Adhyaya 106

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भूपृष्ठे पांसुभिस्तस्मिन्प्रेतैस्तैः परिपूरिते । यानि तीर्थानि लुप्तानि लिङ्गानि च वदस्व नः

ऋषी म्हणाले—तेथे भूमिपृष्ठ धूळ आणि त्या प्रेतांनी परिपूर्ण झाल्यावर, जी तीर्थे आणि जी लिंगे लुप्त झाली, ती आम्हाला सांगा।

Verse 2

सूत उवाच । असंख्यातानि तीर्थानि तथा लिंगानि च द्विजाः । लोपं गतानि वक्ष्यामि प्राधान्येन प्रबोधत

सूत म्हणाले—हे द्विजहो! तीर्थे व लिंगे असंख्य आहेत. जी लोप पावली आहेत, त्यांतील प्रधान व मुख्य मी सांगतो; तुम्ही सावध होऊन ऐका.

Verse 3

तत्र लोपं गतं तीर्थं चक्रतीर्थमिति स्मृतम् । यत्र चक्रं पुरा न्यस्तं विष्णुना प्रभविष्णुना

त्यांतील लोप पावलेले एक तीर्थ ‘चक्रतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे—जिथे पूर्वी प्रभविष्णु भगवान विष्णूंनी आपले चक्र ठेवले होते.

Verse 4

मातृतीर्थं तथैवान्यत्सर्वकामप्रदं नृणाम् । यत्र ता मातरो दिव्याः कार्तिकेयप्रतिष्ठिताः

तसेच दुसरे ‘मातृतीर्थ’ आहे, जे मनुष्यांना सर्व कामना देणारे आहे—जिथे दिव्य मातृका कार्तिकेयाने प्रतिष्ठित केल्या.

Verse 5

मुचुकुन्दस्य राजर्षेस्तथान्यल्लिंग मुत्तमम् । तत्र लोपं गतं विप्राः सगरस्य तु भूपतेः

राजर्षी मुचुकुंदाचे उत्तम लिंग तसेच राजा सगराचे (लिंगही)—हे विप्रहो! तेथे लोप पावले.

Verse 6

इक्ष्वाकोर्वसुषेणस्य ककुत्स्थस्य महात्मनः । ऐलस्य चन्द्रदेवस्य काशिराजस्य सन्मतेः

इक्ष्वाकु, वसुषेण, महात्मा ककुत्स्थ, ऐल, चंद्रदेव आणि सन्मती काशिराज—यांची पवित्र प्रतिष्ठाही तेथे लोप पावली.

Verse 7

अग्निवेशस्य रैभ्यस्य च्यवनस्य भृगोस्तथा । आश्रमो याज्ञवल्क्यस्य तत्र लोपं समाययौ

तेथे अग्निवेश, रैभ्य, च्यवन व भृगु यांची पवित्र स्थाने आणि याज्ञवल्क्यांचा आश्रमही—सर्वच दृष्टीआड लोप पावले.

Verse 8

हारीतस्य महर्षेश्च हर्यश्वस्य महात्मनः । कुत्सस्य च वसिष्ठस्य नारदस्य त्रितस्य च

येथे महर्षी हारीत, महात्मा हर्यश्व तसेच कुत्स, वसिष्ठ, नारद आणि त्रित यांचे पावन लिंग प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 9

तथैव ऋषिपत्नीनां तत्र लिंगानि भूरिशः । कात्यायन्याश्च शांडिल्या मैत्रेय्याश्च तथा पुरा

तसेच तेथे ऋषिपत्न्यांचीही असंख्य लिंगे आहेत—कात्यायनी, शांडिल्या आणि पूर्वीची मैत्रेयी यांचीही.

Verse 10

अन्यासां मुनिपत्नीनां यासां संख्या न विद्यते । तत्राश्चर्यमभूदन्यत्पूर्यमाणे महीतले

इतर मुनिपत्न्यांच्याही—ज्यांची संख्या मोजता येत नाही—तेथे भूमी भरली जात असताना आणखी एक आश्चर्य घडले.

Verse 11

दृष्ट्वा पांसुमयीं वृष्टिं मुक्तां प्रेतैः समंततः । मातृवर्गेण तेनाथ प्रमुक्तः प्रचुरोऽनिलः

चहूबाजूंनी प्रेतांनी सोडलेली धुळीची वृष्टी पाहून, तेव्हा मातृगणांनी प्रचंड वारा सोडला.

