Adhyaya 259

Verse 1

गालव उवाच । तस्मिंस्तु पतिते लिंगे योजनायामविस्तृते । विषादार्त्ता ऋषिगणास्तत्राजग्मुः सहस्रशः

गालव म्हणाला—ते लिंग पडून एक योजनभर पसरले, तेव्हा विषादाने व्याकुळ झालेले ऋषिगण हजारोंच्या संख्येने तेथे आले।

Verse 2

व्यलोकयन्त सर्वत्र दृष्ट्वा तत्र महेश्वरम् । नासौ दृष्टिपथे तेषां बभूव भयविह्वलः

ते सर्वत्र पाहू लागले, तेथे महेश्वराचा शोध घेत राहिले; पण तो त्यांच्या दृष्टिपथात आला नाही, आणि ते भयाने व्याकुळ झाले।

Verse 3

वीर्यं वर्षसहस्राणि बहून्यपि सुसंचितम् । पृथिवीं सकलां व्याप्य स्थितं ददृशिरे द्विजाः

अनेक सहस्र वर्षे सुसंचित झालेले ते महान् वीर्य द्विजांनी पाहिले, जे संपूर्ण पृथ्वी व्यापून उभे होते।

Verse 4

तद्दृष्ट्वा सुमहल्लिंगं रुधिराक्तं जलैः प्लुतम् । ब्राह्मणाः संशयगता दह्यमाना वसुन्धरा

ते अत्यंत विशाल लिंग रक्ताने माखलेले व पाण्याने प्लुत झालेले पाहून ब्राह्मण संशयात पडले; आणि वसुंधरा जणू जळू लागली।

Verse 5

तल्लिंगं तत्र संस्थाप्य चक्रुस्तां नर्मदां नदीम् । तज्जलं नर्मदारूपं ल्लिंगं चामरकण्टकम्

तेथे ते लिंग स्थापून त्यांनी नर्मदा नदी प्रकट केली. ते जल नर्मदा-स्वरूप झाले आणि ते लिंग ‘अमरकंटक’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.

Verse 6

नरकं वारयत्येतत्सेवितं नरकापहम् । भूतग्रहाश्च सर्वेऽपि यास्यंति विलयं ध्रुवम्

या तीर्थसेवेने नरक टळतो व नरकफलाचा नाश होतो. तसेच सर्व भूत-ग्रहादी बाधा निश्चयाने लयास जातात.

Verse 7

तत्र स्नात्वा जलं पीत्वा संतर्प्य च पितॄंस्तथा । सर्वान्कामानवाप्नोति मनुष्यो भुवि दुर्लभान्

तेथे स्नान करून, जल प्राशन करून आणि पितरांचे तर्पण करून मनुष्य या भुवनी दुर्लभ अशा सर्व कामना प्राप्त करतो.

Verse 9

लिंगानि नार्मदेयानि पूजयिष्यंति ये नराः । तेषां रुद्रमयो देहो भविष्यति न संशयः । चातुर्मास्ये विशेषेण लिंगपूजा महाफला । चातुर्मास्ये रुद्रजपं हरपूजा शिवे रतिः

जे नर नर्मदा-प्रदेशातील लिंगांची पूजा करतील, त्यांचा देह रुद्रमय होईल—यात संशय नाही. विशेषतः चातुर्मासात लिंगपूजा महाफलदायी आहे; चातुर्मासात रुद्रजप, हरपूजा आणि शिवभक्ती यांची विशेष प्रशंसा केली आहे.

Verse 10

पंचामृतेन स्नपनं न तेषांगर्भवेदना । ये करिष्यंति मधुना सेचनं लिंगमस्तके

जे पंचामृताने लिंगस्नापन करतील, त्यांना गर्भवेदना (गर्भाशी संबंधित पीडा) होत नाही. आणि जे लिंगाच्या मस्तकावर मधुचे सेचन करतील, त्यांनाही तसेच शुभ फल मिळते.

