Adhyaya 115
या अध्यायात ऋषी सूतांना त्रिजाताविषयी विचारतात—त्याचे नाव, उत्पत्ती, गोत्र आणि ‘त्रिजात’ म्हणून जन्मचिन्ह असतानाही तो आदर्श कसा ठरला. सूत सांगतात की तो साङ्कृत्य ऋषींच्या वंशपरंपरेत जन्मला; ‘प्रभाव’ हे त्याचे प्रसिद्ध नाव असून ‘दत्त’ हीही त्याची संज्ञा आहे, तसेच त्याचा संबंध निमीच्या वंशाशी जोडला आहे. त्रिजाताने त्या क्षेत्राचे उन्नयन करून शिवाचे शुभ मंदिर ‘त्रिजातेश्वर’ या नावाने स्थापिले; अखंड पूजेमुळे तो देहासह स्वर्गास गेला. यानंतर विधी सांगितला आहे—जे भक्तिभावाने देवदर्शन करतात आणि विषुवकाळी देवाचे स्नान घालतात, त्यांच्या कुळात ‘त्रिजात’ जन्माची पुनरावृत्ती होत नाही आणि त्यांना संरक्षण मिळते. पुढे संवाद नष्ट झालेल्या व पुन्हा स्थापन झालेल्या गोत्रांच्या पुनर्रचनेकडे वळतो. ऋषी गोत्रांची नावे विचारतात; सूत कौशिक, काश्यप, भारद्वाज, कौण्डिन्य, गर्ग, हारित, गौतम इत्यादी अनेक गोत्रसमूहांची संख्या व वर्णन करतात, नागजाच्या भयामुळे झालेला व्यत्यय आणि याच स्थानी पुन्हा एकत्र येणे सांगतात. फलश्रुतीत—हा गोत्रवृत्तांत व ऋषिनामस्मरणाचे पठण/श्रवण वंशच्छेद टाळते, जीवनक्रमातील पापांचे शमन करते आणि प्रियवियोगापासून रक्षण करते।
Shlokas
Verse 1
त्रिजातो ब्राह्मणस्तत्र किन्नामा कस्य सम्भवः । किंगोत्रश्चैव किंसंज्ञः कीर्तयस्व महामते
तेथे त्रिजात नावाचा तो ब्राह्मण—त्याचे पूर्ण नाव काय, तो कोणापासून उत्पन्न झाला, त्याचा गोत्र कोणता, आणि तो कोणत्या संज्ञेने प्रसिद्ध होता? हे महामते, सांगावे.
Verse 2
किं कुलीनैर्गुणाढ्यैर्वा तेजोविद्याविचक्षणैः । त्रिजातोऽपि वरं सोऽपि स्वं स्थानं येन चोद्धृतम्
कुलीन, गुणसमृद्ध, तेज व विद्येत निपुण अशा लोकांची काय गरज? त्रिजातही श्रेष्ठच; कारण त्यानेच आपले स्थान उचलून पुन्हा प्रतिष्ठित केले.
Verse 3
सूत उवाच सांकृत्यस्य मुनेर्वंशे स संभूतो द्विजोत्तमः । प्रभाव इति विख्यातो दत्तसंज्ञो निमेः सुतः
सूत म्हणाले—सांकृत्य मुनींच्या वंशात तो द्विजोत्तम उत्पन्न झाला. तो ‘प्रभाव’ या नावाने विख्यात होता, ‘दत्त’ या संज्ञेनेही ओळखला जाई, आणि तो निमीचा पुत्र होता.