Verse 13

तेन पांसुकृता वृष्टिः समंतान्मथिता बहिः । तस्या भूमेः पतत्येव न किंचित्तत्र पूर्यते

त्या वायूमुळे धुळीची बनलेली वृष्टी सर्व बाजूंनी मथित होऊन बाहेर ढकलली गेली. ती त्या भूमीवर पडत राहिली, तरी तेथे काहीच भरून निघाले नाही.

Verse 14

ततस्ते व्यंतराः खिन्ना निराशास्तस्य पूरणे । भूतास्तस्य पुरो गत्वा चुक्रुशुः कुशभूपतेः

मग ते व्यंतर ते भरताना खिन्न व निराश झाले. ते भूतगण राजा कुशाच्या पुढे जाऊन आर्तपणे रडत तक्रार करू लागले.

Verse 16

स त्वं तासां विघातार्थमुपायं भूप चिंतय । येन तां पांसुभिर्भूमिं पूरयामः समंततः

म्हणून हे राजन्, त्या (मातृकांच्या) विघ्नाचा नाश होईल असा उपाय विचार करा, ज्यायोगे आम्ही सर्व बाजूंनी ती भूमी धुळीने भरू शकू.

Verse 17

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ततः कुशमहीपतिः । रुद्रमाराधयामास तत्क्षेत्रं प्राप्य सद्द्विजाः

त्यांचे वचन ऐकून राजा कुश त्या पवित्र क्षेत्रात जाऊन, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, रुद्राची आराधना करू लागला.

Verse 19

अस्माभिर्विहिता तत्र पांसुवृष्टिर्महीपते । नीयते शतधाऽन्यत्र मातृमुक्तेन वायुना

हे महीपते, तेथे आम्ही घडविलेली पांसुवृष्टी मातृकांनी सोडलेल्या वाऱ्याने शंभर प्रकारे अन्यत्र वाहून नेली जाते.

Verse 20

मया प्रेतगणादेव निर्दिष्टास्तस्य पूरणे । मातृसंरक्ष्यमाणं तच्छक्यं चैतन्न पूरितुम्

मी स्वतः त्या जागेचे पूरण करण्यासाठी प्रेतगणांना नेमले; पण मातृगणांनी संरक्षित असलेले ते स्थान कोणत्याही प्रकारे भरता येत नाही।

Verse 21

तत्र राक्षसजैर्मंत्रैः संति लिंगानि च प्रभो । प्रतिष्ठितानि तत्स्पर्शाद्दर्शनात्स्याज्जनक्षयः

हे प्रभो, तेथे राक्षस-मंत्रांनी प्रतिष्ठित लिंगे आहेत; त्यांचा केवळ स्पर्श—किंवा फक्त दर्शन—झाले तरी जनक्षय होऊ शकतो।

Verse 22

अचलत्वात्तथा देव लिंगानां शास्त्रसद्भयात् । अन्यदुत्पाटनाद्यं च नैव कुर्मः कथंचन

हे देव, ती लिंगे अचल आहेत आणि लिंगविषयक शास्त्रांचा धर्मभयही आहे; म्हणून उखडणे इत्यादी अन्य उपाय आम्ही कधीच करीत नाही।

Verse 23

तस्माल्लिंगकृतो नाशो ब्राह्मणानां तपस्विनाम् । यथा न स्यात्सुरश्रेष्ठ तथा नीतिर्विधीयताम्

म्हणून, हे सुरश्रेष्ठ, त्या लिंगांमुळे ब्राह्मण व तपस्वी यांचा नाश होऊ नये, अशी योग्य नीति/उपाययोजना ठरवावी।

Verse 24

ततश्च भगवान्रुद्रस्ताः समाहूय मातरः । प्रोवाच त्यज्यतां स्थानं भवत्यो यत्र संस्थिताः

त्यानंतर भगवान रुद्रांनी त्या मातृगणांना बोलावून म्हटले—“हे देवियो, ज्या ठिकाणी तुम्ही स्थित आहात ते स्थान त्याग करा।”

Verse 25

तत्र पांसुभिरव्यग्राः करिष्यंति दिवानिशम् । प्रेताः कुशसमादेशाद्वृष्टिं लोकहिताय च

तेथे प्रेत पांसांनी अव्यग्र होऊन दिवसरात्र कार्य करतील; आणि कुशतृणाच्या आज्ञेने लोककल्याणासाठी पर्जन्य पाडतील।

Verse 26

मातर ऊचुः । त्यक्ष्यामश्च तवादेशात्तत्स्थानं वृषभध्वज । परं दर्शय चास्माकं किंचिदन्यत्तथाविधम्

माता म्हणाल्या—हे वृषभध्वज! तुमच्या आज्ञेने आम्ही ते स्थान सोडू; पण आम्हांस तसलेच एखादे अन्य श्रेष्ठ स्थान दाखवा।

