Adhyaya 42

Verse 1

। सूत उवाच । विश्वामित्रसमुद्भूतं कुण्डं तत्रापरं शुभम् । संतिष्ठते द्विजश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदायकम्

सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! तेथे विश्वामित्रापासून उत्पन्न झालेले आणखी एक शुभ कुंड आहे, जे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे.

Verse 2

तत्र चैत्रतृतीयायां कृते स्नाने भवेन्नरः । दिव्यरूपधरः साक्षात्कामोऽन्यो द्विजसत्तमाः

हे द्विजसत्तमांनो! तेथे चैत्र तृतीयेला स्नान केल्यास मनुष्य दिव्य रूप धारण करतो—जणू साक्षात दुसरा कामदेवच.

Verse 3

नारी वा श्रद्धयोपेता तत्र स्नात्वा प्रजावती । भवेत्सौभाग्यसंयुक्ता स्पृहणीयतमा क्षितौ

किंवा एखादी स्त्री श्रद्धायुक्त होऊन तेथे स्नान केल्यास ती संततीवती होते; सौभाग्याने युक्त होऊन पृथ्वीवर सर्वाधिक वांछनीय ठरते.

Verse 4

ऋषय ऊचुः । तीर्थं तस्य मुनेस्तत्र कस्मिन्काले व्यवस्थितम् । निर्मलं केन निःशेषं वद त्वं सूतनंदन

ऋषी म्हणाले—त्या मुनीचे तीर्थ तेथे कोणत्या काळी प्रतिष्ठित झाले? कोणत्या कारणाने ते पूर्णतः निर्मळ झाले? हे सूतनंदना, आम्हांस सांग।

Verse 5

सूत उवाच । तत्रास्ति निर्झरः पूर्वं सामान्यो द्विजसत्तमाः । अवधूतो धरापृष्ठे माहात्म्येन व्यवस्थितः

सूत म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो, तेथे पूर्वी एक साधा निर्झर होता; परंतु त्याच्या माहात्म्यामुळे तो धरापृष्ठावर महिमायुक्त होऊन प्रतिष्ठित झाला।

Verse 6

यत्र देवनदी गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता । यस्यां स्नातः पुमान्सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

कारण तेथे देवनदी गंगा स्वयमेव प्रतिष्ठित आहे; आणि तिच्यात स्नान करणारा पुरुष तत्क्षणी सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 7

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य भावितः । तदक्षयं भवेच्छ्राद्धं पितॄणां तृप्तिकारकम्

जो तेथे भावयुक्त होऊन पितरांच्या उद्देशाने श्राद्ध करतो, त्याचे ते श्राद्ध अक्षय होते व पितरांना तृप्ति देणारे ठरते।

Verse 8

यत्किंचिद्दीयत दानं तस्मिंस्तीर्थवरे द्विजाः । हुतजप्यादिकं चैव तदनंतफलं भवेत्

हे द्विजांनो, त्या श्रेष्ठ तीर्थात जे काही दान दिले जाते, तसेच हवन, जप इत्यादी जे केले जाते—ते सर्व अनंत फल देणारे होते।

Verse 9

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगी व्याधशराहता । प्रविष्टा सलिले तस्मिंस्तत्र पञ्चत्वमागता

एका वेळी शिकाऱ्याच्या बाणाने जखमी झालेली मृगी त्या जलात शिरली आणि तेथेच प्राण सोडले।

Verse 10

चैत्रशुक्लतृतीयायां मध्याह्ने द्विजसत्तमाः । नक्षत्रे यमदैवत्ये मार्तंडस्य च वासरे

हे द्विजश्रेष्ठांनो! चैत्र शुक्ल तृतीयेला मध्याह्नी—यमदैवत्य नक्षत्री—आणि मार्तंड (सूर्य) वाराला हे घडले।

Verse 11

अथ तत्तोयमाहात्म्यान्मेनकानाम साऽभवत् । अप्सरास्त्रिदशेंद्रस्य समंताच्चारुहासिनी

मग त्या पवित्र जलाच्या माहात्म्याने ती ‘मेनका’ या नावाने प्रसिद्ध झाली—त्रिदशेंद्र इंद्राची अप्सरा—मोहक हास्याने शोभणारी।