Verse 4
स एवं स्थानमुद्धृत्य चकारायतनं शुभम् । त्रिजातेश्वरनाम्ना च देवदेवस्य शूलिनः
त्याने त्या पवित्र स्थानाचा उद्धार करून देवदेव शूलिनासाठी एक शुभ देवालय उभारले आणि ‘त्रिजातेश्वर’ या नामाने त्यांची प्रतिष्ठापना केली।
Verse 5
तमाराध्य दिवा नक्तं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । सशरीरो गतः स्वर्गं ततः कालेन केनचित्
जो दृढ श्रद्धेने दिवसरात्र विधिपूर्वक त्यांची आराधना करतो, तो काही काळानंतर याच देहासह स्वर्गास प्राप्त होतो।
Verse 6
यस्तं पश्यति सद्भक्त्या स्नापयेद्विषुवे सदा । न त्रिजातः कुले तस्य कथञ्चिदपि जायते
जो सद्भक्तीने त्यांचे दर्शन करतो आणि विषुवकाळी नेहमी स्नान घालतो, त्याच्या कुळात ‘त्रिजात’ (मिश्र/अधम जन्म) कधीही उत्पन्न होत नाही।
Verse 7
ऋषय ऊचुः । यानि गोत्राणि नष्टानि यानि संस्थापितानि च । नामतस्तानि नो ब्रूहि तत्पुरं सूत नन्दन
ऋषी म्हणाले—जी गोत्रे नष्ट झाली आणि जी पुन्हा संस्थापित झाली, त्यांची नावे आम्हाला सांगा; हे सूतनंदना, त्या नगराचेही वर्णन करा।
Verse 8
सूत उवाच । तत्रोपमन्युगोत्रा ये क्रौंचगोत्रसमुद्भवाः । कैशोर्यं गोत्रसंभूतास्त्रैवणेया द्विजोत्तमः
सूत म्हणाला—तेथे उपमन्यु-गोत्रीय, जे क्रौंच-गोत्रातून उद्भवले; तसेच कैशोर्य-गोत्रात जन्मलेले, आणि त्रैवणेय नावाचा श्रेष्ठ द्विजही (होता/ओळखला जातो)।
Verse 9
ते भूयोऽपि न संप्राप्ता यथा गोत्रचतुष्टयम् । तत्पूर्वकं शुकादीनां यन्नष्टं नागजाद्भयात्
ते पुन्हा परत आले नाहीत—जसे चार गोत्रांचा समूह (परत आला नाही)। पूर्वी शुकादींची वंशपरंपरा नागांपासून उत्पन्न भयामुळे नष्ट झाली होती; तशीच ती पुन्हा प्रकट झाली नाही।
Verse 10
शेषान्वः संप्रवक्ष्यामि ब्राह्मणान्गोत्रसंभवान् । कौशिकान्वयसं भूताः षड्विंशतिश्च ते स्मृताः
आता मी तुम्हाला उरलेल्या ब्राह्मणांचे वर्णन सांगतो, जे विविध गोत्रांतून उत्पन्न झाले. कौशिक वंशात जन्मलेले ते छब्बीस असे स्मरणात आहेत।
Verse 11
कश्यपान्वयसंभूताः सप्ताशीतिर्द्विजोत्तमाः । लक्ष्मणान्वयसंभूता एकविंशतिरागताः
कश्यप वंशात उत्पन्न श्रेष्ठ द्विज सत्त्याऐंशी होते. लक्ष्मण वंशात उत्पन्न एकवीस जण तेथे आले.
Verse 12
तत्र नष्टाः पुनः प्राप्तास्तस्मिन्स्थाने सुदुःखिताः । भारद्वाजास्त्रयः प्राप्ताः कौंडनीयाश्चतुर्दश
तेथे जे हरवले होते ते अत्यंत दुःखी होऊन त्या स्थानी पुन्हा आले. भारद्वाज गोत्राचे तीन आणि कौंडिनीय गोत्राचे चौदा परत आले.
Verse 13
रैतिकानां तथा विंशत्पाराशर्याष्टकं तथा । गर्गाणां च द्विविंशं च हारीतानां विविंशतिः
तसेच रैतिक गोत्राचे वीस, पाराशर्य गोत्राचे आठ, गर्ग गोत्राचे बावीस आणि हारीत गोत्राचे वीस (होते)।
Verse 14
और्वभार्गवगोत्राणां पञ्चविंशदुदाहृताः । गौतमानां च षड्विंशमालूभायनविंशतिः
और्व-भार्गव गोत्रांची संख्या पंचवीस सांगितली आहे. गौतमांची सव्वीस आणि आलूभायनांची वीस मानली आहे.
Verse 15
मांडव्यानां त्रिविंशच्च बह्वृचानां त्रिविंशतिः । सांकृत्यानां विशिष्टानां पृथक्त्वेन दशैव तु
माण्डव्य वंशाची संख्या तेवीस सांगितली आहे. बह्वृच (ऋग्वेदी) समूहाची वीस, आणि विशिष्ट सांकृत्यांची स्वतंत्र गणना दहा आहे.
Verse 16
तथैवांगिरसानां च पंच चैव प्रकीर्तिताः । आत्रेया दश संख्याताः शुक्लात्रेयास्तथैव च
तसेच आङ्गिरसांची संख्या पाच सांगितली आहे. आत्रेय दहा मोजले गेले आहेत, आणि शुक्लात्रेयही तसेच आहेत.
