Adhyaya 184

Verse 1

। सूत उवाच । तृतीये च दिने प्राप्ते त्रयोदश्यां द्विजोत्तमाः । प्रातःसवनमादाय ऋत्विजः सर्व एव ते । स्वेस्वे कर्मणि संलग्ना यज्ञकृत्यसमुद्भवे

सूत म्हणाले— हे द्विजोत्तमांनो! तिसरा दिवस येऊन त्रयोदशी तिथी प्राप्त होताच सर्व ऋत्विजांनी प्रातःसवनाचे अनुष्ठान करून यज्ञकृत्यांतून उद्भवलेल्या आपल्या-आपल्या कर्मात तन्मय होऊन लागले।

Verse 2

ततः प्रवर्तते यज्ञस्तदा पैतामहो महान् । सर्वकामसमृद्धस्तु सर्वैः समुदितो गुणैः

त्यानंतर तो महान् पैतामह यज्ञ प्रवर्तला— सर्व कामनांनी समृद्ध आणि सर्व गुणांनी युक्त असा।

Verse 3

दीयतां दीयतां तत्र भुज्यतां भुज्यतामिति । एकः संश्रूयते शब्दो द्वितीयो द्विजसंभवः

तेथे एकच शब्द ऐकू येई— “द्या, द्या!” आणि दुसरा— “भोगा, भोगा!”— असा द्विजांमध्ये उठलेला कोलाहल होता।

Verse 4

नान्यस्तत्र तृतीयस्तु यज्ञे पैतामहे शुभे । यो यं कामयते कामं हेमरत्नसमुद्भवम्

त्या शुभ पैतामह यज्ञात तिसरी कोणतीही हाक नव्हती। जो जो जशी इच्छा करी— सुवर्ण-रत्नांपासून उद्भवणारी (ऐश्वर्याची) कामना—

Verse 5

स तत्प्राप्नोत्यसंदिग्धं वांछिताच्च चतुर्गुणम् । पक्वान्नस्य कृतास्तत्र दृश्यंते पर्वताः शुभाः

तो निःसंशय ते प्राप्त करी— इच्छेपेक्षा चौपट अधिक. तेथे पक्वान्नाचे शुभ ढीग पर्वतांसारखे दिसत होते.

Verse 6

घृतक्षीर महानद्यो दानार्थं वित्तराशयः । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः कश्चिज्ज्ञानी द्विजोत्तमाः

तूप व दूधाच्या जणू महानद्या वाहत होत्या आणि दानासाठी धनराशीचे ढीग सज्ज होते. त्याच वेळी, हे द्विजोत्तमहो, एक ज्ञानी पुरुष तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 7

अतीतानागतान्वेत्ति वर्तमानं च यः सदा । स ब्रह्माणं नमस्कृत्य निविष्टश्च तदग्रतः

जो सदा भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणतो, त्याने ब्रह्मदेवांना नमस्कार करून त्यांच्या समोर बसला।

Verse 8

कर्मांतरेषु विप्राणां स सर्वेषां द्विजोत्तमाः । कथयामास यद्वृत्तं बाल्यात्प्रभृति कृत्स्नशः

विप्र आपापल्या कर्मकांडात गुंतले असता, त्या द्विजोत्तमाने बाल्यापासून घडलेले सर्व वृत्तांत सविस्तर सांगितले।

Verse 9

ततस्त ऋत्विजः सर्वे कौतुकाविष्टचेतसः । पप्रच्छुर्ज्ञानिनं तं च विस्मयोत्फुल्ललोचनाः

मग सर्व ऋत्विजांचे मन कुतूहलाने भरले; विस्मयाने डोळे फाकून त्यांनी त्या ज्ञानीला प्रश्न विचारले।

Verse 10

विस्मृतानि स्मरंतस्ते निजकृत्यानि वै ततः । प्रोक्तानि गर्हणीयानि ह्यसंख्यातानि सर्वशः

तेव्हा ते आपली विसरलेली कृत्ये आठवत, सर्व प्रकारची असंख्य निंदनीय कर्मे सांगू लागले।

Verse 11

ततस्ते पुनरेवाथ पप्रच्छुर्ज्ञानिनं च तम् । लोकोत्तरमिदं ज्ञानं कथं ते संस्थितं द्विज

मग त्यांनी पुन्हा त्या ज्ञानी पुरुषास विचारले— “हे द्विज, हे लोकोत्तर ज्ञान तुझ्या अंतःकरणात कसे स्थिर झाले?”

