Adhyaya 61

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । शर्मिष्ठातीर्थमित्युक्तं त्वया यच्च महामते । कथं जातं महाभाग किंप्रभावं तु तद्वद

ऋषी म्हणाले—हे महामते, तुम्ही ‘शर्मिष्ठातीर्थ’ असे जे सांगितले, ते कसे उत्पन्न झाले? हे महाभागा, त्याचा प्रभाव काय आहे? कृपया सांगा.

Verse 2

सूत उवाच । आसीद्राजा वृकोनाम सोमवंश समुद्भवः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सर्वलोकहिते रतः

सूत म्हणाले—सोमवंशात उत्पन्न वृक नावाचा एक राजा होता. तो ब्राह्मणभक्त, शरणागतांचा आश्रयदाता आणि सर्वलोकहितासाठी सदैव तत्पर होता.

Verse 3

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । सर्वलक्षणसंपन्ना पतिव्रतपरायणा

त्याची पत्नी साध्वी होती, जी प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय होती. ती सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि पतिव्रतधर्मात पूर्ण परायण होती.

Verse 4

अथ तस्यां समुत्पन्ना प्राप्ते वयसि पश्चिमे । कन्यका दिवसे प्राप्ते सर्वशास्त्रविगर्हिते

नंतर ती स्त्री आयुष्याच्या उत्तर वयास पोहोचल्यावर तिच्या पोटी एक कन्या जन्मली—अशा दिवशी, जो सर्व शास्त्रांनी निंद्य मानला आहे.

Verse 5

तत आनीय विप्रान्स ज्योतिर्ज्ञानविचक्षणान् । पप्रच्छ कीदृशी कन्या ममेयं संभविष्यति

मग त्याने ज्योतिषज्ञानात निपुण अशा ब्राह्मणांना बोलावून विचारले—“माझी ही कन्या कशी होईल?”

Verse 6

ब्राह्मणा ऊचुः । या कन्या प्राप्नुयाज्जन्म चित्रासंस्थे दिवाकरे । चंद्रे वापि चतुर्दश्यां सा भवेद्विषकन्यका

ब्राह्मण म्हणाले—“ज्या कन्येचा जन्म सूर्य चित्रा नक्षत्रात असताना, किंवा चंद्र चतुर्दशी तिथीला असताना होतो, ती ‘विषकन्या’ म्हणून ओळखली जाते.”

Verse 7

यस्तस्याः प्रतिगृह्णाति पाणिं पार्थिवसत्तम । षण्मासाभ्यंतरे मृत्युं स प्राप्नोति नरो ध्रुवम्

हे राजश्रेष्ठा! जो कोणी पुरुष तिचा पाणिग्रहण करून विवाह करतो, तो निश्चयच सहा महिन्यांच्या आत मृत्यूस प्राप्त होतो.

Verse 8

यस्मिन्सा जायते हर्म्ये षण्मासाभ्यंतरे च तत् । करोति विभवैर्हीनं धनदस्याप्यसंशयम्

ज्या प्रासादात ती जन्मते, तो प्रासाद ती सहा महिन्यांच्या आत वैभवहीन करते; तो कुबेराचाही असला तरी यात संशय नाही.

Verse 9

सेयं तव सुता राजन्यथोक्ता विष कन्यका । पैतृकं श्वाशुरीयं च हनिष्यति गृहद्वयम्

हे राजन्! ही तुझी कन्या, जशी सांगितली आहे तशी विषकन्या आहे; ती पितृगृह आणि श्वशुरगृह—दोन्ही घरांचा नाश करील.

Verse 10

तस्मादिमां परित्यज्य सुखी भव नराधिप । श्रद्दधासि वचोऽस्माकं हित मुक्तं यदि प्रभो

म्हणून, हे नराधिपा! हिला परित्याग करून सुखी हो; हे प्रभो, आमचे हितकर वचन तू श्रद्धेने मान्य करीत असशील तर.

Verse 11

राजोवाच । त्यक्ष्यामि यदि नामैतां धारयिष्यामि वा गृहे । अन्यदेहोद्भवं कर्म फलिष्यति तथापि मे

राजा म्हणाला—मी हिला त्यागले तरी किंवा घरी ठेवले तरी, तरीही माझे पूर्वदेहातून (पूर्वजन्मातून) उत्पन्न कर्म मला फळ देईल.

Verse 12

शुभं वा यदि वा पापं न तु शक्यं प्ररक्षितुम् । तस्मात्कर्म पुरस्कृत्य नैव त्यक्ष्यामि कन्यकाम्

शुभ असो वा पाप असो, ते खरेच टाळता येत नाही। म्हणून कर्माला अग्रस्थानी ठेवून मी या कन्येचा त्याग करणार नाही।

Verse 13

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः । तेनतेनैव भूयः स प्राप्नोति सकलं फलम्

ज्या-ज्या देहाने मनुष्य जे-जे कर्म करतो, त्याच-त्याच देहाने तो पुन्हा त्या कर्माचे संपूर्ण फळ निश्चयाने भोगतो.

Verse 14

यस्यां यस्यामवस्थायां क्रियतेऽत्र शुभाशुभम् । तस्यां तस्यां ध्रुवं तस्य फलं तद्भुज्यते नरैः

इथे ज्या-ज्या अवस्थेत मनुष्य शुभ वा अशुभ कर्म करतो, त्या-त्या अवस्थेतच त्याचे फळ निश्चयाने मनुष्य भोगतो.

Verse 15

न नश्यति पुराकर्म कृतं सर्वेंद्रियैरिह । अकृतं जायते नैव तस्मान्नास्ति भयं मम

पूर्वकर्म नष्ट होत नाही; इथे सर्व इंद्रियांद्वारे केलेले कर्म कधीही नाहीसे होत नाही. आणि जे केलेले नाही ते उत्पन्न होत नाही; म्हणून मला भय नाही.

