Adhyaya 258

Verse 1

गालव उवाच । प्रवृत्तायां शैलपुत्र्यां महत्तपसि दारुणे । कन्दर्पेण पराभूतो विचचार महीं हरः

गालव म्हणाले—शैलपुत्री (पार्वती) जेव्हा महान् व कठोर तपात प्रवृत्त झाली, तेव्हा कंदर्पाने पराभूत झालेला हर (शिव) पृथ्वीवर भ्रमण करू लागला।

Verse 2

वृक्षच्छायासु तीर्थेषु नदीषु च नदेषु च । जलेन सिंचत्स्ववपुः सर्वत्रापि महेश्वरः

वृक्षांच्या छायेत, तीर्थस्थानी, नद्यांत व ओढ्यांत—महेश्वर सर्वत्र जलाने आपल्या देहावर सिंचन करीत राहिला।

Verse 3

तथापि कामाकुलितो न लेभे शर्म कर्हिचित् । एकदा यमुनां दृष्ट्वा जलकल्लोलमालिनीम्

तरीही कामाने व्याकुळ झाल्यामुळे त्याला कधीच शांती लाभली नाही। एकदा त्याने यमुना पाहिली—जलकल्लोलांच्या माळेने शोभणारी।

Verse 4

विगाहितुं मनश्चक्रे तापार्तिं शमयन्निव । कृष्णं बभूव तन्नीरं हरकायाग्निवह्निना

तापाची पीडा जणू शमवावी म्हणून त्याने त्यात उतरायचा निश्चय केला। हराच्या देहाग्नीच्या प्रभावाने ते पाणी कृष्णवर्ण झाले।

Verse 5

साऽपि दिव्यवपुः पूर्वं श्यामा भूत्वा हराद्यतः

तीही दिव्य देहधारिणी प्रथम श्यामवर्णा झाली; नंतर हर (महादेव) यांच्या कृपेने तिचे रूप क्रमशः परिवर्तित झाले।

Verse 6

स्तुत्वा नत्वा महेशानमुवाच पुनरेव सा । प्रसादं कुरु देवेश वशगास्मि सदा तव

महेशानाची स्तुती करून व प्रणाम करून ती पुन्हा म्हणाली—“हे देवेश! कृपा करा; मी सदैव तुझ्या आज्ञाधीन आहे।”

Verse 7

ईश्वर उवाच । अस्मिंस्तीर्थवरेपुण्ये यः स्नास्यति नरो भुवि । तस्य पापसहस्राणि यास्यंति विलयं ध्रुवम् १

ईश्वर म्हणाले—“या परम पुण्य तीर्थात पृथ्वीवरील जो मनुष्य स्नान करील, त्याची हजारो पापे निश्चयाने नष्ट होतील।”

Verse 8

हरतीर्थमिति ख्यातं पुण्यं लोके भविष्यति । इत्युक्त्वा तां प्रणम्याथ तत्रैवांतरधीयत

“हे पुण्यस्थान लोकात ‘हरतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल।” असे बोलून त्याने तिला प्रणाम केला आणि तेथेच अंतर्धान पावला।

Verse 9

तस्यास्तीरे महेशोऽपि कृत्वा रूपं मनोहरम् । कामालयं वाद्यहस्तं कृतपुंड्रं जटाधरम्

तिच्या तीरावर महेशानेही मनोहर रूप धारण केले—कामालयात वास करणारे, हातात वाद्य धारण करणारे, पुंड्र-तिलकयुक्त व जटाधारी।

Verse 10

स्वेच्छया मुनिगेहेषु दर्शयत्यंगचापलम् । क्वचिद्गायति गीतानि क्वचिन्नृत्यति छन्दतः

तो स्वेच्छेने मुनींच्या आश्रमांत अंगचापल्य दाखवी; कधी गीते गाई, कधी छंदाप्रमाणे नृत्य करी।

Verse 11

स च क्रुद्ध्यति हसति स्त्रीणां मध्यगतः क्वचित् । एवं विचरतस्तस्य ऋषिपत्न्यः समंततः