Verse 12

को गुरुस्ते समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः । अहोज्ञानमहो ज्ञानं नैतद्दृष्टं श्रुतं च न

“तुझे गुरु कोण? सांग; आमचे कौतूहल फार आहे। अहो ज्ञान, अहो ज्ञान— असे ज्ञान आम्ही ना पाहिले, ना ऐकले।”

Verse 13

यादृशं ते द्विजश्रेष्ठ दृश्यते पार्थसंस्थितम् । किं ब्रह्मणा स्वयं विप्र त्वमेवं प्रतिबोधितः

“हे द्विजश्रेष्ठ, तुझ्यात जे पर्वतासारखे दृढ स्थैर्य दिसते— हे विप्र, काय स्वयं ब्रह्म्याने तुला असे बोध दिले?”

Verse 14

किं वा हरेण तुष्टेन किं वा देवेन चक्रिणा । नान्यप्रबोधितस्यैवं ज्ञानं संजायते स्फुटम्

“किंवा प्रसन्न हरिने, किंवा चक्रधारी देवाने? कारण दुसऱ्याच्या प्रबोधनाविना असे स्फुट ज्ञान उत्पन्न होत नाही।”

Verse 15

अतिथिरुवाच । पिंगला कुररः सर्पः सारंगश्चैव यो वने । इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम

अतिथी म्हणाले— “पिंगला, कुरर पक्षी, सर्प आणि वनातील सारंग (हरिण); इषुकार (बाणकार) व कुमारी— हे सहा माझे गुरु आहेत।”

Verse 16

एतेषां चेष्टितं दृष्ट्वा ज्ञानं मे समुपस्थितम्

या (सहाजणांच्या) आचरणाचे दर्शन होताच माझ्या अंतःकरणात ज्ञान उदयास आले व दृढ झाले।

Verse 17

ब्राह्मणा ऊचुः । कथयस्व महाभाग कथं ते गुरवः स्थिताः । कीदृशं च त्वया दृष्टं तेषां चैव विचेष्टितम्

ब्राह्मण म्हणाले—हे महाभाग! सांगावे, तुमचे गुरु कशा स्थितीत आहेत? तू स्वतः काय पाहिले, आणि त्यांचे आचरण-व्यवहार कसा होता?

Verse 18

कस्मिन्देशे त्वमुत्पन्नः कस्मिन्स्थाने वदस्व नः । किंनामा किं नु गोत्रश्च सर्वं विस्तरतो वद

तू कोणत्या देशात जन्मलास आणि कोणत्या स्थानी आहेस—आम्हाला सांग. तुझे नाव काय आणि तुझे गोत्र कोणते—सर्व काही विस्ताराने सांग.

Verse 19

अतिथिरुवाच । आसन्नव पुरे विप्राश्चत्वारो ये विवासिताः । शुनःशेपोऽथ शाक्रेयो बौद्धो दांतश्चतुर्थकः

अतिथी म्हणाला—आसन्नव नगरात चार ब्राह्मण निर्वासित होते—शुनःशेप, शाक्रेय, बौद्ध आणि चौथा दांत।

Verse 20

तेषां मध्ये तु यो बौद्धः शांतो दांत इति स्मृतः । छन्दोगगोत्रविख्यातो वेदवेदांगपारगः

त्यांच्यात जो बौद्ध होता, तो ‘शांत’ व ‘दांत’ म्हणून प्रसिद्ध होता; छंदोग गोत्रात विख्यात आणि वेद-वेदांगांचा पारंगत होता।

Verse 21

नागरेषु समुत्पन्नः पश्चिमेवयसि स्थितः । तस्याहं प्रथमः पुत्रः प्राणेभ्योऽपि सुहृत्प्रियः

तो नागरांमध्ये जन्मला व उत्तरवयात प्रतिष्ठित झाला. मी त्याचा पहिला पुत्र—प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय, विश्वासू सख्यासारखा लाडका.