Verse 12

स्मरमाणाऽथ सा तस्य प्रभावं वरवर्णिनी । तीर्थमागत्य सद्भक्त्या स्नानं तत्र समाचरत् । चैत्रशुक्लतृतीयायां यामर्क्षे सूर्यवासरे

त्या प्रभावाचे स्मरण करून ती सुंदर स्त्री तीर्थात आली आणि सद्भक्तीने तेथे स्नान करू लागली—चैत्र शुक्ल तृतीयेला, यम-नक्षत्री, सूर्यवाराला।

Verse 13

एकदा दिवसे तस्मिन्भ्रममाणो मुनीश्वरः । विश्वामित्र इति ख्यातस्तत्रायातस्तपोऽन्वितः

एकदा त्या दिवशी भ्रमण करत तपोबलयुक्त, ‘विश्वामित्र’ म्हणून ख्यात मुनिश्वर तेथे आले।

Verse 14

साऽपि स्वर्गात्समायाता देवतादर्शनार्थतः । पूजयित्वाथ तं देवं प्रस्थिता त्रिदिवं प्रति

देवदर्शनासाठी तीही स्वर्गातून खाली आली। त्या देवाचे पूजन करून पुन्हा त्रिदिव, म्हणजे स्वर्गलोकाकडे प्रस्थान केली।

Verse 15

सा दृष्ट्वा तं मुनिं तत्र भ्रममाणमितस्ततः । यौवनस्थं सुरूपाढ्यं पंचबाणमिवापरम्

तेथे इकडे-तिकडे भ्रमण करणाऱ्या त्या मुनीला पाहून तिला तो यौवनस्थ, अतिशय देखणा—जणू दुसराच पंचबाण (कामदेव) वाटला।

Verse 16

व्रतप्रभावजैर्व्याप्तं तेजोभिर्भास्करं यथा । बाल्यात्प्रभृति चीर्णेन तपसा दग्धकिल्बिषम्

व्रतांच्या प्रभावातून उत्पन्न झालेल्या तेजाने तो सूर्याप्रमाणे दीप्त होता; आणि बाल्यापासून केलेल्या तपाने त्याची पापे दग्ध झाली होती।

Verse 17

सा तस्य दर्शनादेव कामबाणप्रपीडिता । सानंदाः सुरतार्थाय समीपं समुपाद्रवत्

त्याचे दर्शन होताच ती कामबाणांनी व्याकुळ झाली; आणि आनंदाने संगमाच्या इच्छेने त्याच्या जवळ धावून गेली।

Verse 18

स दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वां तां मार्गपृच्छाकृते ततः । सम्मुखः प्रययौ तूर्णं प्रहृष्टेनांतरात्मना

जिला त्याने कधीच पाहिले नव्हते तिला पाहून, जणू मार्ग विचारण्याच्या निमित्ताने, तो त्वरेने समोर गेला; अंतःकरणी हर्षित झाला।

Verse 19

उवाच देशं तां पृच्छन्स्त्रीधर्मांश्च विशेषतः । शुभलाभोऽस्तु ते भद्रे मनसा कर्मणा गिरा

तो देशाविषयी आणि विशेषतः स्त्रीधर्मांविषयी विचारून तो म्हणाला— “हे भद्रे, मनाने, कर्माने व वाणीने तुला शुभलाभ होवो.”

Verse 20

सदैव वासुदेवस्य भक्तिश्चाव्यभिचारिणी । कच्चित्त्वं वर्तसे पुत्रि पतिपादपरायणा । चारित्रविनयोपेता सर्वदा प्रियवादिनी

“तू सदैव वासुदेवाची अव्यभिचारिणी भक्ती ठेवतेस काय? हे पुत्री, तू पतीच्या चरणसेवेत तत्पर आहेस काय—सदाचार व विनययुक्त, आणि नेहमी प्रिय वचन बोलणारी?”