Verse 11

तेषां दुःखसहस्राणि यास्यंति विलयं ध्रुवम् । दीपदानं कृतं येन चातु र्मास्ये शिवाग्रतः

चातुर्मासात शिवासमोर ज्याने दीपदान केले, त्याचे दुःखांचे सहस्र निश्चयाने नष्ट होतात।

Verse 12

कुलकोटिं समुद्धृत्य स्वेच्छया शिवलोकभाक् । चन्दनागुरुधूपैश्च सुश्वेतकुसुमैरपि

चंदन-अगरु धूप व शुभ्र पुष्पांनी पूजन केल्याने, स्वेच्छेने शिवलोक प्राप्त होतो आणि कुलकोटीचा उद्धार होतो।

Verse 13

नर्मदाजललिंगं ये ह्यर्च यिष्यंति ते शिवाः । शिला हरत्वमापन्नाः प्राणिनामपि का कथा

जे नर्मदाजललिंगाचे अर्चन करतात ते शिवतुल्य होतात; शिळाही हरित्व (मुक्ति/दैवी अवस्था) पावतात, मग प्राण्यांची काय कथा!

Verse 14

तत्संभूतं महालिंगं जलधारणसंयुतम् । पूजयित्वा विधानेन चातुर्मास्ये शिवो भवेत्

अशा प्रकारे उत्पन्न, जलधारा-धारणयुक्त त्या महालिंगाची चातुर्मासात विधिपूर्वक पूजा केल्यास साधक शिवभाव प्राप्त करतो।

Verse 15

चातुर्मास्ये ये मनुजा नर्मदाऽमरकण्टके । तीर्थे स्नास्यंति नियतास्तेषां वासस्त्रिविष्टपे

चातुर्मासात जे मनुष्य नियमाने नर्मदेच्या अमरकण्टक तीर्थात स्नान करतात, त्यांचा वास त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे होतो।

Verse 16

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ते द्विजास्तत्र स्थाप्य लिंगं यथाविधि । अमरकण्टकतीर्थे नर्मदां च महानदीम्

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून त्या द्विजांनी तेथे विधिपूर्वक लिंगाची स्थापना केली आणि अमरकंटक तीर्थी महानदी नर्मदेच्या तटी ते प्रतिष्ठित केले.

Verse 17

पुनश्चिन्तापरा जाता विश्वस्य क्षोभकारणे । पद्मासनगता भूत्वा प्राणायामपरायणाः

पुन्हा ते विश्वाच्या क्षोभाच्या कारणाविषयी चिंतनात मग्न झाले; पद्मासनात बसून ते प्राणायामात तत्पर झाले.

Verse 18

चिन्तयामासुरव्यग्रं हृदयस्थं महे श्वरम् । ततो देवा महेंद्राद्याः संप्राप्यामरकण्टकम्

अव्यग्र मनाने त्यांनी हृदयस्थ महेश्वराचे ध्यान केले; तेव्हा महेंद्रादि देव अमरकंटकास येऊन पोहोचले.

Verse 19

ब्राह्मणानां स्तुतिं चक्रुर्विनयानतकन्धराः । नमोऽस्तु वो द्विजातिभ्यो ब्रह्मविद्भ्यो महेश्वराः

विनयाने मान झुकवून देवांनी ब्राह्मणांची स्तुती केली—“हे द्विज, ब्रह्मविद्, महेश्वरतुल्य महात्म्यांनो, तुम्हांस नमस्कार असो.”

Verse 20

भूसुरेभ्यो गुरुभ्यश्च विमुक्तेभ्यश्च वंधनात् । यूयं गुणत्रयातीता गुणरूपा गुणाकराः

भूसुर, गुरु आणि बंधनमुक्त महात्म्यांना नमस्कार। तुम्ही त्रिगुणातीत आहात, तरीही गुणस्वरूप आणि सद्गुणांचे खाण आहात.

Verse 21

गुणत्रयमयैर्भावैः सततं प्राणबुद्बुदाः । येषां वाक्यजलेनैव पापिष्ठा अपि शुद्धताम् । प्रयांति पापपुंजाश्च भस्मसाद्यांति पापिनाम्

त्रिगुणजन्य भावांनी चालित जीव सदा प्राणबुडबुड्यासारखे आहेत; ज्यांच्या वचनरूपी जलानेच अतिपापीही शुद्ध होतात, आणि पाप्यांचे पापपुंज भस्म होऊन जातात।

Verse 22

शस्त्रं लोहमयं येषां वागेव तत्समन्विताः । पापैः पराभिभूतानां तेषां लोकोत्तरं बलम्