Verse 22

ततोऽहं यौवनं प्राप्तो यदा द्विजवरोत्तम तदा मे दयितस्तातः पंचत्वं समुपागतः

मग, हे द्विजश्रेष्ठा, जेव्हा मी यौवनास पोहोचलो, त्याच वेळी माझे प्रिय पिता पंचत्वास गेले—अर्थात देहत्याग झाला.

Verse 23

एतस्मिन्नंतरे राजा ह्यानर्ताधिपतिर्द्विजाः । सुतपास्तेन निर्दिष्टोऽहं तु कंचुकिकर्मणि

याच दरम्यान, हे द्विजांनो, आनर्ताधिपती राजाने सुतपासाच्या द्वारे मला कंचुकीच्या सेवाकर्मात नेमले.

Verse 24

शांतं दांतं समालोक्य विश्वस्तेन महात्मना । तस्य चांतःपुरे ह्यासीत्पिंगलानाम नायिका

शांत व संयमी असे पाहून त्या महात्मा राजाने (माझ्यावर) विश्वास ठेवला. आणि त्याच्या अंतःपुरात पिंगला नावाची एक प्रमुख नायिका होती.

Verse 25

दौर्भाग्येण समोपेता रूपेणापि समन्विता । अथान्याः शतशस्तस्य भार्याश्चांतःपुरे स्थिताः

ती दुर्भाग्याने ग्रस्त होती, तरीही रूपलावण्यात संपन्न होती. आणि तिच्याव्यतिरिक्त त्या राजाच्या शेकडो अन्य पत्नी अंतःपुरात राहात होत्या.

Verse 26

ताः सर्वा रजनीवक्त्रे व्याकुलत्वं प्रयांति च । आहरंति परान्गन्धान्धूपांश्च कुसुमानि च

रात्र येताच त्या सर्व स्त्रिया व्याकुळ झाल्या; आणि उत्तम सुगंध, धूप व पुष्पे आणू लागल्या।

Verse 27

विलेपनानि मुख्यानि सुरभीणि तथा पुरः । पुष्पाणि च विचित्राणि ह्यन्याः सूक्ष्मांबराणि च

समोर सुगंधित श्रेष्ठ लेप ठेवले; तसेच नानाविध रंगीबेरंगी पुष्पे आणि इतर सूक्ष्म वस्त्रेही आणली।

Verse 28

तावद्यावत्स्थितः कालः शयनीयसमुद्भवः । मन्मथोत्साहसं युक्ताः पुलकेन समन्विताः

शय्येच्या क्रीडेतून उत्पन्न झालेला तो काळ जितका टिकला, तितक्याच वेळ त्या मन्मथोत्साहाने युक्त व रोमांचित राहिल्या।

Verse 29

एका जानाति मां सुप्तां नूनमाकारयिष्यति । अन्या जानाति मां चैव परस्परममर्षतः

एकीला ठाऊक आहे की मी झोपलो आहे; ती नक्कीच मला जागे करील; दुसरीलाही कळते, आणि त्या परस्परांवर मत्सर करतात।

Verse 30

स्पर्धयन्ति प्रयुध्यन्ति विरूपाणि वदन्ति च । तासां मध्यात्ततश्चैका प्रयाति नृपसंनिधौ

त्या स्पर्धा करतात, भांडतात आणि कुरूप वचने बोलतात; मग त्यांच्यातून एकी राजाच्या सान्निध्यात जाते।

Verse 31

शेषा वै लक्ष्यमासाद्य निःश्वस्य प्रस्वपन्ति च । दुःखार्ता न लभन्ति स्म ताश्च निद्रां पराभवात्

इतर जण लक्ष्य गाठून उसासा टाकीत पडतात; पण पराभवामुळे दुःखाने व्याकुळ होऊन त्यांना खरी झोप लाभत नाही।

Verse 32

कामेन पीडितांगाश्च बाष्पपूर्णेक्षणाः स्थिताः

कामनेने त्यांचे अंग पीडित झाले होते आणि अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी ते उभे होते।

Verse 33

आशा हि परमं दुःखं निराशा परमं सुखम् । आशानिराशां कृत्वा च सुखं स्वपिति पिंगला

आशा हेच परम दुःख, आणि निराशा (अपेक्षामुक्ती) हे परम सुख. आशा-निराशा सोडून पिंगला सुखाने झोपते.

Verse 34

न करोति च शृंगारं न स्पर्धां च कदाचन । न व्याकुलत्वमापेदे सुखं स्वपिति पिंगला

ती शृंगार करत नाही, कधीही स्पर्धा करत नाही; ती व्याकुळ होत नाही—पिंगला सुखाने झोपते.

Verse 35

ततो मयापि तद्दृष्ट्वा तस्याश्चेष्टितमुत्तमम् । आशाः सर्वाः परित्यक्ताः स्वपिमीह ततः सुखी

तिचे उत्तम आचरण पाहून मीही सर्व आशा सोडल्या; आणि मगपासून मी येथे समाधानाने झोपतो.

Verse 36

ये स्वपंति सुखं रात्रौ तेषां कायाग्निरिध्यते । आहारं प्रतिगृह्णाति ततः पुष्टिकरं परम्

जे रात्री सुखाने झोपतात, त्यांचा देहाग्नी उत्तम रीतीने प्रज्वलित होतो। मग शरीर आहार योग्य प्रकारे स्वीकारते आणि त्यातून परम पुष्टिदायक कल्याण उत्पन्न होते।

Verse 37

तदेत्कारणं जातं मम तेजो भिवृद्धये । गुरुत्वे पिंगला जाता तेन सा मे द्विजोत्तमाः

हेच कारण घडले—माझ्या तेजाची अभिवृद्धी व्हावी म्हणून। पिंगला खरे गुरुत्व (गंभीरता) प्राप्त झाली; म्हणून, हे द्विजोत्तम, ती माझी गुरु झाली।

Verse 38

आशापाशैः परीतांगा ये भवन्ति नरो र्दिताः । ते रात्रौ शेरते नैव तदप्राप्तिविचिन्तया

ज्यांचे अवयव आशेच्या पाशांनी सर्व बाजूंनी बांधलेले असून जे पीडित आहेत, ते रात्री झोपत नाहीत—इच्छित गोष्ट न मिळण्याच्या चिंतेने।

Verse 39

नैवाग्निर्दीप्यते तेषां जाठरश्च ततः परम् । आहारं वांछते नैव तन्न तेजोभिवर्धनम्

त्यांचा अग्नी प्रज्वलित होत नाही—जठराग्नीही नाही। ते आहाराची इच्छाही करत नाहीत; म्हणून त्यांचे तेज व बल वाढत नाही।

Verse 40

सर्वस्य विद्यते प्रांतो न वांछायाः कथंचन

सर्व गोष्टींना अंत असतो; परंतु इच्छेला कधीही अंत नसतो।

Verse 41

यथायथा भवेल्लाभो वांचितस्य नृणामिह । हविषा कृष्णवर्त्मेव वृद्धिं याति तथातथा

इथे मनुष्याला जसा जसा इच्छित लाभ मिळतो, तशी तशी तृष्णा वाढत जाते; हविर्दानाने पोसलेल्या अग्नीप्रमाणे ती अधिकच प्रज्वलित होते।

Verse 42

यथा शृंगं रुरोः काये वर्धमानस्य वर्धते । एवं तृष्णापि यत्नेन वर्धमानेन वर्धते

जसा वाढणाऱ्या हरिणाच्या देहात शिंग वाढत जाते, तशीच तृष्णाही—जिच्यासाठी मनुष्य प्रयत्न करतो—त्या प्रयत्नानेच वाढत जाते।

Verse 43

एवं ज्ञात्वा महाभागः पुरुषेण विजानता । दिवा तत्कर्म कर्तव्यं येन रात्रौ सुखं स्वपेत्

हे जाणून विवेकी व भाग्यवान पुरुषाने दिवसा असे कर्म करावे की ज्यामुळे रात्री तो निश्चिंतपणे सुखाने झोपू शकेल।

Verse 184

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मयज्ञे तृतीयदिवसे पिंगलोपाख्यानवर्णनंनाम चतुरशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात, ब्रह्मयज्ञाच्या तृतीय दिवशी ‘पिंगलोपाख्यानवर्णन’ नामक एकशे चौर्‍याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।