Adhyaya 209
या अध्यायात संवादपरंपरेतून शंखतीर्थाची उत्पत्ती व महिमा सांगितला आहे. आनर्त नावाचा राजा विश्वामित्रांना शंखतीर्थाचा संपूर्ण वृत्तांत विचारतो. विश्वामित्र पूर्वकथा सांगतात—एक प्राचीन राजा कुष्ठरोग, राज्याचा ऱ्हास व धननाश यांमुळे व्याकुळ होऊन नारदांकडे जातो. नारद त्याची कर्मभीती दूर करतात; पूर्वजन्मी पाप नाही, उलट तो सोमवंशातील धर्मनिष्ठ राजा होता असे सांगून दोषारोप न करता उपायाकडे वळवतात. नारद ठरावीक तीर्थविधी सांगतात—हाटककेश्वर-क्षेत्री शंखतीर्थात माधव (वैशाख) महिन्याच्या शुक्ल अष्टमीला, रविवारी, सूर्योदयास स्नान करून शंखेश्वराचे दर्शन-पूजन करावे. याने कुष्ठनिवारण व इच्छापूर्ती होते. पुढे तीर्थाची कारणकथा येते—लिखित व शंख हे विद्वान बंधू निर्जन आश्रमातील फळ घेण्यावर वाद करतात; लिखित धर्मशास्त्रानुसार ते चोरी म्हणतो, तर शंख तपोभंग टाळण्यासाठी प्रायश्चित्त स्वीकारतो. कठोर दंड म्हणून त्याचे हात छाटले जातात; मग तो हाटककेश्वरस्थानी दीर्घ तप करतो—ऋतूनुसार कठोर व्रत, रुद्रपाठ आणि सूर्योपासना. अखेरीस महादेव सूर्यतेजयुक्त रूपाने प्रकट होऊन वर देतात—शंखाचे हात पुन्हा मिळणे, लिंगात देवसन्निधीची स्थापना, सरोवरास ‘शंखतीर्थ’ हे नाव व कीर्ती, आणि भावी यात्रेकरूंना फलश्रुती. उपसंहारात सांगितले आहे की ही कथा ऐकणाऱ्या वा वाचणाऱ्याच्या वंशात कुष्ठरोग उत्पन्न होत नाही.
Shlokas
Verse 1
आनर्त उवाच । सांप्रतं मुनिशार्दूल शंखतीर्थ समुद्भवम् । माहात्म्यं वद मे कृत्स्नं श्रद्धा मे महती स्थिता
आनर्त म्हणाला—हे मुनिशार्दूल! आता शंखतीर्थाची उत्पत्ती व त्याचे संपूर्ण माहात्म्य मला सांगा; माझी महान श्रद्धा दृढ झाली आहे.
Verse 2
अहो तीर्थमहो तीर्थं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । क्षेत्रं यच्च धरापृष्ठे सर्वाश्चर्यमयं शुभम्
अहो! हे तीर्थ, हे तीर्थ किती धन्य—‘हाटकेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध; धरापृष्ठावरील हे क्षेत्र सर्वथा आश्चर्यमय व शुभ आहे.
Verse 3
नाहं तृप्तिं द्विजश्रेष्ठ प्रगच्छामि कथंचन । शृण्वानस्तु सुमाहात्म्यं क्षेत्रस्यास्य समुद्भवम्
हे द्विजश्रेष्ठ! या क्षेत्राचे उत्तम माहात्म्य व उत्पत्ती ऐकत असूनही मला कधीच तृप्ती होत नाही.
Verse 4
विश्वामित्र उवाच । अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथांतरम् । शंखतीर्थस्य माहात्म्यं यथाजातं धरातले
विश्वामित्र म्हणाले—येथे मी तुला पूर्ववृत्ताची आणखी एक पवित्र कथा सांगीन; धरातलावर जसे शंखतीर्थाचे माहात्म्य प्रकट झाले तसे.
Verse 5
आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीदन्यो महीपतिः । यथा त्वं सांप्रतं भूमौ सर्वलोकप्रपालकः
पूर्वी आनर्ताचा एक दुसरा राजा होता; जसा तू आता भूमीवर सर्व लोकांचा पालनकर्ता आहेस.