ज्यांचे शस्त्र लोखंडी आहे आणि ज्यांची वाणीही तशीच आयुधयुक्त आहे—पापांनी आक्रांत व पराभूत झाल्यावरही त्यांच्यात लोकोत्तर बल प्रकट होते।

Verse 23

क्षमया पृथिवीतुल्याः कोपे वैश्वानरप्रभाः । पातनेऽनेकशक्तीनां समर्था यूयमेव हि

क्षमेत तुम्ही पृथ्वीसमान, आणि क्रोधात वैश्वानराग्नीसारखे तेजस्वी; अनेक शक्तींचा पात घडविण्यास समर्थ तुम्हीच आहात।

Verse 24

स्वर्गादीनां तथा याने भवन्तो गतयो ध्रुवम्

स्वर्गादि उच्च लोकांच्या यात्रेत तुम्हीच निश्चयाने ध्रुव गतीचे मार्ग आहात।

Verse 25

सत्कर्मकारकाश्चैव सत्कर्मनिरताः सदा । सत्कर्मफलदातारः सत्कर्मेभ्यो मुमुक्षवः

तुम्ही सत्कर्म करणारे व सदा सत्कर्मात रत; सत्कर्मांचे फल देणारे, आणि सत्कर्मांद्वारे मोक्ष इच्छिणारे आहात।

Verse 26

सावित्रीमंत्रनिरता ये भवंतोऽघनाशनाः । आत्मानं यजमानं च तारयंति न संशयः

जे तुम्ही सावित्री-मंत्रात निरत, पाप-नाशक आहात, ते स्वतःला आणि यजमानालाही तारता—यात संशय नाही.

Verse 27

वह्नयश्च तथा विप्रास्तर्पिताः कार्यसाधकाः । चातुर्मास्ये विशेषेण तेषां पूजा महाफला

पवित्र अग्नी आणि ब्राह्मण विधिपूर्वक तृप्त केले असता कार्यसिद्धी घडवितात. विशेषतः चातुर्मास्यात त्यांची पूजा महाफळदायी आहे.

Verse 28

तावन्न वज्रमिंद्रस्य शूलं नैव पिनाकिनः

जोपर्यंत ती शक्ती टिकून आहे, तोपर्यंत इंद्राचे वज्रही (अतिभयंकर) नाही, तसेच पिनाकी (शिव) यांचे त्रिशूलही नाही.

Verse 29

दण्डो यमस्य तावन्नो यावच्छापो द्विजोद्भवः । अग्निना ज्वाल्यते दृश्यं शापोद्दिष्टानपि स्वयम्

यमाचा दंड तितका (तत्काळ) नाही, जितका द्विजोत्पन्न शाप. तो अग्नीसारखा प्रज्वलित होऊन, शापाने निर्देशित केलेल्यांनाही आपोआप जाळतो, असे दिसते.

Verse 30

हंति जातानजातांश्च तस्माद्विप्रं न कोपयेत् । विप्रकोपाग्निना दग्धो नरकान्नैव मुच्यते

तो जन्मलेल्यांनाही आणि अजन्म्यांनाही नष्ट करतो; म्हणून ब्राह्मणाला क्रोधित करू नये. ब्राह्मण-कोपाच्या अग्नीत दग्ध झालेला नरकांतून मुक्त होत नाही.

Verse 31

शस्त्रक्षतोऽपि नरकान्मुच्यते नात्र संशयः । देवानां मधुधान्यानां सामर्थ्यं भेदनेन हि

शस्त्राने जखमी झालेला मनुष्यही नरकातून मुक्त होतो—यात संशय नाही। कारण देवांना मधु व धान्यादी अर्पणाचे सामर्थ्य विधिपूर्वक योग्य रीतीने विभागण्यातच आहे।

Verse 32

वाङ्मात्रेण हि विप्रस्य भिद्यते सकलं जगत् । ते यूयं गुरवोऽस्माकं विश्वकारणकारकाः । प्रसादपरमा नित्यं भवंतु भुवनेश्वराः

विप्राच्या केवळ वचनमात्रानेही सारा जग बदलते. म्हणून आपणच आमचे गुरु—विश्वाच्या कारणांचे कर्ते आहात. हे भुवनेश्वरांनो, आपण सदैव प्रसादपरायण राहा आणि नित्य कृपा करा.

