Adhyaya 176

Verse 1

सूत उवाच । दृष्ट्वा प्रतिष्ठितं लिंगं याज्ञवल्क्येन धीमता । स्वमातुः शुद्धिहेतोः स तन्नाम्ना लिंगमुत्तमम्

सूत म्हणाले—धीर याज्ञवल्क्याने आपल्या मातृशुद्धीसाठी जे लिंग प्रतिष्ठित केले होते, ते पाहून त्याने त्याच नावाने त्या उत्तम लिंगाची कीर्ती केली।

Verse 3

स्थापयामास विप्रेंद्राः श्रद्धया परया युतः । ततश्चानीय विप्रेंद्रं मध्यगं नागरोद्भवम् । गर्तातीर्थसमुद्भूतमाहिताग्निं प्रयाजिनम् । यथैतन्नगरस्थानं तथा त्वमपि दीक्षितः

हे विप्रेंद्रांनो! परम श्रद्धायुक्त होऊन त्याने (लिंग) स्थापिले। नंतर गर्तातीर्थातून उत्पन्न, नागरांमध्ये मध्यस्थ, आहिताग्नी व यज्ञकर्ता असा श्रेष्ठ ब्राह्मण आणून म्हटले—“जसे हे नगरस्थान आहे, तसेच तूही येथे विधिपूर्वक दीक्षित होऊन अधिष्ठित हो।”

Verse 4

अष्टषष्टिषु गोत्राणां नायकत्वे व्यवस्थितः । तव वाक्येन सर्वाणि गोत्राणि द्विजसत्तम

अडुसष्ट गोत्रांच्या नायकत्वात तू प्रतिष्ठित आहेस; हे द्विजसत्तम! तुझ्या वचनाने सर्व गोत्रे (धर्मकर्मात) प्रवर्ततील।

Verse 5

वर्तयिष्यंति कृत्येषु यावच्चन्द्रार्कतारकाः । गोवर्धन त्वया चिंता कार्या चास्य समुद्भवा

चंद्र, सूर्य व तारे जोवर आहेत तोवर ते आपल्या कर्तव्यकर्मांत प्रवृत्त राहतील। आणि हे गोवर्धन! या व्यवस्थेच्या उद्भव-वृद्धीचे रक्षण करण्याची चिंता तुलाही करावी लागेल।

Verse 6

लिंगस्य पूजनार्थाय प्रेरणीयाश्च नागराः । पूजया तस्य लिंगस्य वृद्धिं यास्यति तेऽन्वयः

लिंगपूजेसाठी नागरांना प्रेरित करावे. त्या लिंगाच्या पूजेमुळे तुमचा वंश वाढ व समृद्धी प्राप्त करील.

Verse 7

अपूजया विनाशं च यास्यत्यत्र न संशयः । तव वंशोद्भवा ये च पूजयित्वा प्रभक्तितः

पूजा न केल्यास येथे विनाश होतो—यात संशय नाही. पण तुझ्या वंशात जन्मलेले जे गाढ भक्तीने (या लिंगाची) पूजा करतील, ते शुभ फल पावतील.

Verse 8

एतल्लिंगं करिष्यंति कृत्यानि विविधानिच । तानि सिद्धिं प्रयास्यंति प्रसादादस्य दीक्षित

दीक्षित लोक या लिंगासंबंधी विविध पवित्र कृत्ये करतील; याच्या प्रसादाने ती कृत्ये सिद्धी व यश प्राप्त करतील.

Verse 9

गोवर्धन उवाच । अहमर्चां करिष्यामि लिंगस्यास्य सदा द्विज । भक्तिं च प्रकरिष्यामि हेतोरस्य हेतोरस्य कृते द्विज । पूजार्थं चैव ये चान्ये मम वंशसमुद्रवाः

गोवर्धन म्हणाला—हे द्विज! मी या लिंगाची सदैव अर्चा करीन. याच हेतूसाठी, हे द्विज, मी भक्तीही वाढवीन. आणि पूजेसाठी माझ्या वंशातील इतरही पुढे येतील.

Verse 10

पिप्पलाद उवाच । गोवर्धन द्रुतं विप्रांस्तत्र चानय नागरान् । तेषां मतेन देवस्य नाममात्रं करोम्यहम्

पिप्पलाद म्हणाला—गोवर्धन, लवकर तेथे विद्वान ब्राह्मणांना आणि नागर लोकांनाही आण. त्यांच्या मतानुसार मी देवाचे नामनिर्धारण करीन.

Verse 11

ततश्चानाययामास विप्रांश्चैव विचक्षणान् । श्रुताध्ययनसंपन्नान्यज्ञकर्मपरायणान्

त्यानंतर त्याने विवेकी व विद्वान ब्राह्मणांना बोलावून आणले—जे श्रुती-शास्त्राध्ययनात संपन्न आणि यज्ञकर्मात तत्पर होते।

Verse 12

तानब्रवीत्प्रणम्योच्चैः पिप्पलादो महामुनिः । मम माता मृता पूर्वं कंसारीति च नामतः

महामुनि पिप्पलादांनी त्यांना उच्च स्वरात नमस्कार करून म्हटले—“माझी माता पूर्वीच दिवंगत झाली; तिचे नाव कंसारी होते।”