Verse 16

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः

आयुष्य, कर्म, धन, विद्या आणि मृत्यू—ही पाचही गोष्टी देहधारी गर्भात असतानाच खरोखर घडविल्या जातात.

Verse 17

यथा वृक्षेषु वल्लीषु कुसुमानि फलानि च । स्वकालं नातिवर्तंते तद्वत्कर्म पुराकृतम्

जसे वृक्षांवर व वेलींवर फुले व फळे आपल्या-आपल्या काळीच येतात, काळ ओलांडत नाहीत; तसेच पूर्वकृत कर्मही आपल्या वेळेसच फळते।

Verse 18

येनैव यद्यथा पूर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम् । स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः

ज्याने ज्या प्रकारे पूर्वी शुभ-अशुभ कर्म केले, तोच त्याच प्रकारे त्याचे फळ भोगतो—जणू आत्म्यासाठी नित्य विधिलिखितच।

Verse 19

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथैवं कोटिमध्यस्थं कर्तारं कर्म विन्दति

जसे हजारो धेनूंमध्ये वासरू आपलीच माता ओळखून शोधते, तसेच कर्मही कोट्यवधींच्या मध्ये असला तरी कर्त्यालाच शोधून गाठते।

Verse 20

अन्यदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषो भुवि । बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा

अन्य देहात (अन्य जन्मी) केलेले कर्म पृथ्वीवर कोणताही पुरुष ना बळाने, ना बुद्धीने, बदलू शकत नाही।

Verse 21

अन्यथा शास्त्रगर्भिण्या धिया धीरो महीयते । स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा

तरीही शास्त्रगर्भित बुद्धीमुळे धीर पुरुष महनीय ठरतो; कारण तो स्वामीप्रमाणे पूर्वकृत कर्माची चाल आवरून तिला अन्य मार्गी वळवू शकतो।

Verse 22

स्वकृतान्युपतिष्ठंति सुखदुःखानि देहिनाम् । हेतुभूतो हि यस्तेषां सोऽहंकारेण बध्यते

देहधारी जीवांना सुख-दुःख हे स्वतःच्या कृतकर्मांमुळेच प्राप्त होतात. जो ‘मीच कर्ता’ असा अहंकार धरून त्यांचा कारणीभूत होतो, तो अहंकारबंधनात अडकतो.

Verse 23

सुशीघ्रमभिधावन्तं निजं कर्मानुधावति । शेते सह शयानेन तिष्ठन्तमनुतिष्ठति

मनुष्य कितीही वेगाने धावला तरी त्याचे स्वतःचे कर्म त्याच्या मागोमाग धावते. तो झोपला की कर्मही त्याच्यासह झोपते; तो उभा राहिला की कर्मही त्याच्याबरोबर उभे राहते.

Verse 25

येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा । नरः स बद्धो रज्ज्वेव बलात्तत्रैव नीयते

ज्या कर्मामुळे जिथे सुख किंवा दुःख भोगणे ठरलेले असते, तो नर दोरीने बांधल्याप्रमाणे बद्ध होऊन बलात् त्याच ठिकाणी नेला जातो.

Verse 26

प्रमाणं कर्मभूतानां सुखदुःखोपपादने । सावधानतया यच्च जाग्रतां स्वपतामपि

सुख-दुःख निर्माणात कर्मच प्रमाण व निर्णायक आहे. ते अत्यंत सावध व अचूक रीतीने—जागृत असतानाही आणि झोपेतही—कार्य करत राहते.

Verse 27

तैलक्षये यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति । कर्मक्षये तथा जंतुर्निर्वाणमधिगच्छति

जसे तेल संपले की दीपक विझून निर्वाणास जातो, तसेच कर्मक्षय झाला की जीवही निर्वाण—शांत निरोध—प्राप्त करतो.

Verse 28

न मन्त्रा न तपो दानं न तीर्थं न च संयमः । समर्था रक्षितुं जंतुं पीडितं पूर्वकर्मभिः

ना मंत्र, ना तप, ना दान, ना तीर्थसेवा, ना संयम—पूर्वकर्मांनी पीडित झालेल्या जीवाचे रक्षण करण्यास समर्थ ठरत नाहीत।

Verse 29

यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । तथा कर्म च कर्ता च नात्र कार्या विचारणा

जशी सावली आणि ऊन नेहमी परस्परांशी घट्ट जोडलेली असतात, तशीच कर्म आणि कर्ता; येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 30

अन्नपानानि जीर्यंति यत्र भक्ष्यं च भक्षितम् । तस्मिन्नेवोदरे गर्भः कथं नाम न जीर्यति

ज्या पोटात अन्न-पाणी आणि खाल्लेले पदार्थ पचतात, त्याच पोटात गर्भ कसा काय पचणार नाही?

Verse 31

तस्मात्कर्मकृतं सर्वं देहिनामत्र जायते । शुभं वा यदि वा पापमिति मे निश्चयः सदा

म्हणून देहधारी जीवांना येथे जे काही उत्पन्न होते ते सर्व कर्मकृतच असते—शुभ असो वा पाप; हा माझा सदैवचा निश्चय आहे।

Verse 32

अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति

जे अरक्षित आहे तेही दैवाने रक्षित असेल तर टिकते; आणि जे सुरक्षित आहे तेही दैवाघाताने नष्ट होते। वनात टाकलेला अनाथही जगतो, पण घरी खूप प्रयत्न करणारा देखील कधी जगत नाही।

Verse 61

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सहाव्या नागरखण्डात, श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील “विषकन्येच्या उत्पत्तीचे वर्णन” नामक एकसष्टावा अध्याय समाप्त झाला।