Verse 33

ईश्वरेण विना सर्वे वयं लोकाश्च दुःखिताः । तत्कथ्यतां स भगवान्कुत्रास्ते परमेश्वरः

ईश्वराविना आम्ही सर्व आणि सर्व लोकही दुःखी होतो. म्हणून सांगा—तो भगवान् परमेश्वर आता कुठे वास करीत आहे?

Verse 34

गालव उवाच । ज्ञात्वा मुनिभयत्रस्तं देवेशं शूलपाणिनम्

गालव म्हणाले—मुनिमुळे भयग्रस्त झालेला देवेश, शूलपाणि शिव यास जाणून (ते पुढे तदनुसार वागले)।

Verse 35

सुरभीगर्भसंभूतं देवानूचुर्महर्षयः । स्वागतं देवदेवेभ्यो ज्ञातो वै स महेश्वरः

सुरभीच्या गर्भातून उत्पन्न झालेल्या त्या (दिव्य) विषयी महर्षींनी देवांना म्हटले—“देवदेवांनो, स्वागत आहे; तो महेश्वर आम्हाला निश्चयाने ज्ञात आहे.”

Verse 36

तत्र गच्छंतु देवेशा यत्र देवः सनातनः । इत्युक्त्वा ते महात्मानः सह देवैर्ययुस्तदा

“हे देवेशांनो, जिथे सनातन देव विराजमान आहेत तिकडे चला।” असे बोलून ते महात्मे देवांसह तेव्हा निघाले।

Verse 37

गोलोकं देवमार्गेण यत्र पायसकर्दमाः । घृतनद्योमधु ह्रदा नदीनां यत्र संघशः

देवमार्गाने ते गोलोकास पोहोचले—जिथे चिखलही पायसासारखा, जिथे घृताच्या नद्या व मधाचे सरोवर, आणि जिथे नद्या समूहाने एकत्र जमतात।

Verse 38

पूर्वजानां गणाः सर्वे दधिपीयूषपाणयः । मरीचिपाः सोमपाश्च सिद्धसंघास्तथा परे

तेथे पूर्वजांचे सर्व गण उपस्थित होते—हाती दही व अमृततुल्य पीयूष धारण केलेले; मरीचिपान करणारे, सोमपान करणारे, तसेच इतर सिद्धसंघही होते।

Verse 39

घृतपाश्चैव साध्याश्च यत्र देवाः सनातनाः । ते तत्र गत्वा मुनयो ददृशुः सुरभीसुतम्

जिथे सनातन देव वास करतात, तिथे घृतपान करणारे व साध्यगणही होते। तेथे जाऊन मुनिंनी सुरभीचा पुत्र पाहिला।

Verse 40

तेजसा भास्करं चैव नीलनामेति विश्रुतम् । इतस्ततोऽभिधावंतं गवां संघातमध्यगम्

तो तेजाने सूर्यसम, ‘नील’ या नावाने प्रसिद्ध होता. गायींच्या दाट समूहाच्या मध्यभागी तो इकडे-तिकडे धावताना दिसला.

Verse 41

नंदा सुमनसा चैव सुरूपा च सुशीलका । कामिनी नंदिनी चैव मेध्या चैव हिरण्यदा

तेथे नंदा व सुमनसा, सुरूपा व सुशीलका; तसेच कामिनी व नंदिनी, आणि मेध्या व हिरण्यदा नावाच्या (गायी) होत्या.

Verse 42

धनदा धर्मदा चैव नर्मदा सकलप्रिया । वामनालंबिका कृष्णा दीर्घशृंगा सुपिच्छिका

त्या धनदा, धर्मदा, नर्मदा व सकलप्रिया म्हणून ओळखल्या जात; तसेच वामनालंबिका, कृष्णा, दीर्घशृंगा व सुपिच्छिका या नावांनीही प्रसिद्ध होत्या.

Verse 43

तारा तरेयिका शांता दुर्विषह्या मनोरमा । सुनासा दीर्घनासा च गौरा गौरमुखीह या

त्या तारा व तरेयिका; शांता, दुर्विषह्या व मनोरमा; तसेच सुनासा, दीर्घनासा, गौरा व गौरमुखी या नावांनीही ओळखल्या जात.

Verse 44

हरिद्रवर्णा नीला च शंखिनी पंचवर्णका । विनताभिनताचैव भिन्नवर्णा सुपत्रिका

एक हरिद्रवर्णा (हळदीसारखी), एक नीला; एक शंखिनी व एक पंचवर्णका; तसेच विनता व अभिनता, एक भिन्नवर्णा आणि एक सुपत्रिका (सुंदर चिन्हांची) होत्या.

Verse 45

जयाऽरुणा च कुण्डोध्नी सुदती चारुचंपका । एतासां मध्यगं नीलं दृष्ट्वा ता मुनिदेवताः

जया, अरुणा, कुण्डोध्नी, सुदती आणि चारुचंपका ह्याही होत्या. त्यांच्या मध्यभागी उभा असलेला नील पाहून ते मुनिस्वरूप देवगण श्रद्धेने त्याचे दर्शन करू लागले.

Verse 46

विचरंति सुरूपं तं संजातविस्मयोन्मुखाः । मुनीश्वराः कृपाविष्टा इन्द्राद्या हृष्टमानसाः । स्तुतिमारेभिरे कर्त्तुं तेजसा तस्य तोषिताः

तो परमसुंदर असा विचरताच मुनीश्वर विस्मयाने मुख वर करून करुणेने भरून गेले. इंद्रादि देव अंतःकरणी हर्षित होऊन, त्याच्या तेजाने तृप्त, स्तुतीगान करू लागले.

Verse 47

शूद्र उवाच । कथं नीलेति नामासौ जातोयमद्भुताकृतिः । किमस्तुवन्प्रसन्नास्ते ब्राह्मणा विश्वकारणम्

शूद्र म्हणाला—हा अद्भुताकृती ‘नील’ या नावाने कसा प्रसिद्ध झाला? आणि ते प्रसन्न ब्राह्मण विश्वकारणाची कोणती स्तुती करीत होते?

Verse 48

गालव उवाच । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पांडुरः

गालव म्हणाला—जो वर्णाने लोहित आहे, पण मुखी व पुच्छी पांडुर (फिकट-शुभ्र) आहे…

Verse 49

श्वेतः खुरविषाणेषु स नीलो वृषभः स्मृतः । चतुष्पादो धर्मरूपो नील लोहितचिह्नकः

…आणि खुर व शिंगांवर श्वेत असेल, तो ‘नील’ नावाचा वृषभ मानला जातो. तो चतुष्पाद, धर्मस्वरूप, नील-लोहित चिह्नांनी युक्त आहे.

Verse 50

कपिलः खुरचिह्नेषु स नीलो वृषभः स्मृतः । योऽसौ महेश्वरो देवो वृषश्चापि स एव हि

खुरचिन्हांमध्ये कपिल (तांबूस-पिवळट) असेल तरी तोही ‘नील’ वृषभच मानला जातो. आणि जो देव महेश्वर आहे, तोच खरोखर ‘वृष’ही आहे.

Verse 51

चतुष्पादो धर्मरूपो नीलः पंचमुखो हरः । यस्य संदर्शनादेव वाजपेयफलं लभेत्

नील हा चतुष्पाद, धर्मस्वरूप, पंचमुख हर (शिव) आहे। त्याच्या केवळ दर्शनानेच वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते।

Verse 52

नीले च पूजिते यस्मिन्पूजितं सकलं जगत् । स्निग्धग्रासप्रदानेन जगदाप्यायितं भवेत्

जिथे नीलाची पूजा होते, तिथे जणू संपूर्ण जगाचीच पूजा होते। स्निग्ध व पोषक ग्रास अर्पण केल्याने जगताचे पोषण व तृप्ती होते।

Verse 53

यस्य देहे सदा श्रीमान्विश्वव्यापी जनार्दनः । नित्यमर्चयते योऽसौ वेदमन्त्रैः सनातनैः

ज्याच्या देहात सदा श्रीमान, विश्वव्यापी जनार्दन वास करतो—तोच सनातन वेदमंत्रांनी नित्य भगवंताचे अर्चन करतो.

Verse 54

ऋषय ऊचुः । त्वं देवः सर्वगोप्तॄणां विश्वगोप्ता सनातनः । विघ्नहर्ता ज्ञानदश्च धर्मरूपश्च मोक्षदः

ऋषी म्हणाले—तुम्ही सर्व रक्षकांचेही देव; तुम्ही सनातन विश्वरक्षक आहात। तुम्ही विघ्नहर्ता, ज्ञानदाता, धर्मस्वरूप आणि मोक्षदाता आहात.

