Adhyaya 229
सूता सांगतात—शिव क्रोधाने प्रज्वलित होऊन गणांसह, इंद्रप्रमुख देवांच्या साहाय्याने, अमरावतीकडे प्रस्थान करतात. दिव्य सैन्य पाहून अंधकही चतुरंगिणी सेना घेऊन पुढे येतो आणि दीर्घकाळ घोर युद्ध होते. शिवाच्या त्रिशूळाने भेदला तरी ब्रह्मदेवाच्या वरामुळे अंधक मरत नाही; म्हणून संघर्ष फार काळ चालू राहतो. शेवटी शिव अंधकाला त्रिशूळावर रोवून उंच लटकवतात; त्याचे शरीर हळूहळू क्षीण होते, शक्ती कमी होते आणि अधर्माची जाणीव होते. मग तो आक्रमकता सोडून स्तुती व शरणागती करतो—शिवनामोच्चारानेही मोक्षमार्ग उघडतो, आणि शिवभक्तीविना जीवन आध्यात्मिकदृष्ट्या निष्फळ आहे, असे तो प्रतिपादन करतो. अंधकाची शुद्धी व नम्रता पाहून शिव त्याला मुक्त करतात, शैवगणांत पुनः स्थान देतात, आणि ‘भृंगीरिटि’ हे नवे नाव देऊन स्नेहाने निकटता प्रदान करतात. अध्यायाचा बोध असा की हिंसा व अहंकाराचा शेवट आत्मपरीक्षण, पश्चात्ताप आणि कृपेमुळे पुनर्संयोगात होतो.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे शम्भुर्गणैः सर्वैः समावृतः । इन्द्राद्यैश्च सुरैः सर्वेः क्रोधसंरक्तलोचनः । जगाम वृषमारुह्य पुरीं चैवामरावतीम्
सूत म्हणाले—याच वेळी शंभू सर्व गणांनी वेढलेला, इंद्रादि सर्व देवांसह, क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांचा, वृषभावर आरूढ होऊन अमरावती पुरीकडे गेला.
Verse 2
अंधकोऽपि समालोक्य संप्राप्तां देववाहिनीम् । सगणां च महादेवं परितोषं परं गतः
अंधकानेही देववाहिनी आलेली पाहून, आणि गणांसह महादेवाचे दर्शन घेऊन, परम संतोष व आनंदाने भरून गेला.
Verse 3
निश्चक्रामाथ युद्धाय बलेन चतुरंगिणा । वरं स्यंदनमारुह्य सुश्वेताश्ववहं शुभम्
मग तो चतुरंगिणी सैन्यासह युद्धासाठी बाहेर पडला. शुभ, उजळ पांढऱ्या अश्वांनी युक्त उत्तम रथावर तो आरूढ झाला.
Verse 4
ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह । गणैश्च विकृताकारैर्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
त्यानंतर देव व दानव यांच्यात, तसेच विकृत व भयानक रूपधारी गणांसहही घोर युद्ध झाले; जिथे माघार घेणे म्हणजे जणू मृत्यूलाच वरण करणे होते।
Verse 6
एकवर्षसहस्रांतं यावद्युद्धमवर्तत । दिनेदिने क्षयं यांति तत्र देवा न दानवाः । ततो वर्षसहस्रांते संक्रुद्धः शशिशेखरः । त्रिशूलेन समुद्यम्य स्वहस्तेन व्यभेदयत्
पूर्ण एक हजार वर्ष युद्ध चालू राहिले। दिवसेंदिवस तेथे देवच क्षीण होत गेले, दानव नव्हे। मग हजार वर्षांच्या शेवटी चंद्रशेखर प्रभू क्रुद्ध झाले; त्रिशूळ उचलून आपल्या हातानेच त्याला भेदले।
Verse 7
स विद्धोऽपि स्वयं तेन त्रिशूलेन महासुरः । ब्रह्मणो वरमाहात्म्यान्नैव प्राणैविर्युज्यते
त्या त्रिशूळाने विद्ध झाल्यावरही तो महासुर प्राणांपासून वियुक्त झाला नाही; कारण ब्रह्मदेवाच्या वरदानाची महिमा अपार होती।
Verse 8
ततो भूयोऽपि चोत्थाय चक्रे युद्धं महात्मना । जघान च स संक्रुद्धो विशेषेण बहून्गणान्
मग तो पुन्हा उठून त्या महात्मा प्रभूसह युद्ध करू लागला; आणि क्रोधाने विशेषतः अनेक गणांना ठार केले।
Verse 9
शंकरं ताडयामास गदाघातैर्मुहुर्मुहुः