Verse 19
याजुषास्त्रिंशतिः ख्याताश्च्यावनाः सप्त विंशतिः । आगस्त्याश्च त्रयस्त्रिंशज्जैमिनेया दशैव तु
याजुषांची संख्या तीस प्रसिद्ध आहे; च्यावन सत्तावीस; आगस्त्य तेहेतीस; आणि जैमिनीय दहा असे सांगितले आहे.
Verse 21
औशनसाश्च दाशार्हास्त्रयस्त्रय उदाहृताः । लोकाख्यानां तथा षष्टिरैणिशानां द्विसप्ततिः
औशनस आणि दाशार्ह—दोघांची संख्या प्रत्येकी तीन सांगितली आहे. लोकाख्य साठ, आणि ऐणिश बहात्तर आहेत.
Verse 22
कापिष्ठलाः शार्कराख्या दत्ताख्याः सप्तसप्ततिः । शार्कवानां शतं प्रोक्तं दार्ज्यानां सप्तसप्ततिः
कापिष्ठल, शार्कर नावाने प्रसिद्ध आणि दत्त म्हणून ओळखले जाणारे—हे सर्व सत्त्याहत्तर आहेत. शार्कवांची संख्या शंभर सांगितली आहे; दार्ज्यही सत्त्याहत्तर आहेत.
Verse 23
कात्यायन्यास्त्रयोऽधिष्ठा वैदिशाश्च त्रयः स्मृताः । कृष्णात्रेयास्तथा पंच दत्तात्रेया स्तथैव च
कात्यायनींचे तीन अधिष्ठाते आहेत; वैदिशही तीन असे स्मरणात आहेत. तसेच कृष्णात्रेय पाच आहेत आणि दत्तात्रेयही तितकेच पाच आहेत.
Verse 24
नारायणाः शौनकेया जाबालाः शतसंख्यया । गोपाला जामदन्याश्च शालिहोत्राश्च कर्णिकाः
नारायण, शौनकेय आणि जाबाल—हे शंभर संख्येने आहेत. तसेच गोपाल, जामदन्य, शालिहोत्र आणि कर्णिकही आहेत.
Verse 25
भागुरायणकाश्चैव मातृकास्त्रैणवास्तथा । सर्वे ते ब्राह्मणश्रेष्ठाः क्रमेण द्विजसत्तमाः
आणि भागुरायणक, मातृक तसेच त्रैणव—हे सर्व ब्राह्मणश्रेष्ठ, क्रमाने द्विजांमध्ये उत्तम आहेत.
Verse 26
एतेषामेव सर्वेषां सत्काराय द्विजोतमाः । चत्वारिंशत्तथाष्टौ च पुरा प्रोक्ताः स्वयंभुवा
या सर्वांच्या सत्कारासाठी, हे द्विजोत्तम, पूर्वी स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी अठ्ठेचाळीस जण नेमून घोषित केले होते.
Verse 27
ते सर्वे च पृथक्त्वेन निर्दिष्टाः पद्मयोनिना । संध्यातर्पणकृत्यानि वैश्वदेवोद्भवानि च । श्राद्धानि पक्षकृत्यानि पितृपिंडांस्तथैव च
ते सर्व पद्मयोनी ब्रह्म्याने वेगवेगळे सांगितले—संध्या व तर्पणाची कृत्ये, वैश्वदेवाशी संबंधित कर्मे, श्राद्धविधी, पक्षकृत्ये तसेच पितरांसाठी पिंडदानही।
Verse 28
यज्ञोपवीतसंयुक्ताः प्रवराश्चैव कृत्स्नशः । तथा मौंजीविशेषाश्च शिखाभेदाः प्रकीर्तिताः
त्यांना विधिपूर्वक यज्ञोपवीत धारण करविले; त्यांचे सर्व प्रवर (वंशपरंपरा) जाहीर केले; तसेच मौंजीचे विशेष प्रकार आणि शिखेचे भेदही सांगितले।
Verse 29
त्रिजातेन समाराध्य देवदेवं पितामहम् । तेषां कृत्वा द्विजेद्राणामात्मकीर्तिकृते तदा
महात्मा त्रिजाताने त्रिविध विधीने देवदेव पितामह ब्रह्म्याची आराधना केली; आणि मग आपल्या कीर्तीकरिता त्या द्विजश्रेष्ठांची (ही) व्यवस्था केली।