Verse 6
सोऽकस्मात्कुष्ठभाग्जातो विकलांगो बभूव ह । अपुत्रः शत्रुभिर्व्याप्तस्त्रस्तश्च नृपसत्तमः
अकस्मात् तो कुष्ठरोगाने ग्रस्त झाला आणि त्याचे अवयव विकल झाले। पुत्रहीन, शत्रूंनी वेढलेला व भयग्रस्त—तो श्रेष्ठ राजा असा झाला।
Verse 7
स सर्वैर्भूमिपालैश्च सर्वतः परिपीडितः । राज्यभ्रंशसमोपेतः प्राप्तो रैवतकं गिरिम्
तो सर्व बाजूंनी इतर राजांनी पीडित झाला। राज्यभ्रंश पावून तो रैवतक पर्वतास पोहोचला।
Verse 8
तत्रापि पीड्यते नित्यं सर्वतस्तु मलिम्लुचैः
तेथेही तो नित्य सर्व बाजूंनी मलिम्लुच (दुष्ट लुटारू) यांच्याकडून त्रस्त होत राहिला।
Verse 9
हस्त्यश्वरथहीनस्तु कोशहीनो यदाऽभवत् । स तदा चिंतयामास किं करोमि च सांप्रतम्
जेव्हा तो हत्ती-घोडे-रथांपासून वंचित झाला आणि कोषही रिकामा झाला, तेव्हा तो विचार करू लागला—“आता मी काय करावे?”
Verse 10
कलत्राण्यपि सर्वाणि ह्रियंते तस्करैर्बलात्
बलपूर्वक चोरांनी त्याच्या सर्व पत्नींसुद्धा पळवून नेल्या।
Verse 11
स एवं चिंतयानस्तु गतो वै नारदं विभुम् । द्रष्टुं पार्थिवशार्दूल वैष्णवे दिवसे स्थिते
असा विचार करीत तो राजसिंह वैष्णव पवित्र दिवशी विभू नारदांच्या दर्शनास गेला।
Verse 12
तत्रापश्यत्स संप्राप्तं नारदं मुनिसत्तमम् । तीर्थयात्राप्रसंगेन दामोदरदिदृक्षया
तेथे त्याने मुनिश्रेष्ठ नारदांना आलेले पाहिले—तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने आणि दामोदराच्या दर्शनाची इच्छा धरून।
Verse 13
तं प्रणम्याथ शिरसा कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रोवाच वचनं दीन उपविश्य तदग्रतः
त्यांना मस्तक झुकवून प्रणाम करून, हात जोडून उभा राहिला; मग दीन होऊन त्यांच्या समोर बसून हे वचन बोलला।
Verse 14
राजोवाच । शत्रुभिः परिभूतोऽहं समतान्मुनिसत्तम । ततो राज्यपरिभ्रंशात्संप्राप्तोऽत्र महागिरौ
राजा म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ, मी सर्व बाजूंनी शत्रूंनी पराभूत व पीडित झालो; मग राज्यभ्रंश होऊन या महागिरीवर आलो आहे।
Verse 15
विपिने तस्करैः पापैः प्रपीड्येऽहं समंततः । यत्किंचिदश्वनागाद्यं मया सह समागतम्
अरण्यात पापी दरोडेखोरांनी मला सर्व बाजूंनी छळले आहे; आणि माझ्याबरोबर आलेले घोडे, हत्ती इत्यादी जे काही आहे तेही हल्ल्याखाली आहे।
Verse 16
तत्सर्वं तस्करैर्नीतं कोशा दारास्तथा वसु । तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ वैराग्यं मे महत्स्थितम्
ते सर्व चोरांनी नेले—माझा कोश, पत्नी आणि धनही। म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठ, मला उपदेश करा; माझ्या अंतःकरणात महान वैराग्य उत्पन्न झाले आहे।
Verse 17
अन्यजन्मोद्भवं किंचिन्मम पापं सुदारुणम् । येनेमां च दशां प्राप्तः सहसा मुनिसत्तम
माझ्या अन्य जन्मातून उद्भवलेले एखादे अतिभयंकर पाप असावे, ज्यामुळे, हे मुनिसत्तम, मी सहसा या अवस्थेला आलो आहे।
Verse 18
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः । प्रोवाचाऽथ नृपं दीनं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा
त्याचे वचन ऐकून मुनीश्वरांनी दीर्घ काळ चिंतन केले; मग दिव्यदृष्टीने त्या दीन राजाची अवस्था जाणून ते बोलले।
Verse 19
नारद उवाच । न त्वया कुत्सितं किंचित्पूर्व देहांतरे कृतम् । मया ज्ञातं महाराज सर्वं दिव्येन चक्षुषा
नारद म्हणाले—तू पूर्व देहांतरी काहीही निंद्य कर्म केलेले नाहीस। हे महाराज, मी दिव्यदृष्टीने सर्व जाणले आहे।
Verse 20
त्वमासीः पार्थिवः पूर्वं सिद्धपन्नगसंज्ञिते । पत्तने सोमवंशीयः सर्व शत्रुनिबर्हणः
पूर्वी तू ‘सिद्धपन्नग’ नावाच्या पत्तनात राजा होतास—सोमवंशात जन्मलेला, आणि सर्व शत्रूंचा नाश करणारा।
Verse 21
त्वया चेष्टं महायज्ञैः सदा संपूर्णदक्षिणैः । महादानानि दत्तानि पूजिता ब्राह्मणोत्तमाः
तू नेहमी संपूर्ण दक्षिणेसह महायज्ञ केले; महादाने दिली आणि ब्राह्मणोत्तमांचा पूजन-सत्कार केला।
Verse 22
तेन कर्म विपाकेन भूयः पार्थिवतां गतः
त्याच कर्मविपाकाने तो पुन्हा पृथ्वीवर राजपदास प्राप्त झाला।
Verse 23
आनर्त उवाच । इह जन्मनि नो कृत्यं संस्मरामि विभो कृतम् । तत्किं राज्यपरि भ्रंशः सहसा मे समुत्थितः
आनर्त म्हणाला—हे विभो! या जन्मात मी केलेले कोणतेही दुष्कृत्य मला आठवत नाही; मग माझ्यावर हा राज्यभ्रंश व विनाश सहसा का उद्भवला?
Verse 24
लक्ष्म्या हीनस्य लोकस्य लोकेऽस्मिन्व्यर्थतां व्रजेत् । जीवितं मुनिशार्दूल विज्ञातं हि मयाऽधुना
लक्ष्मीहीन माणसाचे जीवन या लोकी व्यर्थ ठरते. हे मुनिशार्दूल! आता मला जीवनाचे खरे तत्त्व नीट उमगले आहे.
Verse 25
मृतो नरो गतश्रीको मृतं राष्ट्रमराजकम् । मृतमश्रोत्रिये दानं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः
ज्याची श्री निघून गेली तो नर मृतासमान; अराजक राष्ट्रही मृतासमान. अश्रोत्रियाला दिलेले दान मृत, आणि दक्षिणाविना यज्ञही मृतच.
Verse 26
लक्ष्म्या हीनस्य मर्त्यस्य बांधवोऽपि विजायते । प्रार्थयिष्यति मां नूनं दृष्ट्वा तं चान्यतो व्रजेत्
लक्ष्मीहीन मर्त्याचा बंधूही वैरी होतो। तो निश्चयच माझ्याकडे याचना करील; त्याला पाहून लोक दुसरीकडे निघून जातात।
Verse 27
यथा मां सांप्रतं दृष्ट्वा ये मयाऽपि प्रतर्पिताः । तेऽपि दूरतरं यांति एष मां प्रार्थयि ष्यति
ज्यांना मी पूर्वी तृप्त केले, ते मला आता पाहून अधिक दूर जातात; तसेच हा देखील मदत करण्याऐवजी माझ्याकडेच याचना करील।
Verse 28
धनहीनं नरं त्यक्त्वा कुलीनमपि चोत्तमम् । गच्छति स्वजनोऽन्यत्र शुष्कं वृक्षमिवांडजाः
धनहीन पुरुषाला—तो कुलीन व उत्तम असला तरी—टाकून स्वजन दुसरीकडे जातात; जसे सुकलेल्या वृक्षाला पक्षी सोडून जातात।
Verse 29
तत्कार्यकारणार्थाय दरिद्रोऽ भ्येति चेद्गृहम् । धनिनो भर्त्सयंत्येनं समागच्छंति नांतिकम्
कामकाज किंवा मदतीसाठी दरिद्री माणूस घरी आला तर धनवान त्याला झिडकारतात आणि जवळही येत नाहीत।
Verse 30
कृपणोऽपि धनाढ्यश्चेदागच्छति हि याचितुम् । एष दास्यति मे किंचि दिति चित्ते नृणां भवेत्
पण धनाढ्य कंजूसही जर मागायला आला, तर लोकांच्या मनात येते—‘हा मला काहीतरी नक्की देईल.’