Verse 13

तस्या उद्देशतो लिंगं मयैतत्संप्रतिष्ठितम् । युष्मद्वाक्यात्प्रसिद्धिं च प्रयातु द्विजसत्तमाः

“तिच्या उद्देशानेच मी हे लिंग प्रतिष्ठित केले आहे; हे द्विजश्रेष्ठांनो, तुमच्या प्रामाण्य वचनाने यास कीर्ती लाभो।”

Verse 14

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां यश्चैतत्स्नापयिष्यति । याज्ञवल्क्येश्वरोत्थं च स वै श्रेयो ह्यवाप्स्यति

जो अष्टमी व चतुर्दशीला या (लिंगाचा) स्नान-अभिषेक करील आणि याज्ञवल्क्येश्वराशी संबंधित पूजनही करील, तो निश्चयच परम श्रेय प्राप्त करील।

Verse 15

सूत उवाच । अथ तैर्ब्राह्मणैः सर्वैस्तस्य नाम प्रतिष्ठितम् । कंसारीश्वर इत्येवं गौरवात्तस्य सन्मु नेः

सूत म्हणाले—त्यानंतर त्या सर्व ब्राह्मणांनी त्या सत्मुनीच्या गौरवासाठी देवतेचे नाव ‘कंसारीश्वर’ असे प्रतिष्ठित केले।

Verse 16

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्ठोऽस्मि द्विजोत्तमाः । कंसारीश्वरसंज्ञस्तु यथा जातस्तु पापहा । स्थापितः पिप्पलादेन स्वयं चैव महात्मना

हे द्विजोत्तमांनो! तुम्ही जे विचारले ते सर्व मी सांगितले—पापहारी प्रभू ‘कंसारीश्वर’ या नावाने कसे प्रसिद्ध झाले आणि त्या महात्मा पिप्पलादांनी स्वतः त्यांची स्थापना कशी केली.

Verse 17

यश्चैतत्पुण्यमाख्यानं तस्य देवस्य संनिधौ । संपठेच्छृणुयाद्वापि सम्यक्छक्तिसमन्वितः

जो त्या देवतेच्या सान्निध्यात योग्य श्रद्धा व साधनासामर्थ्याने हे पुण्याख्यान पठण करतो किंवा केवळ श्रवण करतो, तो त्याचे पूर्ण पुण्यफल प्राप्त करतो.

Verse 18

मनसा चिंतितं पापं परदारकृतं च यत् । तस्य तन्नाशमायाति पिप्पलाद वचो यथा

मनात चिंतलेले पापही आणि परस्त्री/परपुरुषगमनाचे पापही—त्याचा नाश होतो; असे पिप्पलादांचे वचन आहे.

Verse 19

यस्तस्य पुरतो भक्त्या नीलरुद्रा न्सदा जपेत् । प्राणरुद्रान्विशेषेण भवरुद्रसमन्वितान्

जो त्याच्या समोर भक्तीने सदैव नीलरुद्रांचा जप करतो—विशेषतः भवरुद्रासह प्राणरुद्रांचा—तो इष्ट फल प्राप्त करतो.

Verse 20

ब्रह्महत्योद्भवं चैव अपि तस्य प्रणश्यति । परचक्रभये जाते ह्यना वृष्टिभये तथा

त्याच्यासाठी ब्रह्महत्येतून उत्पन्न झालेला कलुषही नष्ट होतो; तसेच शत्रुसैन्याचे भय आले किंवा अनावृष्टीचे भय झाले तरी त्यातही शांती मिळते.

Verse 21

अथर्ववेदे साद्यंते पठिते तस्य चाग्रतः । शत्रुर्विलयमभ्येति वृष्टिः सञ्जायते द्रुतम्

त्याच्या समोर अथर्ववेदाचा रक्षणार्थ विधिपूर्वक पाठ झाला असता शत्रू विलीन होतो आणि त्वरित वृष्टी प्रकट होते।

Verse 22

राजदौःस्थ्ये समुत्पन्ने राजा भवति धार्मिकः । सर्वरोगविनिर्मुक्तः प्रजापालनतत्परः

राज्याला संकट उत्पन्न झाले असता राजा धर्मनिष्ठ होतो—सर्व रोगांपासून मुक्त होऊन प्रजापालनात तत्पर राहतो।

Verse 23

उपसर्गभये जाते तस्य दोषः प्रशाम्यति । शनैः शनैरसंदिग्धं पिप्पलादवचो यथा

उपसर्ग वा महामारीचे भय उत्पन्न झाले असता त्याचा दोष शांत होतो—हळूहळू, निःसंशय—असे पिप्पलादांचे वचन आहे।

Verse 24

किं वा ते बहुनोक्तेन यत्किंचिद्व्यसनं महत् । तत्तस्य व्यसनं किंचिदथर्वणः प्रकी र्तनात्

आणखी काय सांगावे? कोणतेही मोठे संकट अथर्वण-शक्तीच्या कीर्तन/पाठाने त्याच्यासाठी क्षुल्लक ठरते।

Verse 25

अस्य देवस्य पुरतो याति नाशं च वै द्रुतम्

या देवतेच्या समोर ते निश्चयच लवकर नाश पावते।

Verse 176

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कंसारेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात “कंसारेश्वर-उत्पत्तीमाहात्म्यवर्णन” नामक एकशे शहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला।