Adhyaya 34
अध्याय ३४ मध्ये ऋषी सूतांना पूर्वीच्या एका कथेबद्दल—एका मुनीचा आणि क्षीरसागर/पयसां-निधीचा प्रसंग—विचारतात. सूत मग एक जुने संकट सांगतात: कालेय/कालिकेय नावाचे बलाढ्य दानव प्रकट होऊन देवांचे तेज क्षीण करतात आणि त्रैलोक्याची स्थिरता ढवळून काढतात. देवांची पीडा पाहून विष्णू महेश्वरांना विनंती करतात की त्वरित प्रतिकार आवश्यक आहे. विष्णू, रुद्र आणि इंद्र यांच्या नेतृत्वाखाली देव युद्धासाठी एकत्र येतात आणि जग हादरवणारा संग्राम सुरू होतो. विशेष प्रसंगात इंद्राचा सामना दानव कालप्रभाशी होतो—तो इंद्राचे वज्र हिसकावून घेतो आणि प्रचंड गदेच्या आघाताने इंद्राला पाडतो; भयाने देवसेना गोंधळून माघार घेते. तेव्हा गरुडारूढ विष्णू अस्त्रजाळे छेदून दानवांना उधळून लावतात; पण कालखंज विष्णू व गरुडाला जखमी करतो. विष्णू सुदर्शनचक्र सोडतात; दानव ते समोरासमोर रोखण्याचा प्रयत्न करतो, त्यामुळे विष्णूची चिंता वाढते. याच वेळी त्रिपुरांतक शिव निर्णायकपणे प्रकट होऊन शूलप्रहाराने आक्रमक दानवाचा वध करतात आणि कालप्रभसह ‘काल’-उपाधीधारी प्रमुख दानव-नायकांना पराभूत करतात. शत्रूचे नेतृत्व मोडताच इंद्र व विष्णू सावरून महादेवांची स्तुती करतात; देव उरलेल्या दानवांना पळवून लावतात. जखमी व नायकविहीन दानव वरुणाच्या धामात आश्रय घेतात. अध्यायाचा बोध—देवांच्या संयुक्त प्रयत्नातून धर्माची पुनर्स्थापना होते आणि शंभूचे संरक्षण त्रैलोक्याला स्थैर्य देते।
Shlokas
Verse 1
। ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तं मुनिं प्रति सूतज । त्वया पुरा सुरार्थाय प्रपीतः पयसांनिधिः
ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा! त्या मुनीविषयी तू जे सांगितलेस, त्याबद्दल सांग. देवांच्या हितासाठी पूर्वी क्षीरसागर कसा पिऊन टाकला गेला?
Verse 2
तत्त्वं सूतज नो ब्रूहि विस्तरेण महामते । यथा तेन पुरा पीतो मुनिना पयसांनिधिः
हे महामते सूतपुत्रा! याचे खरे तत्त्व आम्हाला विस्ताराने सांग—पूर्वी त्या मुनीने क्षीरसागर कसा पिऊन टाकला.
Verse 3
सूत उवाच । कालेया इति विख्याताः पुरा दानवसत्तमाः । संभूताः सर्वदेवानां वीर्योत्साहप्रणाशकाः
सूत म्हणाला—पूर्वी ‘कालेय’ म्हणून विख्यात असे दानवश्रेष्ठ उत्पन्न झाले. ते सर्व देवांचे पराक्रम व उत्साह नष्ट करणारे होते.
Verse 4
ततस्तैः पीडितं दृष्ट्वा विष्णुना प्रभविष्णुना । त्रैलोक्यं शक्तियोगेन प्रोक्तो देवो महेश्वरः
त्यांनी पीडित झालेले त्रैलोक्य पाहून, प्रभु विष्णूंनी आपल्या दिव्य शक्तियोगाने देव महेश्वरास संबोधिले.
Verse 5
एतदीशान दैतेयैस्त्रैलोक्यं परिपीडितम् । कालिकेयैर्महावीर्येस्तस्मात्कार्यो महाहवः । अद्यैव तैः समं देव समासाद्य धरातलम्
हे ईशाना! महावीर्यवान कालिकेय दैत्यांनी त्रैलोक्याला पीडित केले आहे. म्हणून त्यांच्याशी महायुद्ध करणे आवश्यक आहे. हे देवा! आजच पृथ्वीवर जाऊन त्यांचा सामना करा.
Verse 6
ततो विष्णुश्च रुद्रश्च सहस्राक्षः सुरैः सह । शितशस्त्रधराः सर्वे संप्राप्ता धरणीतलम्
त्यानंतर विष्णू, रुद्र आणि देवांसह इंद्र, सर्व तीक्ष्ण शस्त्रे धारण करून पृथ्वीतलावर येऊन पोहोचले.
Verse 7
अथ ते दानवाः सर्वे श्रुत्वा देवान्समागतान् । युद्धार्थं सहसा जग्मुः संमुखाः कोपसंयुताः
त्यानंतर देवांच्या आगमनाचे वृत्त ऐकून ते सर्व दानव क्रोधित होऊन युद्धासाठी अचानक त्यांच्या समोर आले.
Verse 8
ततोऽभवन्महायुद्धं देवानां दानवैः सह । त्रैलोक्यं कंपितं येन समस्तं भय विह्वलम्
तेव्हा देव आणि दानवांमध्ये एक भयंकर महायुद्ध झाले, ज्यामुळे तिन्ही लोक कापले आणि सर्वत्र भीती पसरली.
Verse 9
अथ कालप्रभोनाम दानवो बलगर्वितः । स शक्रं पुरतो दृष्ट्वा वज्रोच्छ्रितकरं स्थितम् । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं मेघगम्भीरनिःस्वनः
तेव्हा आपल्या बळाचा गर्व असलेला कालप्रभ नावाचा दानव, हातात वज्र उगारलेल्या इंद्राला समोर उभा पाहून, मेघाप्रमाणे गंभीर आवाजात हसत म्हणाला.
Verse 10
मुंच वज्र सहस्राक्ष पश्यामि तव पौरुषम् । चिरात्प्राप्तोऽसि मे दृष्टिं दिष्ट्या त्वं त्रिदिवेश्वरः
हे सहस्राक्षा! वज्र सोड, मला तुझे पौरुष पाहू दे. फार काळानंतर तू माझ्या दृष्टीस आला आहेस; दैवयोगाने तू त्रिदिवाचा अधिपती आहेस.
Verse 11
ततश्चिक्षेप संक्रुद्धस्तस्य वज्रं शतक्रतुः । सोऽपि तल्लीलया धृत्वा जगृहे सव्यपाणिना
मग क्रुद्ध झालेल्या शतक्रतू (इंद्रा) ने त्याच्यावर वज्र फेकला; पण त्याने ते खेळासारखे सहज धरून डाव्या हाताने पकडले.
Verse 12
ततः शक्रं समुद्दिश्य गदां गुर्वीं मुमोच सः । सर्वायसमयीं रौद्रां यमजिह्वामिवापराम्
मग शक्राला लक्ष्य करून त्याने एक अतिभारी गदा सोडली—संपूर्ण लोखंडाची, रौद्र व भयंकर, जणू यमाची दुसरी जिभच.
Verse 13
तया हतः सहस्राक्षो विसंज्ञो रुधिरप्लुतः । ध्वजयष्टिं समाश्रित्य संनिविष्टो रथोपरि
त्या आघाताने सहस्राक्ष रक्ताने माखून बेशुद्ध झाला; ध्वजदंडाला आधार देऊन तो रथावरच ढळून बसून राहिला.
Verse 14
अथ तं मातलिर्दृष्ट्वा विसंज्ञं वलघातिनम् । प्राङ्मुखं च रथं चक्रे संस्मरन्सारथेर्नयम्
तेव्हा मातलीने मूर्छित वलघातिन् इंद्राला पाहून, सारथ्याची नीती स्मरून रथ पूर्वाभिमुख केला.
Verse 15
ततः पराङ्मुखीभूते रथे शक्रस्य संगरे । दुद्रुवुर्भयसंत्रस्ताः सर्वे देवाः समंततः
तेव्हा संग्रामात शक्राचा रथ पराङ्मुख झाला, आणि भयाने व्याकुळ झालेले सर्व देव सर्व दिशांनी पळून गेले।
Verse 16
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । व्रीडां विहाय विध्वस्ताः पृष्ठदेशे शितैः शरैः
आदित्य, वसु, रुद्र, विश्वेदेव आणि मरुद्गण—लाज सोडून—तीक्ष्ण बाणांनी पाठीवर भेदले जाऊन उद्ध्वस्त झाले।
Verse 17
अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा दानवैर्मधुसूदनः । आरुह्य गरुडं तूर्णं कालप्रभमुपाद्रवत्
मग दानवांनी सैन्य भग्न केलेले पाहून मधुसूदन त्वरेने गरुडावर आरूढ होऊन कालप्रभावर धावून गेला।
Verse 19
स तैराच्छादितो विष्णुः शुशुभे च समंततः । सम्यक्पुलकितांगश्च रक्ताचल इवापरः
त्यांनी सर्व बाजूंनी आच्छादित झालेला विष्णु सर्वत्र तेजस्वी शोभू लागला; अंगावर रोमांच उठून तो जणू दुसराच रक्ताचल दिसला।
Verse 20
ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैः शरैः कंकपतत्रिभिः । छेदयित्वेषुजालानि दैतेयान्निजघान सः
मग शार्ङ्गातून सुटलेल्या, बगळ्याच्या पिसांनी युक्त बाणांनी त्याने बाणांचे जाळे छेदून दैत्यांचा संहार केला।
Verse 21
ततो दैत्यगणाः सर्वे हन्यमाना सुरारिणा । त्रातारं नाभ्यगच्छंत मृगाः सिंहार्दिता इव
तेव्हा देवांच्या शत्रूने संहार होत असताना सर्व दैत्यगणांना कोणताही त्राता मिळेना—सिंहाने छळलेल्या मृगांसारखे ते झाले।
Verse 22
एतस्मिन्नंतरे दैत्यः कालखंज इति स्मृतः । स कोपवशमापन्नो वासुदेवमुपाद्रवत्
याच वेळी ‘कालखंज’ नावाचा दैत्य क्रोधाच्या अधीन होऊन वासुदेवावर धावून गेला।
Verse 23
स हत्वा पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवं शिला शितैः । जघान गरुडं क्रुद्धो दशभिर्नतपर्वभिः
त्याने शिळेसारख्या तीक्ष्ण पाच बाणांनी वासुदेवाला घायाळ केले; मग क्रुद्ध होऊन वाकड्या सांध्यांच्या (काटेरी) दहा बाणांनी गरुडालाही मारले।
Verse 24
ततः सुदर्शनं चक्रं तस्य दैत्यस्य माधवः । प्रमुमोच वधार्थाय ज्वालामालासमावृतम्
मग माधवाने त्या दैत्याच्या वधासाठी ज्वालामालांनी वेढलेले सुदर्शनचक्र सोडले।
Verse 25
सोऽपि तच्चक्रमालोक्य वासुदेवकराच्च्युतम् । आगच्छंतं प्रसार्यास्यं ग्रस्तुं तत्संमुखो ययौ
वासुदेवाच्या हातातून सुटलेले ते चक्र आपल्याकडे येताना पाहून तोही तोंड पसरून ते गिळण्यास समोरासमोर पुढे गेला।
Verse 26
अग्रसच्च महादैत्यस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । वासुदेवं समुद्दिश्य ततश्चिक्षेप सायकान्
महादैत्य पुढे सरसावला व म्हणाला—“थांबा, थांबा!” मग वासुदेवाला उद्देशून त्याने बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 27
ततश्चक्री स दैत्येन ग्रस्तचक्रेण ताडितः । सुपर्णेन समायुक्तो जगाम विषमां व्यथाम्
मग चक्रधारी शक्र त्या दैत्याने, ज्याने तोच चक्र गिळून धरला होता, त्याने ताडिला; सुपर्ण (गरुड) सोबत असूनही तो तीव्र व्यथेत पडला।
Verse 28
एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धो भगवांस्त्रिपुरांतकः । दृष्ट्वा हरिं तथाभूतं शक्रं चापि पराङ्मुखम्
त्याच वेळी क्रुद्ध झालेले भगवान त्रिपुरांतक (शिव) यांनी हरि त्या अवस्थेत आणि शक्रही पराङ्मुख (माघार घेत) असल्याचे पाहिले।
Verse 29
ततः शूलप्रहारेण तं निहत्य दनोः सुतम् । शरैः पिनाकनिर्मुक्तैर्जघानोच्चैस्तथा परान्
मग शूलप्रहाराने दनूचा पुत्र त्याने ठार केला; आणि पिनाकातून सुटलेल्या बाणांनी इतर शत्रूंनाही प्रचंड वेगाने पाडले।
Verse 30
कालप्रभं प्रकालं च कालास्यं कालविग्रहम् । जघान भगवाञ्छंभुस्तथान्यानपि नायकान्
भगवान शंभूंनी कालप्रभ, प्रकाल, कालास्य, कालविग्रह तसेच इतर नायकांनाही ठार केले।
Verse 31
ततः प्रधानास्ते सर्वे दानवा अपिदारुणाः । पलायनपरा जाता निरुत्साहा द्विषज्जये
तेव्हा ते सर्व प्रधान दानव, जरी अत्यंत भयंकर असले तरी, शत्रूचा जय पाहून निरुत्साही होऊन केवळ पलायनास प्रवृत्त झाले.
Verse 32
ततः शक्रश्च विष्णुश्च लब्धसंज्ञौ धृतायुधौ । श्लाघयंतौ महादेवं संस्थितौ रणमूर्धनि
तेव्हा शक्र आणि विष्णू शुद्धीवर येऊन, आयुधे धारण करून, रणाच्या अग्रभागी उभे राहून महादेवाची स्तुती करू लागले.
Verse 33
एतस्मिन्नंतरे भग्नान्समुद्वीक्ष्य दनोः सुतान् । जघ्नुः शरशतैः शस्त्रैः सर्वे देवाः सवासवाः
दरम्यान दनूचे पुत्र भग्न झालेले पाहून, वासवासहित सर्व देवांनी शरशतांनी व शस्त्रांनी त्यांचा संहार केला.
Verse 34
अथ ते हतभूयिष्ठा दानवा बलवत्तराः । हन्यमानाः शितैर्बाणैस्त्रिदशैर्जितकाशिभिः
मग ते अत्यंत बलवान दानवही बहुतेक मारले गेले; विजयतेजाने दीप्त त्रिदशांच्या तीक्ष्ण बाणांनी ते सतत घायाळ होत गेले.
Verse 35
अगम्यं मनसा तेषां प्रविष्टा वरुणालयम् । शस्त्रैश्च क्षतसर्वांगा हतनाथाः सुदुःखिताः
त्यांच्या कल्पनेपलीकडे ते वरुणाच्या आलयात शिरले; शस्त्रांनी सर्वांग जखमी, नायक हत झालेले, आणि ते अतिशय दुःखाने व्याकुळ झाले.