Verse 31
मम त्वं पूर्ववंशीयः पिता ते च पितुर्मम । सदा स्नेहपरश्चासीत्त्वं च स्नेहविवर्जितः
तू माझ्या पूर्ववंशातील आहेस; तुझा पिता आणि माझा पिता परस्पर नातेवाईक होते. तो सदैव स्नेहपूर्ण होता; पण तू स्नेहवर्जित आहेस.
Verse 32
एवं ब्रुवंति लोकेऽत्र धनिनां पुरतः स्थिताः । कुलीना अपि पापानां दृश्यंते धनलिप्सया । दरिद्रस्य मनुष्यस्य क्षितौ राज्यं प्रकुर्वतः
या लोकी धनवानांच्या पुढे उभे राहून लोक असेच बोलतात. धनलालसेने कुलीनही पापाचरण करीत दिसतात—विशेषतः जेव्हा एखादा दरिद्री मनुष्य पृथ्वीवर राज्य प्रस्थापित करू पाहतो।
Verse 33
प्रशोषः केवलं भावी हृदयस्य महामुने । द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः
हे महामुने, हृदयाचा भाग्य केवळ शोष होणेच आहे. दोन तीक्ष्ण काटे शरीराला कोरडे करतात—एक, जो निर्धन असून धनाची कामना करतो; आणि दुसरा, जो असमर्थ असून क्रोधाने पेटतो.
Verse 34
श्मशानमपि सेवंते धनलुब्धा निशागमे । जनेतारमपि त्यक्त्वा नित्यं यांति सुदूरतः
धनलुब्ध लोक रात्री श्मशानालाही जातात. उपकारकर्त्यालाही टाकून देऊन ते नित्य दूरवर (लाभासाठी) निघून जातात.
Verse 35
सुमूर्खोपि भवेद्विद्वानकुलीनोऽपि सत्कुलः । यस्य वित्तं भवे द्धर्म्ये विपरीतमतोऽन्यथा
ज्याचे धन धर्म्य मार्गाने मिळाले असेल, तो महामूर्खही विद्वान मानला जातो आणि अकुलीनही सत्कुलीन समजला जातो; अन्यथा याउलट होते.
Verse 36
निर्विण्णोऽहं मुनिश्रेष्ठ जीवितस्य च सांप्रतम् । तस्माद्ब्रूहि किमर्थं मे दारिद्र्यं समुपस्थितम्
हे मुनिश्रेष्ठ! सध्या मी जीवनालाच कंटाळलो आहे। म्हणून सांगा—माझ्यावर हे दारिद्र्य कोणत्या कारणाने आले आहे?
Verse 37
कुष्ठश्चापि ममोपेतः शत्रुभिश्च पराभवम् । अन्यजन्मांतरं दृष्टं त्वया दिव्येन चक्षुषा
मला कुष्ठरोगही झाला आहे आणि शत्रूंनी मला पराभूत केले आहे। तुमच्या दिव्य दृष्टीने तू माझे अन्य जन्मही पाहिले आहेत.
Verse 38
कुकर्मणा न संस्पृष्टं स्वल्पेनापि ब्रवीषि माम् । एतज्जन्मातरं दृष्टं स्मरामि मुनिसत्तम
तू म्हणतोस की मी थोड्याशाही कुकर्माने स्पर्शित नाही. तरीही, हे मुनिसत्तम, मला आठवते—तू माझा अन्य जन्म पाहिला आहेस.
Verse 39
न मया कुकृतं किंचित्कदाचित्समनुष्ठितम् । तत्किं राज्यपरिभ्रंशो जातोऽयं मम सन्मुने
मी कधीही कोणतेही कुकृत्य केलेले नाही. मग, हे सन्मुने, माझ्या राज्याचा हा पराभव-पतन का झाला?
Verse 40
अत्र मे कौतुकं जातं तस्माद्देहि विनिर्णयम् । भवेन्न वा भवेत्कर्म कृतं यच्च शुभाशुभम्
माझ्या मनात येथे संशय उत्पन्न झाला आहे; म्हणून मला निश्चित निर्णय द्या. जे शुभ-अशुभ कर्म केले जाते, ते नक्कीच फळ देते का, की कधी फळ देत नाही?
Verse 41
विश्वामित्र उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा तु नारदः । कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्
विश्वामित्र म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून नारदांनी दीर्घ काळ चिंतन केले. मग परम करुणेने भरून ते आदरपूर्वक बोलले.