तो कधी स्त्रियांच्या मध्ये जाऊन क्रुद्ध होई, पुन्हा हसे. असे विचरत असता ऋषींच्या पत्नींनी त्याला सर्व बाजूंनी वेढले।

Verse 12

पत्युः शुश्रूषणं गेहे त्यक्त्वा कार्याण्यपि क्षणात् । तमेव मनसा चक्रुः पतिरूपेण मोहिताः

क्षणात घरची कामे व पतीसेवा टाकून, पतीरूप मानून मोहित झालेल्या त्या मनाने फक्त त्यालाच धरून राहिल्या।

Verse 13

भ्रमंत्यश्चैव हास्यानि चक्रुस्ता अपि योषितः । ततस्तु मुनयो दृष्ट्वा तासां दुःशीलभावनाम्

भटकत असताना त्या स्त्रियांनीही हसणे-खेळणे केले. तेव्हा मुनींनी त्यांच्या दुष्शील वृत्ती व आचरण पाहून ते ओळखले।

Verse 14

चुक्रुधुर्मुनयः सर्वे रूपं तस्य मनोहरम् । गृह्यतां हन्यतामेष कोऽयं दुष्ट उपागतः

त्याचे मनोहर रूप पाहूनही सर्व मुनी क्रुद्ध झाले व म्हणाले—“धरा! मारा! हा कोण दुष्ट येथे आला आहे?”

Verse 15

इति ते गृह्य काष्ठानि यदोपस्थे ययुस्तदा । पलायितः स बहुधा भयात्तेषां महात्मनाम्

असे म्हणून जेव्हा त्यांनी काठ्या हातात घेतल्या आणि त्याच्यावर धावून गेले, तेव्हा त्या महात्मांच्या भयाने तो अनेक दिशांना पळून गेला.

Verse 16

यो जीवकलया विश्वं व्याप्य तिष्ठति देहिनाम् । न ज्ञायते न च ग्राह्यो न भेद्यश्चापि जायते

जो आपल्या जीवकलेने संपूर्ण विश्वात व्यापून देहधारी जीवांमध्ये स्थित आहे, त्याला जाणता येत नाही, पकडता येत नाही आणि भेदताही येत नाही.

Verse 17

न शेकुस्ते यदा सर्वे ग्रहीतुं तं महेश्वरम् । तदा शिवं प्रकुपिता शेपुरित्थं द्विजातयः

जेव्हा ते सर्व त्या महेश्वरास पकडण्यास समर्थ झाले नाहीत, तेव्हा त्या संतापलेल्या ब्राह्मणांनी शंकरास अशा प्रकारे शाप दिला.

Verse 18

यस्माल्लिंगार्थमागत्य ह्याश्रमांश्चोरवत्कृतम् । परदारापहरणं तल्लिङ्गं पततां भुवि

ज्याअर्थी तू लिंगाच्या निमित्ताने येथे येऊन आश्रमांमध्ये चोरासारखे कृत्य केले आहेस आणि परस्त्रींचे अपहरण केले आहेस, त्याअर्थी ते लिंग पृथ्वीवर पडो.

Verse 19

सद्य एव हि शापं त्वं दुष्टं प्राप्नुहि तापस । एवमुक्ते स शापाग्निर्वज्ररूपधरो महान्

हे दुष्ट तपस्वी! तुला तत्काळ हा शाप प्राप्त होवो. असे म्हणताच तो महान शापाग्नी वज्राचे रूप धारण करून प्रकट झाला.

Verse 20

तल्लिगं धूर्जटेश्छित्त्वा पातयामास भूतले । रुधिरौघपरिव्याप्तो मुमोह भगवान्विभुः

धूर्जटी (शिव) यांचे ते लिंग छेदून त्याने ते भूमीवर पाडले. रक्ताच्या प्रवाहाने सर्वांग व्यापून सर्वशक्तिमान भगवान् मोहावस्थेत गेले.