तो वारंवार गदेच्या प्रहारांनी शंकराला ताडीत राहिला।
Verse 10
एवं वर्षसहस्रांतमभूत्सार्द्धं पिनाकिना । रौद्रं युद्धमन्धकस्य सर्वलोकभयावहम्
अशा रीतीने हजार वर्षांहून अधिक काळ पिनाकधारी भगवान् शिवासोबत अंधकाचे रौद्र युद्ध चालू राहिले; ते सर्व लोकांना भयभीत करणारे होते।
Verse 11
त्रिशूलभिन्नो दैत्यः स यदा मृत्युं न गच्छति । उत्थायोत्थाय कुरुते प्रहारान्गदया बली
त्रिशूळाने विदीर्ण झाला तरी तो बलवान दैत्य मृत्यूस प्राप्त झाला नाही; तो पुन्हा पुन्हा उठून गदेने प्रहार करत राहिला।
Verse 12
तथा तं शंकरो ज्ञात्वा मृत्युना परिवर्जितम् । ब्रह्मणो वरदानेन सर्वेषां च दिवौकसाम्
शंकरांनी ब्रह्माच्या वरदानामुळे मृत्यूपासून वर्जित—आणि सर्व देवांस क्लेशकारक—असा त्याला ओळखून त्याची अमरता जाणली।
Verse 13
ततो निर्भिद्य शूलाग्रैः प्रोत्क्षिप्य गगनांगणे । छत्रवद्धारयामास लंबमानमधोमुखम् । अक्षरद्रुधिरं भूमौ गात्रेभ्यो वर्ष्मसंभवम्
मग शिवाने त्रिशूळाच्या टोकांनी त्याला भेदून आकाशात उचलून टाकले व छत्रासारखे वर धरून ठेवले; तो अधोमुख लटकत राहिला आणि त्याच्या अंगांतून निघालेले रक्त सतत भूमीवर टपकत राहिले।
Verse 14
यावद्वर्षसहस्रांते चर्मास्थि स्नायुरेव च । धातुत्रयं स्थितं तस्य नष्टमन्यच्चतुष्टयम्
हजार वर्षांच्या शेवटी त्याच्यात फक्त चर्म, अस्थी आणि स्नायु उरले; तीन धातू टिकून राहिले आणि उरलेले चार नष्ट झाले।
Verse 15
स ज्ञात्वा बल संहीनमात्मानं धातुसंक्षयात् । सामोपायं ततश्चके स्तुत्वा सार्धं पिनाकिना
धातूक्षयामुळे आपण बलहीन झालो असे जाणून त्याने मग सामोपाय स्वीकारला आणि पिनाकी शिवासमोर स्तुती केली।
Verse 16
अन्धक उवाच । न त्वं देवो मया ज्ञातो वाग्दुष्टेन दुरात्मना । ईदृग्वीर्यसमोपेतस्तद्युक्तं भवता कृतम्
अंधक म्हणाला—दुष्ट वाणीचा व दुरात्मा मी तुला देव म्हणून ओळखू शकलो नाही. असा पराक्रम असता तू जे केलेस ते तुझ्यास योग्यच आहे।
Verse 17
अनुरूपं मदांधस्याविवेकस्य सुरोत्तम । स्ववीर्यमदयुक्तस्य विवेक रहितस्य च
हे देवश्रेष्ठ! मदाने आंधळा, अविवेकी, स्वपराक्रमाच्या मदात मत्त व विवेकहीन अशासाठी हेच अनुरूप आहे।
Verse 18
दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेवच । न तिष्ठति चिरं कालं यथाऽहं मदगर्वितः
जो दुर्विनीत असतो, तो श्री, विद्या व ऐश्वर्य मिळवूनही दीर्घकाळ टिकत नाही—मदगर्वाने फुगलेल्या माझ्यासारखा।
Verse 19
पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसंभवः । त्राहि मां देव ईशान सर्वपापहरो भव
मी पापी आहे, पापकर्मी आहे, पापात्मा व पापसम्भव आहे. हे देव ईशान! मला वाचवा, माझी सर्व पापे हरून घ्या।
Verse 20
दुःखितोऽहं वराकोऽहं दीनोऽहं शक्तिवर्जितः । त्रातुमर्हसि मां देव प्रपन्नं शरणं विभो
मी दुःखी आहे, मी दीन आहे, मी शक्तिहीन व असहाय आहे। हे देव, हे सर्वव्यापी विभो! शरण आलेल्या मला तारावे।
Verse 21
दुष्टोऽहं पापयुक्तोऽहं सांप्रतं परमेश्वर । तेन बुद्धिरियं जाता तवोपरि ममानघ
हे परमेश्वरा! मी दुष्ट आहे, आत्ताही पापयुक्त आहे. म्हणून, हे अनघ प्रभो, माझी बुद्धी आता तुझ्याकडे वळली आहे.