Verse 30
ऋषय ऊचुः । कथं सन्तोषितो ब्रह्मा त्रिजातेन महात्मना । कर्मकांडं कथं भिन्नं कृतं तेन महात्मना । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः
ऋषी म्हणाले—महात्मा त्रिजाताने ब्रह्मा कसा संतुष्ट केला? त्याने कर्मकांडाचे विभाजन कसे केले? सर्व काही विस्ताराने सांगा; आम्हांस मोठे कौतूहल आहे।
Verse 31
सूत उवाच । तस्यार्थे ब्राह्मणैः सर्वैस्तोषितः प्रपितामहः । अनेनैवोद्धृतं स्थानमस्माकं सकलं विभो
सूत म्हणाला—त्याच्या हेतूसाठी सर्व ब्राह्मणांनी प्रपितामह ब्रह्म्यास संतुष्ट केले; आणि हे विभो, याच कर्माने आमचे संपूर्ण स्थान/प्रतिष्ठान उचलून स्थिर झाले।
Verse 32
तस्मादस्य विभो यच्छ वेदज्ञानमनुतमम् । येन कर्मविशेषाश्च जायतेऽत्र पुरोत्तमे
म्हणून हे विभो, याला वेदाचे अनुपम ज्ञान प्रदान करा, ज्यायोगे या उत्तम नगरीत कर्मकांडाचे विशेष विधी योग्य रीतीने उत्पन्न होऊन प्रतिष्ठित होतील.
Verse 33
एतस्य च गुरुत्वं च प्रसादात्तव पद्मज । यथा भवति देवेश तया नीतिर्विधीयताम्
हे पद्मज, तुझ्या प्रसादाने याचे गुरुत्वही (आचार्यपद) प्रस्थापित होवो. हे देवेश, ज्या प्रकारे ते खरेच सिद्ध होईल, त्या प्रकारे योग्य नीतीचे विधान व्हावे.
Verse 34
ब्रह्मा ददौ ततस्तस्य मंत्रग्राममनुत्तमम् । येन विज्ञायते सर्वं वेदार्थो यज्ञकर्म च
त्यानंतर ब्रह्म्याने त्याला मंत्रांचा अनुपम समूह दिला; ज्यायोगे सर्व काही ज्ञात होते—वेदार्थही आणि यज्ञकर्माची विधीही.
Verse 35
ततः प्रोवाच तान्सर्वान्प्रहष्टेनातरात्मना । एष वेदार्थसंपन्नो भविष्यति महायशाः
मग अंतःकरणाने आनंदित होऊन तो सर्वांना म्हणाला—“हा वेदार्थाने संपन्न होईल आणि महान यशस्वी बनेल.”
Verse 37
तत्कार्यं स्वर्गमोक्षाय मम वाक्यात्प्रबोधितैः । वेदार्थानेष सर्वेषां युष्माकं योजयिष्यति
ते कार्य स्वर्ग व मोक्षासाठी आहे. माझ्या वचनाने प्रबुद्ध होऊन हा तुमच्या सर्वांच्या हेतु वेदांचे अर्थ जोडून देईल व उपदेश करील.
Verse 38
ये चान्येषु च देशेषु स्थानेषु च गताः क्वचित् । एतत्स्थानं परित्यज्य सत्यमेतद्विजोत्तमाः
जे इतर देशांत व इतर स्थानी कधी गेले, हे पवित्र स्थान सोडून—हे द्विजोत्तमांनो, हेच सत्य आहे.
Verse 39
वेदस्थाने च बुद्ध्यैष यत्कर्म प्रचरिष्यति । नानृते वाथ पापे च वाणी चास्य चरिष्यति
वेदस्थानात प्रतिष्ठित होऊन त्याची बुद्धी जे कर्म करील ते धर्ममार्गानेच करील; आणि त्याची वाणीही ना असत्यात, ना पापात वळेल.
Verse 40
एवमुक्त्वा स देवेशो विरराम पितामहः । भर्तृयज्ञोऽपि ताः सर्वाश्चक्रे यज्ञक्रियाः शुभाः
असे बोलून देवेश पितामह (ब्रह्मा) शांत झाले. आणि भर्तृयज्ञानेही त्या सर्व शुभ यज्ञकर्मकृती पूर्ण केल्या.