Verse 55

त्वमेव धनदः श्रीदः सर्वव्याधिनिषूदनः । जगतां शर्मकरणे प्रवृत्तः कनकप्रदः

तुम्हीच धनदाता, श्रीदाता आणि सर्व व्याधींचे नाशक आहात। जगाच्या कल्याण-शांतीसाठी प्रवृत्त होऊन तुम्ही कनक (सुवर्ण)ही प्रदान करता.

Verse 56

तेजसां धाम सर्वेषां सौरभेय महाबल । शृंगाग्रे धृतकैलासः पार्वतीसहितस्त्वया

हे महाबल सौरभेय! तू सर्व तेजांचे धाम आहेस; आपल्या शिखरावर तू पार्वतीसहित कैलास धारण करितोस।

Verse 57

३३ स्तुत्यो वेदमयो वेदात्मा वेदवित्तमः । वेदवेद्यो वेदयानो वेदरूपो गुणाकरः

त्रयस्त्रिंश देवांनी स्तुत्य, वेदमय, वेदात्मा, वेदवित्तम; वेदवेद्य, वेदयान, वेदरूप आणि गुणाकर आहेस।

Verse 58

गुणत्रयेभ्योऽपि परो याथात्म्यं वेद कस्तव । वृषस्त्वं भगवान्देव यस्तुभ्यं कुरुते त्वघम्

तू त्रिगुणांहूनही परे आहेस—तुझे यथार्थ कोण जाणेल? हे भगवन् देव! जो तुझ्याविरुद्ध पाप करतो तो ‘वृष’ (अपराधी) म्हणून ज्ञेय।

Verse 59

वृषलः स तु विज्ञेयो रौरवादिषु पच्यते । यदा स्पृष्टः स तु नरो नरकादिषु यातनाः

तो ‘वृषल’ म्हणूनच ज्ञेय; रौरव इत्यादी नरकांत तो भाजला जातो। जेव्हा कर्मफळ स्पर्शते, तेव्हा तो नरकादि यातना भोगतो।

Verse 60

सेवते पापनिचयैर्निगाढप्रायबन्धनैः । क्षुत्क्षामं च तृषाक्रांतं महाभारसमन्वितम्

तो पापसंचयांच्या कठोर व जड बंधनांनी घट्ट बांधला जातो; भुकेने क्षीण, तहानेने व्याकुळ आणि महान भाराने लादलेला असतो।

Verse 61

निर्दया ये प्रशोष्यंति मतिस्तेषां न शाश्वती । चतुर्भिः सहितं मर्त्या विवाहविधिना तु ये

जे निर्दयी होऊन इतरांना शोषून टाकतात, त्यांची स्थिर मती टिकत नाही। आणि जे मर्त्य विवाहविधीनुसार चौघांसहित (संयोग) करतात…

Verse 62

विवाहं नीलरूपस्य ये करिष्यंति मानवाः । पितॄनुद्दिश्य तेषां वै कुले नैवास्ति नारकी

जे मनुष्य पितरांना उद्देशून नीलरूपाचा विवाहसंस्कार करतील, त्यांच्या कुळात खरोखरच कोणीही नारकी गतीस पडणार नाही।

Verse 63

त्वं गतिः सर्वलोकानां त्वपिता परमेश्वरः । त्वया विना जगत्सर्वं तत्क्षणादेव नश्यति

आपणच सर्व लोकांची गती व आश्रय; आपणच पिता, हे परमेश्वर। आपल्या विना हे सर्व जग त्या क्षणीच नष्ट होईल।

Verse 64

परा चैव तु पश्यंती मध्यमा वैखरी तथा । चतुर्विधानां वचसामीश्वरं त्वां विदुर्बुधाः

परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी—वाणीचे हे चार प्रकार. ज्ञानीजन तुम्हालाच त्या सर्वांचा ईश्वर मानतात.

Verse 65

चतुःशृंगं चतुष्पादं द्विशीर्षसप्तहस्तकम् । त्रिधा बद्धं धर्ममयं त्वामेव वृषभं विदुः

चार शिंगे, चार पाय, दोन मस्तके आणि सात हात; त्रिविध बंधनांनी बद्ध, धर्ममय—तुम्हालाच ते वृषभरूप मानतात.

