थित आहेत. तेथेच सर्व तीर्थांचा निवास आहे—तेच ब्रह्मस्वरूप कैवल्य (मोक्ष) आहे.

Verse 10

तस्य योग्या तदा देवि भविष्यसि यदा तपः । चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै करिष्यसि शुभानने

हे देवी, शुभानने! चातुर्मास्यात हरिप्रीत्यर्थ जेव्हा तू तप करशील, तेव्हा तू त्यासाठी योग्य होशील.

Verse 11

तपसा प्राप्यते कामस्तपसा च महत्फलम् । तपसा जायते सर्वं तत्तपः सुलभं नरैः

तपाने इच्छा पूर्ण होते आणि तपाने महान फल मिळते. तपातूनच सर्व काही उत्पन्न होते; पण असे तप मनुष्यांना सहज साध्य नाही.

Verse 12

यशः सौभाग्यमतुलं क्षमासत्यादयो गुणाः । सुलभं तपसा नित्यं तपश्चर्त्तुं न शक्यते

यश, अतुल सौभाग्य तसेच क्षमा व सत्य इत्यादी गुण तपस्येने नित्य सहज मिळतात; पण तपश्चर्या सातत्याने करणे सोपे नाही.

Verse 13

यदा हि तपसो वृद्धिस्तदा भक्तिर्हरौ भवेत् । तदा हि तपसो हानिर्यदा भक्तिं विना कृतम्

तपस्येची वृद्धी झाली की हरिभक्ती उदयास यावी; पण भक्तीविना केलेली तपस्या क्षीण होते.

Verse 14

तावत्तपांसि गर्जंति देहेऽस्मिन्सततं नृणाम् । यदा विष्णुं स्मरेन्नित्यं जिह्वाग्रं पावनं भवेत्

या मानवी देहात तपस्या तोवर सतत ‘गर्जना’ करीत राहते; पण जो नित्य विष्णूचे स्मरण करतो, त्याच्या जिभेचे अग्रभागही पावन होतो.

Verse 15

यथा प्रदीपे ज्वलिते प्रणश्यति महत्तमः । तथा हरेः कथायां च याति पापमनेकधा

जसा दिवा पेटल्यावर घोर अंधार नष्ट होतो, तसा हरिकथेत पाप अनेक प्रकारे दूर होते.

Verse 16

तस्मात्पार्वति यत्नेन हरौ सुप्ते तपः कुरु । चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते प्रणवेन समन्वितम्

म्हणून, हे पार्वती, हरि ‘शयन’ काळात प्रयत्नपूर्वक तपस्या कर; आणि चातुर्मास्य आले की प्रणव (ॐ) युक्त होऊन ती कर.

Verse 17

विशुद्धहृदया भूत्वा मन्त्रराजमिमं जप स एव भगवांस्तुष्टो द्वादशाक्षरसंयुतम्

हृदय शुद्ध करून हा मंत्रराज जपा; त्याने संतुष्ट झालेला तोच भगवान् द्वादशाक्षरयुक्त मंत्राने सिद्धी प्रदान करतो।

Verse 18

प्रदास्यति परं ज्ञानं ब्रह्मरूपमखण्डितम् । ब्रह्मकल्पांतकोटीषु जप त्वं द्वादशाक्षरम्

तो (मंत्र) परम ज्ञान देईल—अखंड, ब्रह्मस्वरूप. म्हणून ब्रह्मकल्पांच्या व त्यांच्या अंताच्या कोटी कोटी काळातही तू द्वादशाक्षर मंत्र जप।

Verse 19

मन्त्रराजं सप्रणवं ध्यायेत्सोऽपि न पश्यति । इत्युक्ता सा तपोनिष्ठा तपश्चरितुमागता

प्रणव (ॐ) सहित मंत्रराजाचे ध्यान केले तरी केवळ त्यानेच लक्ष्यदर्शन होत नाही. असे सांगितल्यावर ती तपोनिष्ठा तप करण्यास निघाली।

Verse 20

हिमाचलस्य शिखरे चातुर्मास्ये समागते । ब्रह्मचर्यव्रतपरा वसनत्रयसंयुता

पवित्र चातुर्मास्य ऋतु आली तेव्हा ती हिमाचलाच्या शिखरावर राहिली—ब्रह्मचर्यव्रतपर, तीन वस्त्रे धारण केलेली।

Verse 21

प्रातर्मध्येऽपराह्ने च ध्यायन्ती हरिशंकरम् । वपुर्यथा पुरा कृष्टं पूजने शंकरस्य च

सकाळी, दुपारी आणि अपराह्नी ती हरि-शंकराचे ध्यान करी; आणि शंकरपूजनामुळे तिचे शरीर पूर्वीप्रमाणे कृश झाले।

Verse 22

सखीजन समायुक्ता पितुः शृंगे मनोहरे । अतपत्सा विशालाक्षी क्षमादिगुणसंयुता

सखीजनांसह ती विशालाक्षी, क्षमादि गुणांनी युक्त, पित्याच्या मनोहर शिखरावर तपश्चर्या करू लागली।

Verse 23

गालव उवाच । या हि योगीश्वरध्येया या वन्द्या विश्ववन्दिता । जननी या च विश्वस्य साऽपि कामात्तपोगता

गालव म्हणाले—जी योगीश्वरांना ध्येय, जी वंद्य व विश्ववंदिता, जी विश्वाची जननी—तीही कामनेने तपश्चर्येस गेली।

Verse 24

या हि प्रकृतिसद्रूपा तडित्कोटिसमप्रभा । विरजा या स्वयं वन्द्या गुणातीताचरत्तपः

जी प्रकृतिसदृश रूपाची, कोटि वीजेसमान तेजस्वी, विरजा, स्वयं वंद्य व गुणातीत—तिने तप आचरले।

Verse 25

पृथ्व्यंबु तेजो वायुश्च गगनं यन्मयं विदुः । मूलप्रकृतिरूपा या सा चकारोत्तम तपः

जिच्यात पृथ्वी, जल, तेज, वायू व आकाश हे पञ्चभूतमय आहेत असे ज्ञाते मानतात; जी मूलप्रकृतिरूपा—तिने उत्तम तप केले।

Verse 26

या स्थावरं जंगममाशु विश्वं व्याप्य स्थिता या प्रकृतेः पुरापि । स्पृहादिरूपेण च तृप्तिदात्री देवे प्रसुप्ते तपसाऽप शुद्धिम्

जी स्थावर-जंगम अशा सर्व विश्वात व्यापून स्थित आहे, जी प्रकट प्रकृतीच्या आधीही होती, आणि जी स्पृहा इत्यादी रूपांनी तृप्तिदात्री आहे—देव प्रसुप्त असता तिने तपाने अशुद्धी दूर केली।

Verse 257

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनं नाम सप्तपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ विभागातील नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत, शेषशायी-उपाख्यानात, ब्रह्मा-नारद संवादात, चातुर्मास्य-माहात्म्यात, “द्वादशाक्षर नाममहिमापूर्वक पार्वतीतपोवर्णन” नामक दोनशे सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।