Verse 21

वेदनार्त्तोज्ज्वलवपुर्महाशापाभिभूतधीः । तं तथा पतितं दृष्ट्वा त आजग्मुर्महर्षयः

वेदनांच्या यातनेने त्याचे शरीर जळजळीत झाले आणि महान् शापाने त्याची बुद्धी आक्रांत झाली. त्याला असे पडलेले पाहून महर्षी तेथे धावून आले.

Verse 22

आकाशे सर्वभूतानि त्रेसुर्विश्वं चचाल ह । देवाश्च व्याकुला जाता महाभयमुपागताः

आकाशात सर्व भूतें थरथरली आणि सारे विश्व डोलू लागले. देवताही व्याकुळ झाले व महाभयाने ग्रासले गेले.

Verse 23

ज्ञात्वा विप्रा महेशानं पीडिता हृदयेऽभवन् । शुशुचुर्भृशदुःखार्ता दैवं हि बलवत्तरम्

त्याला महेशान म्हणून ओळखताच विप्रांचे हृदय दडपले गेले. तीव्र दुःखाने व्याकुळ होऊन ते रडू लागले—खरेच दैव अधिक बलवान असते.

Verse 24

किं कृतं भगवानेष देवैरपि स सेव्यते । साक्षी सर्वस्य जगतोऽस्माभिर्नैवोपलक्षितः

आपण काय करून बसलो? हा भगवान् तर देवतांनीही सेविला जातो; सर्व जगताचा साक्षी—त्याला आम्ही ओळखूच शकलो नाही.

Verse 25

वयं मूढधियः पापाः परमज्ञानदुर्बलाः । कथमस्माभिर्यस्यात्मा श्रुतश्च न निवेदितः

आम्ही पापी, मूढबुद्धी व परमज्ञानात दुर्बल आहोत; तरीही ऐकूनसुद्धा त्याचे तत्त्व आम्ही का निवेदिले नाही?

Verse 26

मयेदृशो गृहस्थाय ह्यात्माऽयं न निवेदितः । निर्विकारो निर्विषयो निरीहो निरुपद्रवः

माझ्यासारख्या गृहस्थाला हा आत्मा कळला नाही—तो निर्विकार, विषयातीत, निष्काम व उपद्रवरहित आहे.

Verse 27

निर्ममो निरहंकारो यः शंभुर्नोपलक्षितः । यस्य लोका इमे सर्वे देहे तिष्ठंति मध्यगाः

निर्मम व निरहंकारी शंभू आम्ही ओळखला नाही; ज्याच्या देहात हे सर्व लोक मध्यभागी स्थित आहेत.

Verse 28

स एष जगतां स्वामी हरोऽस्माभिर्न वीक्षितः । इत्युक्त्वा ते ह्युपविष्टा यावत्तत्र समागताः

तोच जगतांचा स्वामी हर आहे, पण आम्ही त्याचे दर्शन घेतले नाही. असे म्हणत ते तिथेच बसले, जोवर इतर येऊन मिळाले नाहीत.

Verse 29

तान्दृष्ट्वा सहसा त्रस्तः पुनरेव महेश्वरः । विप्रशापभयान्नष्टस्त्रिपुरारिर्दिवं ययौ

त्यांना पाहताच महेश्वर पुन्हा अचानक भयभीत झाले. विप्रांच्या शापभयाने अंतर्धान पावून त्रिपुरारी स्वर्गास गेले.

Verse 30

सृष्टिस्थिति विनाशानां कर्त्र्यै मात्रे नमोनमः

सृष्टी, स्थिती व लय यांची कर्त्री त्या मातृदेवीला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 32

सर्वै र्ज्ञाता रसाभिज्ञैर्मधुरास्वाददायिनी । त्वया विश्वमिदं सर्वं बलस्नेहसमन्वितम्

रसाभिज्ञ सर्वांना तू मधुर आस्वाद देणारी म्हणून ज्ञात आहेस; तुझ्यामुळेच हे सर्व विश्व बल व स्नेहाने युक्त होऊन व्यापले व धारिले आहे।