Verse 27

क्षेत्रेऽत्रैव निवत्स्यामो येन स्कन्दकृते वयम् । तेन संस्थापिताश्चात्र प्रोक्ताः स्थेयं सदा ततः

आम्ही याच क्षेत्रात निवास करू, कारण आम्ही स्कंदाच्या कार्याशी संबंधित आहोत। त्यांनीच येथे आम्हांस स्थापून ‘सदा येथेच रहा’ असे सांगितले आहे।

Verse 28

ततः प्रोवाच भगवांस्तस्मात्स्थानान्महत्तरम् । स्थानं दास्यामि सर्वासां पृथक्त्वेन शुभावहम्

तेव्हा भगवान म्हणाले—त्या स्थानापेक्षा अधिक महान स्थान मी देईन। तुम्हा सर्वांना वेगवेगळे, शुभफल देणारे निवासस्थान प्रदान करीन।

Verse 29

अष्टषष्टिस्तु क्षेत्राणां मदीयानां समंततः । संस्थितास्ति महाभागा येषु मत्संस्थितिः सदा

हे महाभाग्यवानो, माझी अष्टसष्ट क्षेत्रे सर्वत्र पसरलेली आहेत; ज्यांत माझी उपस्थिती सदैव वास करते।

Verse 30

अष्टषष्टिविभागेन भूत्वा सर्वाः पृथक्पृथक् । तेषु तिष्ठथ मद्वाक्यात्पूजामग्र्यामवाप्स्यथ

अडुसष्ट भागांनी विभागून तुम्ही सर्व मातृका वेगवेगळ्या होऊन आपापल्या स्थानी स्थिर व्हा। माझ्या वचनाने त्या क्षेत्रांत निवास करा; मग तुम्हांला श्रेष्ठ पूजेची प्राप्ती होईल।

Verse 31

तस्य देवस्य तच्छ्रुत्वा वाक्यं ता मातरस्तदा । प्रहृष्टास्तत्परित्यज्य स्थानं स्कन्दविनिर्मितम्

त्या देवाचे वचन ऐकून त्या मातृदेवता तेव्हा अत्यंत हर्षित झाल्या. मग स्कंदाने निर्मिलेल्या त्या स्थानाचा त्याग करून त्या निघून गेल्या.

Verse 32

अष्टषष्टिविभागेन भूत्वा रूपैः पृथग्विधैः । अष्टषष्टिषु क्षेत्रेषु तस्य ताः संस्थिताः सदा

अडुसष्ट भागांनी विभागून आणि विविध रूपे धारण करून त्या मातृका त्याच्या अडुसष्ट पवित्र क्षेत्रांत सदैव प्रतिष्ठित राहतात.

Verse 33

ततस्ताभिर्विनिर्मुक्तं तत्सर्वं भूमिमण्डलम् । पांसुभिः पूरितं प्रेतैर्दिवारात्रमतंद्रितैः

त्यानंतर त्यांच्या द्वारा सोडून दिलेले ते सर्व भूमिमंडल, दिवस-रात्र न थकता धावपळ करणाऱ्या प्रेतांनी धुळीने भरून टाकले.

Verse 34

एवं तस्य वरं दत्त्वा भगवान्वृषवाहनः । जगामादर्शनं पश्चात्सार्धं सवर्गैणैर्द्विजाः

अशा रीतीने त्याला वर देऊन वृषभवाहन भगवान् (शिव) नंतर, हे द्विजांनो, देवगणांसह अदृश्य झाले.

Verse 35

कुतोऽपि ब्राह्मणैः सर्वेस्तापसैश्च प्रशंसितः । लब्धाशी प्रययौ तस्मादयोध्यानगरीं प्रति

ब्राह्मण व तपस्वी यांनी सर्व बाजूंनी स्तुतिप्रशंसा केल्यावर, आणि आहार प्राप्त करून, तो तेथून अयोध्या-नगरीकडे निघून गेला।

Verse 106

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये लुप्ततीर्थमाहात्म्यकथनंनाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘लुप्ततीर्थ-माहात्म्य-कथन’ नामक एकशे सहावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 198

ततस्तस्य गतस्तुष्टिं वर्षांते भगवान्हरः । प्रोवाच प्रार्थयाभीष्टं यत्ते मनसि वांछितम्

त्यानंतर वर्षाऋतूच्या शेवटी भगवान् हर त्याच्यावर प्रसन्न झाले आणि म्हणाले—“तुला जे अभिष्ट आहे, जे मनात इच्छित आहे, तो वर माग।”