Verse 42
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा शुद्धिः प्रजायते । तव राज्यस्य संप्राप्तिर्यथा भूयोऽपि जायते
हे राजन्, ऐक; शुद्धी कशी उत्पन्न होते आणि तुझे राज्य पुन्हा कसे प्राप्त होईल ते मी सांगतो.
Verse 43
तव भूमौ महापुण्यमस्ति क्षेत्रं जगत्त्रये । हाटकेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं तत्रास्ति शोभनम् । शंखतीर्थमिति ख्यातं सर्वपातकनाशनम्
तुझ्या भूमीत त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असे महापुण्य क्षेत्र आहे. तेथे हाटकेश्वर नावाचे शोभन तीर्थ आहे; ते ‘शंखतीर्थ’ म्हणून ख्यात असून सर्व पातकांचा नाश करते.
Verse 44
यस्तत्र कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः । अष्टम्यां शुक्लपक्षस्य संप्राप्ते मासि माधवे
जो तेथे परम श्रद्धायुक्त होऊन स्नान करतो—शुक्लपक्षातील अष्टमीला, माधव मास आला असता—
Verse 45
सूर्यवारे तु सम्प्राप्ते भास्करस्योदयं प्रति । सर्वकुष्ठविनिर्मुक्तो जायते सूर्यसंनिभः
रविवार आला असता, भास्कराच्या उदयाकडे मुख करून—तो सर्व कुष्ठरोगांपासून मुक्त होऊन सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होतो.
Verse 46
यंयं काममभिध्यायेत्तंतं सर्वेषु दुर्लभम् । स तदाऽप्नोत्यसंदिग्धं दृष्ट्वा शंखेश्वरं शुभम्
जो जो कामना मनात ध्यानी धरतो—ती सर्वांत दुर्लभ असली तरी—शुभ शंखेश्वराचे दर्शन होताच तो ती निःसंशय प्राप्त करतो।
Verse 47
किं त्वया न श्रुतं तत्र स्वदेशे वसता नृप । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं यत्त्वमत्र समागतः
हे नृपा! स्वदेशी राहूनही त्या तीर्थाचे माहात्म्य तू ऐकले नव्हते काय, म्हणूनच तू येथे येऊन पोहोचलास?
Verse 48
सिद्धसेन उवाच । कथं शंखेश्वरो देवः संजातो वद सन्मुने
सिद्धसेन म्हणाला—हे सत्यमुने! सांगा, देव शंखेश्वर कसा प्रकट झाला?
Verse 49
नारद उवाच । अहं ते कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यथा शंखेश्वरो जातः शंखतीर्थं तु पार्थिव
नारद म्हणाले—हे पार्थिवा! मी तुला ही प्राचीन कथा सांगतो—शंखेश्वर कसा प्रकट झाला आणि शंखतीर्थ कसे उत्पन्न झाले.
Verse 50
आसतुर्ब्राह्मणौ पूर्वं लिखितः शंख एव च । भ्रातरौ वेदविदुषौ तपस्युग्रे व्यवस्थितौ
पूर्वी काळी लिखित आणि शंख नावाचे दोन ब्राह्मण बंधू होते—वेदविद्वान आणि उग्र तपश्चर्येत दृढपणे स्थित.
Verse 51
कस्यचित्त्वथ कालस्य लिखितस्याश्रमं प्रति । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य संप्राप्तो नमस्कारकृते नृप
काही काळ गेल्यावर, हे नृपा, शंख आपल्या ज्येष्ठ भ्राता लिखिताच्या आश्रमात नमस्कार करण्यासाठी आला।
Verse 52
सोऽपश्यदाश्रमं शून्यं लिखितेन विवर्जितम्
त्याने आश्रम रिकामा पाहिला; लिखित तेथे नव्हता।
Verse 53
अथापश्यद्वने तस्मि न्परिपक्वफलानि सः । प्रणयात्प्रतिजग्राह मत्वा भ्रातुर्नृपाऽश्रमम्
मग त्या वनात त्याने पिकलेली फळे पाहिली. ‘हा तर माझ्या भावाचा राजाश्रम’ असे मानून स्नेहाने त्याने ती घेतली.
Verse 54
एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो लिखितस्तत्र चाश्रमे । यावत्पश्यति शंखं स प्रगृही तबृहत्फलम्
याच वेळी लिखित आश्रमात आला. त्याने शंखाला पाहिले तेव्हा शंखाच्या हातात मोठे फळ होते.