Verse 21

कच्चित्त्वं सर्वदाभीष्टा पत्युर्दानैस्तथार्च्चनैः । बंधून्स्वमित्रवर्गं च तत्पुरः पृष्ठतोपि वा

“दान व पूजनाने तू सदैव पतीला प्रिय राहतेस काय? आणि त्याचे बंधू व मित्रवर्ग यांचा त्याच्या समोर तसेच त्याच्या पाठीमागेही सन्मान करतेस काय?”

Verse 22

कच्चिद्भर्तरि संसुप्ते त्वं निशवशमेष्यसि । उत्थानमप्रबुद्धे च करोषि वरवर्णिनि

“पती झोपल्यावर तू रात्रिविश्रांतीस जातेयस काय? आणि तो जागा होण्यापूर्वी, हे सुंदरवर्णिनी, तू उठून कर्तव्यकर्मास आरंभ करतेस काय?”

Verse 23

कच्चित्प्रातः समुत्थाय करोषि गृहमार्जनम् । स्वयमेव वरारोहे मण्डनं चोपमण्डनम्

“तू पहाटे उठून घराची स्वच्छता करतेस काय? हे वरारोहे, तू स्वतःच योग्य अलंकार व नीटनेटकी वेशभूषा करीत असतेस काय?”

Verse 24

कच्चिदेवान्नमस्कृत्य गुरुं च तदनंतरम् । करोषि त्वं प्राणयात्रां दत्त्वान्नं शक्तितो जलम्

तू देवांना नमस्कार करून, त्यानंतर गुरूंना वंदन करून, प्रथम अन्नदान देऊन व शक्तीनुसार जल देऊन प्राणयात्रा चालवितेस काय?

Verse 25

कच्चिदस्तंगते सूर्ये नान्नमश्नासि भाभिनि । अदत्त्वा वा स्वभृत्येभ्यः साधुभ्यश्च विशेषतः

हे तेजस्विनी! सूर्यास्त झाल्यावर तू अन्न सेवन करत नाहीस काय—विशेषतः आपल्या आश्रितांना व साधुजनांना आधी न देता?

Verse 26

कच्चित्पिबसि पानीयं सप्तवारविशोधितम् । निबिडेन स्ववस्त्रेण पालयंती जलोद्भवान्

तू सात वेळा गाळून शुद्ध केलेले पाणी पितेस काय—घट्ट वस्त्राने काळजीपूर्वक गाळून, जलोत्पन्न सूक्ष्म जीवांचे रक्षण करीत?

Verse 27

कच्चिद्दयासमोपेता गात्रक्लेशकरानपि । यूकामत्कुणदंशादीन्पुत्रवत्परिरक्षसि

दयायुक्त होऊन तू देहाला क्लेश देणाऱ्यांनाही—उवा, ढेकूण, डास इत्यादींना—पुत्राप्रमाणे जपतेस काय?

Verse 28

कच्चित्साधुमुखान्नित्यं शिवधर्मं सुभक्तितः । शृणोषि भक्तितो भद्रे प्रकरोषि च सादरम्

हे भद्रे! तू नित्य साधुजनांच्या मुखातून शिवधर्म सुभक्तीने ऐकतेस काय, आणि भक्तीने तो आदरपूर्वक आचरतेस काय?

Verse 29

क्वचिच्छ्रुत्वाऽगमं पुण्यं प्रकरोषि च पूजनम् । शास्त्रस्य वाचकस्यापि व्याख्यातुश्च विशेषतः

तू कधी पुण्यदायक आगमोपदेश ऐकून पूजन करतेस का—शास्त्र वाचणाऱ्याचा आणि विशेषतः व्याख्या करणाऱ्या आचार्याचा सन्मान करतेस का?

Verse 30

कच्चित्पुराणशास्त्राणि प्रणीतानि जनेश्वरैः । संलेख्याक्षररम्याणि साधुभ्यः संप्रयच्छसि

हे कुलवती, तू जनेश्वरांनी रचलेली पुराण-शास्त्रे सुंदर अक्षरांनी लिहून घेऊन श्रद्धेने साधूंना दान देतेस का?