Verse 41
ब्राह्मणानां हितार्थाय श्रुत्यर्थं तस्य केवलम् । दशप्रमाणाः संप्रोक्ताः सर्वे ते ब्राह्मणोत्तमाः
ब्राह्मणांच्या हितासाठी आणि केवळ श्रुतीचे रक्षण व परंपरा चालविण्यासाठी दहा ‘प्रमाण’ नेमले गेले—ते सर्व ब्राह्मणोत्तम होते.
Verse 42
चतुःषष्टिषु गोत्रेषु ह्येवं ते ब्राह्मणोत्तमाः । तेन तत्र समानीतास्त्रिजातेन महात्मना
अशा रीतीने ते ब्राह्मणोत्तम चौसष्ट गोत्रांत विभागले होते; आणि त्या महात्मा त्रिजाताने त्यांना तेथे एकत्र आणले.
Verse 43
तेषामेकत्र जातानि दशपंचशतानि च । सामान्य भोगमोक्षाणि तानि तेन कृतानि च
तेथे एकाच ठिकाणी त्यांचे पंधराशे गृहसमूह निर्माण झाले; आणि त्यांच्या उपजीविका व मोक्षकल्याणासाठी त्याने समान व्यवस्था केली।
Verse 44
अष्टषष्टिविभागेन पूर्वमायुव्ययोद्भवम् । तत्रासीदथ गोत्रे च पुरुषाणां प्रसंख्यया
पूर्वी तेथे अडुसष्ट विभागांनुसार आयुष्य व व्यय यांशी संबंधित अशी नियमबद्ध रचना निर्माण झाली; आणि गोत्रांमध्येही पुरुषांची संख्या मोजली जाई।
Verse 45
ततः प्रभृति सर्वेषां सामान्येन व्यवस्थितम् । त्रिजातस्य च वाक्येन येन दूरादपि द्रुतम्
त्या वेळेपासून सर्वांसाठी ती सामान्य नियमाप्रमाणे निश्चित झाली; आणि त्रिजाताच्या वचनाने—ज्यामुळे दूरचेही लोक तत्काळ कृती करीत—ती व्यवस्था टिकून राहिली।
Verse 46
समागच्छंति विप्रेन्द्राः पुरवृद्धिः प्रजायते । न कश्चिद्याति संत्यक्त्वा दौस्थ्यादन्यत्र च द्विजाः
श्रेष्ठ ब्राह्मण तेथे एकत्र येतात आणि नगराची भरभराट होते. कोणताही द्विज दारिद्र्य-कष्टामुळे ते सोडून दुसरीकडे जात नाही।
Verse 47
ततस्तेषां सुतैः पौत्रैर्नप्तृभिश्च सहस्रशः । दौहित्रैर्भागिनेयैश्च भूयो भूरि प्रपूरितम्
मग त्यांच्या पुत्रांनी, पौत्रांनी व प्रपौत्रांनी—हजारोंच्या संख्येने—तसेच दौहित्र व भागिनेयांनीही, ते स्थान पुन्हा पुन्हा अतिशय भरून टाकले।
Verse 48
तत्पुरं वृद्धिमायाति दूर्वांकुरैरिव द्विजाः । कांडात्कांडात्प्ररोहद्भिः संख्याहीनैरनेकधा
हे द्विजांनो! ते नगर दूर्वा-गवताच्या अंकुरांसारखे महान वाढीस येते—कांडामागून कांड उगवत, असंख्य व अनेक प्रकारांनी।
Verse 49
सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं गोत्रसंख्यानकं शुभम् । ऋषीणां कीर्तनं चापि सर्वपातकनाशनम्
सूत म्हणाला—गोत्रसंख्येचा हा शुभ वृत्तांत मी तुम्हांला पूर्णपणे सांगितला. ऋषींचे नामकीर्तनही सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।
Verse 50
यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्वा प्रभक्तितः । न स्यात्तस्य कुलच्छेदः कदाचिदपि भूतले
जो हे नित्य पठण करतो किंवा परम भक्तीने ऐकतो, त्याच्या कुलाचा छेद पृथ्वीवर कधीही होत नाही।
Verse 51
तथा विमुच्यते पापैराजन्ममरणोद्भवैः । न पश्यति वियोगं च कदाचित्प्रियसंभवम्
तसेच तो जन्म-मरणातून उद्भवणाऱ्या पापांपासून मुक्त होतो; आणि प्रियजनांपासून वियोग त्याला कधीही भोगावा लागत नाही।