Verse 55
किमिदं विहितं पाप पापं साधुविगर्हितम् । चौर्यकर्म त्वया निंद्यं यद्धृतानि फलानि च
‘अरे पापी! हे तू काय केलंस—हे दुष्कर्म साधुजनांनी निंदिलेले आहे. तू जी फळे घेतलीस, ते चोरीचे निंद्य कर्म आहे.’
Verse 56
अनेन कर्मणा तुभ्यं तपो यास्य ति संक्षयम् । चौर्यकर्मप्रवृत्तस्य ब्राह्मणैर्गर्हितस्य च
या कर्माने तुझे तप क्षयास जाईल; चोरीकर्मात प्रवृत्त झालेला ब्राह्मणांकडून निंदिला जातो.
Verse 57
शंख उवाच । एकोदरसमुत्पन्नो ज्येष्ठभ्राता यथा पिता । भूयादिति श्रुतिर्लोके प्रसिद्धा सर्वतः स्थिता
शंख म्हणाला—एकाच उदरातून जन्मलेला ज्येष्ठ भाऊ पित्याप्रमाणे असतो; अशी श्रुती लोकी सर्वत्र प्रसिद्ध आहे.
Verse 58
तत्किं पुत्रस्य विप्रेन्द्र नाधिकारः पितुर्धने । यथैवं निष्ठुरैर्वाक्यैर्निर्भर्त्सयसि मां विभो
मग हे विप्रश्रेष्ठ, पुत्राचा पित्याच्या धनावर अधिकार नाही काय? हे विभो, तू मला असे निष्ठुर शब्दांनी का झिडकारतोस?
Verse 59
लिखित उवाच । न दोषो जायते हर्तुः पुत्रस्यात्र कथंचन । एकत्र संस्थितस्यात्र पितुर्वित्तमसंशयम्
लिखित म्हणाला—इथे पुत्राने घेतल्याने कधीही दोष होत नाही, जेव्हा सर्वजण एकत्र राहतात; कारण अविभक्त स्थितीत हे निःसंशय पित्याचे धन आहे.
Verse 60
विभक्तस्तु यदा पुत्रो भ्राता वाऽपहरेद्धनम् । तदा दोषमवाप्नोति चौर्योत्थं मतमेव मे
परंतु पुत्र किंवा भाऊ विभक्त झाल्यावर धन अपहरण करील, तर तो दोषास पात्र होतो—तो चौर्यजन्य आहे; हेच माझे निश्चित मत आहे.
Verse 61
पुत्रस्य तु पुनर्वित्तं पिता हरति सर्वदा । न तस्य विद्यते दोषो विभक्त स्यापि कर्हिचित्
पुत्राचे धनही पिता नेहमी परत घेऊ शकतो; त्यात त्याला कधीही दोष लागत नाही, पुत्र विभक्त असला तरीही।
Verse 62
अत्र श्लोकः पुरा गीतो मनुना स्मृतिकारिणा । तं तेऽहं संप्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रोद्भवं वचः
येथे स्मृतिकार मनूने पूर्वी गायलेला श्लोक आहे; धर्मशास्त्रातून उद्भवलेले ते वचन मी आता तुला सांगतो।
Verse 63
त्रय एवाधप्रोक्ता भार्या दासस्तथा सुतः । यत्ते समधिगच्छंति यस्य ते तस्य तद्धनम्
तीन जण अधीन सांगितले आहेत—पत्नी, दास आणि पुत्र; ते जे काही मिळवतात, ते ज्याचे आहेत त्याचेच धन होय।
Verse 64
शंख उवाच । यद्येवं चौर्यदोषोऽस्ति मम तात महत्तरः । निग्रहं कुरु मे शीघ्रं येन न स्यात्तपःक्षयः
शंख म्हणाला—हे पिता, माझ्यात चोरीचा असा मोठा दोष असेल तर मला लवकर आवर व दंड कर, जेणेकरून माझ्या तपाचा क्षय होऊ नये।
Verse 65
विश्वामित्र उवाच । तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शस्त्रमादाय निर्मलम् । चकर्ताथ भुजौ तस्य भ्राता भ्रातुश्च निर्घृणः । सोपि च्छिन्नकरो विप्रो व्यथयापि समन्वितः
विश्वामित्र म्हणाला—त्याचा दृढ निश्चय जाणून त्याचा भाऊ, भावावरही निर्दय होऊन, निर्मळ शस्त्र घेऊन त्याचे दोन्ही भुज कापून टाकले; तो ब्राह्मणही छिन्नहस्त होऊन वेदनेने व्याप्त झाला।
Verse 66
मन्यमानः प्रसादं तं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य पार्थिव