Verse 31

यः श्रुत्वा सर्व शास्त्राणि निष्क्रयं न प्रयच्छति । शास्त्रचौरः स विज्ञेयो न चैवाप्नोति तत्फलम्

जो सर्व शास्त्रे ऐकूनही योग्य दक्षिणा/निष्क्रय देत नाही, तो शास्त्रचोर समजावा; त्याला त्या अध्ययनाचे फळ मिळत नाही.

Verse 32

कच्चिच्छिवालये नृत्यगीतवाद्यादिकाः क्रियाः । बलिपूजोपहारांश्च त्वं करोषि च शक्तितः

तू आपल्या शक्तीनुसार शिवालयात नृत्य, गीत, वाद्य इत्यादी सेवा तसेच बलि, पूजा व इतर उपहार अर्पण करतेस का?

Verse 33

कच्चित्प्रावरणं वस्त्रं सुभगे सर्वमेव च । संप्रयच्छसि साधुभ्यः प्रणिपातपुरःसरम्

हे सुभगे, तू नमस्कार करून श्रद्धेने साधूंना सर्व प्रकारची वस्त्रे व आच्छादने इत्यादी देत असतेस का?

Verse 34

वृथा पर्यटनं नित्यं कच्चिन्न परमंदिरे । त्वं करोषि विशालाक्षि विशेषेण निशागमे

हे विशालाक्षि! तू नित्य व्यर्थ भटकणे—विशेषतः रात्री—महामंदिराच्या पवित्र परिघाबाहेर—टाळतेस काय?

Verse 35

कच्चिन्नाश्नासि भद्रे त्वं स्वभर्तरि बुभुक्षिते । आज्ञाभंगं प्रयत्नेन कच्चित्तत्र प्ररक्षसि

हे भद्रे! स्वामी भुकेले असता तू भोजन करत नाहीस काय; आणि तू प्रयत्नपूर्वक त्यांची आज्ञाभंग होऊ नये म्हणून सावध राहतेस काय?

Verse 36

कच्चित्प्रकुपिते कांते नोत्तराणि प्रयच्छसि । तस्यकोपप्रणाशार्षं प्रियं कच्चिच्च जल्पसि

प्रियतम रागावला असता तू कटु उत्तर देत नाहीस काय; आणि त्याचा कोप शमविण्यासाठी मधुर, प्रिय वचन बोलतेस काय?

Verse 37

कच्चित्त्वं प्रोषिते कांते मलिनांबरधारिणी । जायसे च तथा दीना विवर्णवदना कृशा

प्रियतम दूर असता तू मळकट वस्त्रे धारण करून, दीन होऊन, फिकट मुखाची व कृश होतेस काय?

Verse 39

कच्चिन्मंदिरपृष्ठे त्वं न धत्से भिन्नभाजनम् । उच्छिष्टं वा जनैस्त्यक्तमपि कार्योपकारकम्

तू मंदिराच्या मागे तुटकी भांडी, किंवा लोकांनी टाकलेले उच्छिष्ट—जरी ते कामास येईल असे वाटले तरी—ठेवणे टाळतेस काय?

Verse 40

कच्चिन्न कुरुषे मैत्रीं बंधकीभिः समं शुभे । धात्रीभिर्मालिकस्त्रीभी रजकीभिश्च भामिनि

हे शुभे, तू वेश्या, धाय, माळ्याच्या स्त्रिया व धोबिणी यांच्याशी घनिष्ठ मैत्री करत नाहीस ना, हे कामिनी?

Verse 41

कञ्चिद्दधासि नित्यं त्वं मुखं कुंकुमरंजितम् । शिरः पुष्पसमाकीर्णं नेत्रे कज्जलरंजिते

तू नेहमी कुंकुमाने रंजलेला मुख धारण करतेस; तुझे शिर फुलांनी भरलेले आहे आणि नेत्र काजळाने रंजलेले आहेत.