Verse 66

तृप्तिदं सर्वभूतानां विश्वव्यापकमोजसा । ब्रह्म धर्ममयं नित्यं त्वामात्मानं विदुर्जनाः

आप सर्व भूतांना तृप्ती देणारे; आपल्या तेजाने विश्वव्यापी आहात. लोक तुम्हांला धर्ममय ब्रह्मस्वरूप, नित्य आत्मा म्हणून ओळखतात.

Verse 67

अच्छेद्यस्त्वमभेद्यस्त्वमप्रमेयोमहा यशाः । अशोच्यस्त्वमदाह्योऽसि विदुः पौराणिका जनाः

तुम्ही अछेद्य, अभेद्य, अप्रमेय आणि महायशस्वी आहात. तुम्ही अशोच्य, अदाह्य आहात—असे पुराणज्ञ जन जाणतात.

Verse 68

त्वदाधारमिदं सर्वं त्वदाधारमिदं जगत् । त्वदाधाराश्च देवाश्च त्वदाधारं तथा मृतम्

हे सर्व तुझ्याच आधारावर आहे; हे संपूर्ण जग तुझ्यावरच टिकले आहे. देवही तुझ्यावर आश्रित आहेत, तसेच मृत्युलोकही तुझ्याच आधाराने स्थित आहे.

Verse 69

जीवरूपेण लोकांस्त्रीन्व्याप्य तिष्ठसि नित्यदा । एवं स संस्तुतो नीलो विप्रैस्तैः सोमपायिभिः

जीवरूपाने तुम्ही त्रैलोक्य व्यापून सदैव स्थित आहात. अशा प्रकारे सोमपान करणाऱ्या त्या विप्रांनी नील (नीलरूप) याची स्तुती केली.

Verse 70

प्रसन्नवदनो भूत्वा विप्रा न्प्रणतितत्परः । पुनरेव वचः प्रोचुर्विप्राः कृतशिवागसः

प्रसन्न मुखाने, विप्रांची नम्र प्रणती स्वीकारण्यास तत्पर होऊन, ते पुन्हा बोलले—शिवापराध केलेले ते विप्र.

Verse 71

वरं ददुर्महेशस्य नीलरूपस्य धर्मतः । एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः

धर्मानुसार त्यांनी नीलरूप महेशाकडे वर मागितला—“ज्या प्रेतासाठी अकराव्या दिवशी वृषभ सोडला जात नाही…”

Verse 72

प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि । पुनरेव सुसर्पंतं दृष्ट्वा नीलं महावृषम्

शेकडो श्राद्धदान करूनही त्याचे प्रेतत्व ठामच राहिले। मग पुन्हा फिरणारा तो महान नील वृषभ पाहून…

Verse 73

स्वल्पक्रोधसमाविष्टं द्विजाश्चक्रुस्तमं कितम् । चक्रं च वामभागेषु शूलं पार्श्वे च दक्षिणे

थोड्या क्रोधाने आविष्ट द्विजांनी त्याला चिन्हांकित केले—डाव्या बाजूस चक्र आणि उजव्या पार्श्वास शूल।

Verse 74

उत्ससृजुर्गवां मध्ये तं देवैर्गोपितं तदा । ततो देवगणाः सर्वे महर्षीणां गणाः पुनः । स्वानि स्थानानि ते जग्मुर्मुनयो वीतमत्सराः

तेव्हा देवांनी रक्षण केलेला तो वृषभ गायींच्या कळपात सोडला. नंतर सर्व देवगण आणि महर्षींचे गण—मत्सररहित मुनि—आपापल्या स्थानांना गेले.

Verse 79

एवमृषीणां दयितासु सक्तः कामार्त्तचित्तो मुनिपुंगवानाम् । शापं समासाद्य शिवोऽपि भक्त्या रेवाजलेऽगात्सुशिलामयत्वम्

अशा रीतीने ऋषींच्या प्रिय स्त्रियांमध्ये आसक्त, कामाने व्याकुळ चित्त असलेला तो मुनिपुंगवांच्या शापास पात्र झाला; आणि शिवही भक्तीने रेवा-जलात प्रवेश करून शुभ शिलामयत्वास प्राप्त झाला.