हे राजन्! ज्येष्ठ भ्रात्याची कृपा असे मानून।
Verse 67
ततस्तु कामदं क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । मत्वा प्राप्य तपस्तेपे कंचित्प्राप्य जलाशयम्
मग ‘हाटकेश्वर’ नामक कामद क्षेत्र असे मानून तो तेथे पोहोचला; आणि तेथील एका जलाशयाजवळ जाऊन तप करू लागला।
Verse 68
वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते सलिलाश्रयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे षष्ठकालकृताशनः
वर्षाकाळी तो उघड्या आकाशाखाली शय्या करी; हेमंतात पाण्यात आश्रय घेई; ग्रीष्मात पंचाग्नि साधना करी; आणि षष्ठकाळीच अन्न घेई।
Verse 69
संस्नाप्य भास्करं स्थाणुं तत्पुरः शतरुद्रियम् । जपन्सामोक्तरुद्रांश्च भव रुद्रांस्तथा जपन् । प्राणरुद्रांस्तथा नीलान्स्कन्दसूक्तसमन्वितान्
भास्कर व स्थाणू यांचे अभिषेक करून, त्यांच्या समोर शतरुद्रीयाचा जप केला; तसेच सामोक्त रुद्रमंत्र, आणि भव-रुद्र, प्राण-रुद्र व नीलरूप—स्कंदसूक्तासह—जपत राहिला।
Verse 70
ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा सह सूर्य वृषेश्वरैः
मग हजार वर्षांच्या अखेरीस, संतुष्ट महेश्वर सूर्य व वृषेश्वरांसह दर्शन देऊन बोलला।
Verse 71
महेश्वर उवाच । शंख तुष्टोऽस्मि ते वत्स तपसानेन सुव्रत । तस्मात्कथय मे क्षिप्रं यद्ददामि तवाऽधुना
महेश्वर म्हणाले— हे शंखा, वत्सा, सुव्रता! तुझ्या तपाने मी संतुष्ट झालो आहे; म्हणून लवकर सांग, आता मी तुला कोणता वर देऊ?
Verse 72
शंख उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । जायेतां तादृशौ हस्तौ यादृशो मे पुरा स्थितौ
शंख म्हणाला— हे देवा! तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर देणार असशील, तर माझे दोन्ही हात पूर्वी जसे होते तसेच होवोत।
Verse 73
त्वयाऽत्रैव सदा वासः कार्यः सुरवरेश्वर । लिंगे कृत्वा दयां देव ममोपरि महत्तराम्
हे देवश्रेष्ठ ईश्वरा! तू येथेच सदैव वास करावा; या लिंगात दया प्रतिष्ठित करून, हे देवा, माझ्यावर महान कृपा कर।
Verse 74
एतज्जलाशयं नाथ मम नाम्ना धरातले । प्रसिद्धिं यातु लोकस्य यावच्चन्द्रार्कतारकाः
हे नाथा! हे जलाशय धरातळी माझ्या नावाने प्रसिद्ध होवो; चंद्र-सूर्य-तारे जिथवर आहेत तिथवर लोकांत याची कीर्ती राहो।
Verse 75
अत्र यः कुरुते स्नानं धृत्वा मनसि दुर्लभम् । किंचिद्वस्तु समग्रं तु तस्य संपत्स्यते विभो
हे विभो! जो येथे स्नान करतो आणि मनात एखादी दुर्लभ इच्छा धरतो, त्याला ती वस्तू निश्चयाने पूर्णपणे प्राप्त होते।
Verse 76
श्रीभगवानुवाच । अद्याहं दर्शनं प्राप्तस्तव चैवाष्टमीदिने । माधवस्य सिते पक्षे यस्माद्ब्राह्मणसत्तम
श्रीभगवान म्हणाले—हे ब्राह्मणसत्तम! आज माधव (वैशाख) मासाच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमी तिथीस मी तुला माझे दर्शन दिले आहे।
Verse 77
तस्मात्संक्रमणं लिंगे तावकेऽस्मिन्द्विजोत्तम । करिष्यामि न सन्देहो दिनमेकमसंशयम्
म्हणून, हे द्विजोत्तम! मी निःसंशय तुझ्या या लिंगात एक पूर्ण दिवस संक्रमण करून (निवास करून) राहीन।
Verse 78