Verse 33

त्वं माता सर्वरुद्राणां वसूनां दुहिता तथा । आदित्यानां स्वसा चैव तुष्टा वांच्छितसिद्धिदा

तू सर्व रुद्रांची माता आहेस आणि वसूंांची कन्याही; आदित्यांची बहीणसुद्धा तूच. प्रसन्न झाल्यावर तू इच्छित सिद्धी देतेस।

Verse 34

त्वं धृतिस्त्वं तथा पुष्टिस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा तथा । ऋद्धिः सिद्धिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिः कीर्ति स्तथा मतिः

तू धृती आहेस, तू पुष्टी आहेस; तू स्वाहा आणि स्वधाही आहेस. तू ऋद्धी, सिद्धी व लक्ष्मी; तसेच धैर्य, कीर्ती व सद्बुद्धीही तूच आहेस।

Verse 35

कांतिर्लज्जा महामाया श्रद्धा सर्वार्थसाधिनी । त्वया विरहितं किंचिन्नास्ति त्रिभुवनेष्वपि

तू कांती आहेस, लज्जा आहेस, महामाया आहेस आणि सर्वार्थसाधिनी श्रद्धा आहेस. त्रिभुवनांतही तुझ्याविना काहीच नाही।

Verse 36

वह्नेस्तृप्तिप्रदात्री च देवादीनाम् च तृप्तिदा । त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत्स्थावरजंगमम्

हे देवी! तू अग्नीला तृप्ती देणारी आहेस आणि देवतांपासून सर्व प्राण्यांपर्यंत सर्वांना संतोष देणारी आहेस। तुझ्यामुळेच हे संपूर्ण जग—स्थावर व जंगम—व्याप्त झाले आहे।

Verse 37

पादास्ते वेदाश्चत्वारः समुद्राः स्तनतां ययुः । चंद्रार्कौ लोचने यस्या रोमाग्रेषु च देवताः

तुझे पाय हे चार वेद आहेत; समुद्र तुझे स्तन झाले आहेत। जिचे डोळे चंद्र व सूर्य आहेत, आणि जिच्या रोमांच्या टोकांवर देवता वास करतात।

Verse 38

शृङ्गयोः पर्वताः सर्वे कर्णयोर्वायवस्तथा । नाभौ चैवामृतं देवि पातालानि खुरास्तथा

तुझ्या शिंगांमध्ये सर्व पर्वत आहेत; तुझ्या कानांमध्ये वायू आहेत. हे देवी! तुझ्या नाभीत अमृत आहे, आणि तुझ्या खुरांमध्ये पाताळलोकही आहेत।

Verse 39

स्कन्धे च भगवान्ब्रह्मा मस्तकस्थः सदाशिवः । हृद्देशे च स्थितो विष्णुः पुच्छाग्रे पन्नगास्तथा

तुझ्या खांद्यावर भगवान ब्रह्मा विराजमान आहेत; तुझ्या मस्तकावर सदाशिव स्थित आहेत। तुझ्या हृदयप्रदेशी विष्णू निवास करतात, आणि तुझ्या शेपटीच्या टोकावर पन्नगगण असतात।

Verse 40

शकृत्स्था वसवः सर्वे साध्या मूत्रस्थितास्तव । सर्वे यज्ञा ह्यस्थिदेशे किन्नरा गुह्यसंस्थिताः

तुझ्या शकृत्-भागी सर्व वसु वास करतात आणि तुझ्या मूत्रस्थानी साध्य स्थित आहेत। तुझ्या अस्थींमध्ये सर्व यज्ञ आहेत, आणि तुझ्या गुप्तभागी किन्नर वसतात।

Verse 41

पितॄणां च गणाः सर्वे पुरःस्था भांति सर्वदा । सर्वे यक्षा भालदेशे किन्नराश्च कपोलयोः

पितरांचे सर्व गण सदैव तुमच्या समोर शोभून दिसतात. सर्व यक्ष तुमच्या कपाळावर आणि किन्नर तुमच्या गालांवर स्थित आहेत.