Verse 22
सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना
सर्व पापांचा क्षय झाला की शिवाविषयी भक्तिभाव व स्थिर ध्यान उत्पन्न होते.
Verse 23
नाममात्रमपि त्र्यक्ष यस्ते कीर्तयति प्रभो । सोऽपि मुक्तिमवाप्नोति किं पुनः पूजने रतः
हे त्रिनेत्र प्रभो! जो केवळ तुझे नाम कीर्तन करतो तोही मुक्ती पावतो; मग जो तुझ्या पूजेत रत आहे, त्याचे काय सांगावे!
Verse 24
तव पूजा विहीनानां दिनान्यायांति यांति च । यानि देव मृतानां च तानि यांति न जीवताम्
हे देवा! जे तुझ्या पूजेशिवाय आहेत, त्यांचे दिवस फक्त येतात आणि जातात; ते दिवस मृतांच्या दिवसांसारखे—जिवंतांचे नव्हेत.
Verse 25
कुष्ठी वा रोगयुक्तो वा पंगुर्वा बधिरोऽपि वा । मा भूत्तस्य कुले जन्म शंभुर्यत्र न देवता
मी कुष्ठरोगी असो वा अन्य रोगांनी ग्रस्त असो, लंगडा किंवा बहिराही असो—परंतु ज्या कुळात देव म्हणून शंभूची उपासना नाही, त्या कुळात माझा जन्म होऊ नये।
Verse 26
तस्मान्मोचय मां देव स्वागतं कुरु सांप्रतम् । गतो मे दानवो भावस्त्यक्तं राज्यं तथा विभो
म्हणून, हे देव! मला मुक्त कर आणि आत्ताच माझे स्वागत कर. हे विभो, माझ्यातला दानवी भाव निघून गेला आहे आणि मी राज्यही त्यागले आहे।
Verse 27
त्यक्ताः पुत्राश्च पौत्राश्च पत्न्यश्च विभवैः सह । त्रिः सत्येन सुरश्रेष्ठ तव पादौ स्पृशाम्यहम्
पुत्र-पौत्र आणि पत्न्याही—सर्व वैभवासह—मी त्यागल्या आहेत. हे सुरश्रेष्ठ, सत्याने मी तुझे चरण त्रिवार स्पर्श करीत आहे।
Verse 28
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा तं गतकल्मषम् । उत्तार्य शनकैः शूलाद्विनयावनतं स्थितम्
त्याचे वचन ऐकून आणि तो पापमुक्त झाला आहे असे जाणून, (प्रभूंनी) त्याला हळूहळू त्रिशूलावरून उतरविले; तो विनयाने नतमस्तक होऊन तेथे उभा राहिला।
Verse 29
ततो नाम स्वयं चक्रे भृंगिरीटिरिति प्रभुः । अब्रवीच्च सदा मे त्वं वल्लभः संभविष्यसि
मग प्रभूंनी स्वतः त्याचे नाव ‘भृंगिरीटि’ असे ठेवले आणि म्हणाले—‘तू सदैव मला प्रिय होशील।’
Verse 30
नन्दिनोऽपि गजास्यस्य महाकालस्य पुत्रक । तिष्ठ सौम्य मया सौख्यं न स्मरिष्यसि बांधवान्
हे पुत्रा! नंदी व गजाननाचा जसा, तसाच महाकाळाचाही प्रिय सुत—हे सौम्य, माझ्याबरोबर इथेच राहा. माझ्या सान्निध्यात सुखाने वसशील तर तू पुन्हा सांसारिक बांधवांचे स्मरण करणार नाहीस.
Verse 31
स तथेति प्रतिज्ञाय प्रणम्य शशिशेखरम् । तस्थौ सर्वगणैर्युक्तः प्रभुसंश्रयसंयुतः
तो ‘तथास्तु’ असे म्हणत त्याने प्रतिज्ञा केली; मग शशिशेखर प्रभूला नमस्कार करून, सर्व गणांसह, परम प्रभूच्या शरण-आश्रयात स्थित होऊन तो तेथेच राहिला.
Verse 229
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनंनामैकोनत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एक्याऐंशी-सहस्री संहितेतील षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘भृंगीरिटी उत्पत्तीचे वर्णन’ नामक दोनशे एकोणतीसावा अध्याय समाप्त झाला.