यश्चात्र दिवसे प्राप्ते तीर्थेऽत्रैव भवोद्भवे । स्नानं कृत्वा रवेर्वार उदयं समुपस्थिते
आणि तो दिवस आला असता, जो कोणी या भवोद्भव (शिवोत्पन्न) तीर्थात, रविवारी सूर्योदयाच्या वेळी येथे स्नान करील…
Verse 79
पूजयिष्यति मे मूर्तिं त्वया संस्थापितां द्विज । कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो मम लोकं स यास्यति
…आणि हे ब्राह्मण! तू स्थापिलेल्या माझ्या मूर्तीचे जो पूजन करील, तो कुष्ठरोगातून मुक्त होऊन माझ्या लोकास जाईल।
Verse 80
शेषकालेऽपि विप्रेन्द्र अज्ञानविहितादघात् । मुक्तिं प्राप्स्यत्यसंदिग्धं मम वाक्याद्द्विजोत्तम
हे विप्रेन्द्र, हे द्विजोत्तम! शेवटच्या काळातही—अज्ञानाने काही पाप घडले तरी—माझ्या वचनामुळे तो निःसंशय मोक्ष प्राप्त करील।
Verse 81
तथा तवापि यौ हस्तौ छिन्नावेतावुभावपि । तस्मिन्योगेऽभिषेकात्तौः स्यातां भूयोऽपि तादृशौ
तसेच तुझे दोन्ही हात जरी छिन्न झाले असले, तरी त्या शुभ योगकाळी अभिषेक केल्याने ते पुन्हा पूर्वीसारखेच होतील.
Verse 82
एष मे प्रत्ययो विप्र भविष्यति तवाऽधुना । भूयः स्नानं विधाय त्वं ततो मूर्तिं ममार्चय
हे विप्र, आता मला तुझ्यावर पूर्ण विश्वास झाला आहे. तू पुन्हा स्नान कर आणि मग माझ्या मूर्तीचे अर्चन कर.
Verse 83
अन्येऽपि व्यंगतां प्राप्ताः संयोगेऽत्र तव स्थिते । स्नात्वा मां पूजयिष्यंति मुक्तिं यास्यंति ते द्विज
हे द्विज, तुझ्यामुळे येथे हा शुभ संयोग उपस्थित असता, अन्य व्यंग झालेलेही स्नान करून माझी पूजा करतील आणि ते मुक्ती पावतील.
Verse 84
एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्ततश्चादर्शनं गतः । शंखोऽपि तत्क्षणात्स्नात्वा पूजयित्वा दिवाकरम्
असे बोलून सहस्रांशु (सूर्य) नंतर अदृश्य झाला. आणि शंखानेही तत्क्षणी स्नान करून दिवाकराचे पूजन केले.
Verse 85
यावत्पश्यति चात्मानं तावद्धस्तसमन्वितम् । आत्मानं पश्यमानस्तु विस्मयं परमं गतः
तो स्वतःकडे पाहताच त्याला हात परत मिळालेला दिसला. असे स्वतःला पाहून तो परम विस्मयाने थक्क झाला.
Verse 86
ततःप्रभृति तत्रैव कृत्वाऽश्रमपदं नृप । तपस्तेपे द्विज श्रेष्ठो गतश्च परमां गतिम्
त्यानंतर, हे नृपा, त्याने त्याच ठिकाणी आश्रमपद स्थापन केले; तो द्विजश्रेष्ठ तपश्चर्या करून परम गतीस प्राप्त झाला।
Verse 87
तस्मात्त्वमपि राजेंद्र संयोगं प्राप्य तत्त्वतः । तेनैव विधिना स्नात्वा त्वं पूजय दिवाकरम्
म्हणून, हे राजेंद्र, हा शुभ संयोग तत्त्वतः प्राप्त करून, त्याच विधीने स्नान करून दिवाकराची (सूर्याची) पूजा कर।
Verse 88
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वा पुरतो रवेः । तस्यान्वयेऽपि नो कुष्ठी कदाचित्सम्प्रजायते
जो नित्य हे आख्यान ऐकतो किंवा रवि (सूर्य)समोर याचे पठण करतो, त्याच्या वंशात कधीही कुष्ठरोगी जन्मत नाही।
Verse 209
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शंखादित्यशंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तांतवर्णनंनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘शंखादित्य व शंखतीर्थ उत्पत्तीचा वृत्तान्त’ नामक दोनशे नववा अध्याय समाप्त झाला।