Verse 42

सर्वदेवमयी त्वं हि सर्वभूतविवृद्धिदा । सर्वलोकहिता नित्यं मम देहहिता भव

आपण सर्वदेवमयी आहात आणि सर्व प्राण्यांची वृद्धी करणाऱ्या आहात. आपण नित्य सर्व लोकांचे हित करणाऱ्या आहात, आता माझ्या शरीराचेही कल्याण करा.

Verse 43

प्रणतस्तव देवेशि पूजये त्वां सदाऽनघे । स्तौमि विश्वार्तिहन्त्रीं त्वां प्रसन्ना वरदा भव

हे देवेश्वरी, हे निष्पाप देवी, मी आपल्याला शरण आलो आहे आणि सदैव आपली पूजा करतो. जगाचे दुःख हरण करणाऱ्या आपली मी स्तुती करतो; आपण प्रसन्न होऊन वरदान द्यावे.

Verse 44

विप्रशापाग्निना दग्धं शरीरं मम शोभने । स्वतेजसा पुनः कर्त्तुमर्हस्यमृतसंभवे

हे सुंदरी! ब्राह्मणाच्या शापरूपी अग्नीने माझे शरीर जळून गेले आहे. हे अमृतोद्भवे! आपण आपल्या तेजाने ते पुन्हा पूर्ववत करण्यास समर्थ आहात.

Verse 45

इत्युक्त्वा ता परिक्रम्य तस्या देहे लयं गतः । साऽपि गर्भे दधाराथ सुरभिस्तदनन्तरम्

असे बोलून, तिला प्रदक्षिणा घालून तो तिच्या देहात विलीन झाला. त्यानंतर सुरभीने त्याला आपल्या गर्भात धारण केले.

Verse 46

कालातिक्रमयोगेन सर्वव्याकुलतां ययौ । यस्मिन्प्रनष्टे देवेशे विप्रशापभयावृते

काळ पुढे सरकताच सर्व प्राणी अत्यंत व्याकुळ झाले; कारण ब्राह्मण-शापाच्या भयाने आच्छादित देवेश्वर अंतर्धान पावले होते।

Verse 47

देवा महार्तिं प्रययुश्चचाल पृथिवी तथा । चंद्रार्कौ निष्प्रभौ चैव वायुरुच्चण्ड एव च

देवांना महान् आर्तता आली आणि पृथ्वीही थरथरली. चंद्र-सूर्य निष्प्रभ झाले आणि वारा अत्यंत उग्र झाला।

Verse 48

समुद्राः क्षोभमग मंस्तस्मिन्काले द्विजोत्तम

त्या वेळी, हे द्विजोत्तम, समुद्रांनाही प्रचंड क्षोभ येऊन ते उथळ-पुथळ झाले।

Verse 49

यस्मिञ्जगत्स्थावरजंगमादिकं काले लयं प्राप्य पुनः प्ररोहति । तस्मिन्प्रनष्टे द्विजशापपीडिते जयद्धतप्राय मवर्तत क्षणात्

ज्यामध्ये स्थावर-जंगमांसह सर्व जगत् नियत काळी लय पावून पुन्हा प्रकटते; तोच प्रभू ब्राह्मण-शापाने पीडित होऊन अंतर्धान पावताच, क्षणात विश्व जणू ध्वस्तप्राय झाले।

Verse 258

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये हरशापो नामाष्टपंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेतील षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात, शेषशायी-उपाख्यानात, ब्रह्मा–नारद संवादात, चातुर्मास्य-माहात्म्यांत ‘हरशाप’ नावाचा २५८वा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 311

या त्वं रसमयैर्भावैराप्यायसि भूतलम् । देवानां च तथासंघान्पितॄणामपि वै गणान्

हे देवी! तू रसपूर्ण भावांनी भूमंडळाचे पोषण करतेस; तसेच देवांच्या संघांना आणि पितरांच्या गणांनाही तृप्त करतेस।