Adhyaya 14
या अध्यायात सूतांनी सांगितलेली उपदेशपर कथा येते. जन्माने वैश्य, मूक व दरिद्री असा एक मनुष्य गवळी म्हणून उपजीविका करीत असे. चैत्र महिन्यात कृष्णपक्ष चतुर्दशीला त्याची एक जनावर नकळत हरवते. मालक त्याच्यावर दोष ठेवून ताबडतोब जनावर परत आणण्यास सांगतो. भीतीने तो उपाशी, हातात काठी घेऊन जंगलात शोधास निघतो. खुरांच्या ठशांचा माग काढत काढत तो चामत्कारपुराची संपूर्ण परिक्रमा करतो—अजाणतेपणी ती प्रदक्षिणा घडते. रात्रीअखेरीस जनावर सापडते व तो ते परत देतो. ग्रंथ सांगतो की त्या कालविशेषी देवता पवित्र क्षेत्रांत एकत्र येतात, म्हणून अशा कर्मांचे पुण्य वाढते. पुढे तो गवळी (उपवास, मौन व अस्नान अवस्थेत) आणि ते जनावरही यथाकाळी मृत्युमुखी पडतात. गवळी दशार्ण राजाचा पुत्र म्हणून पुनर्जन्म घेतो व पूर्वजन्मस्मृती टिकवतो. राजा झाल्यावर तो दरवर्षी मंत्र्यासह पायी, उपवास व मौन पाळून जाणूनबुजून चामत्कारपुर प्रदक्षिणा करतो. विश्वामित्र-संबंधित पापहरण तीर्थावर आलेले ऋषी विचारतात—इतकी तीर्थे व देवळे असताना हाच विधी का? राजा पूर्वजन्माची हकीकत सांगतो. ऋषी त्याची प्रशंसा करून स्वतःही प्रदक्षिणा करतात व जप, यज्ञ, दान व इतर तीर्थसेवांनीही दुर्लभ अशी सिद्धी प्राप्त करतात. अखेरीस राजा व मंत्री दिव्यरूप होऊन आकाशात तारकासारखे दिसतात—प्रदक्षिणा-माहात्म्याचे फलप्रमाण म्हणून कथा संपते.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । यदन्यत्तत्र सञ्जातमाश्चर्यं द्विजसत्तमाः । तदहं कीर्तयिष्यामि रहस्यं हृदि संस्थितम्
सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! तेथे जे आणखी आश्चर्य घडले, ते मी आता वर्णन करीन; जे रहस्य माझ्या हृदयात निहित होते।
Verse 2
चमत्कारपुरे कश्चिद्वैश्यजातिसमुद्भवः । बभूव पुरुषो मूको दरिद्रेण समन्वितः
चमत्कारपुरात वैश्यकुळात जन्मलेला एक पुरुष होता. तो मूक होता आणि दारिद्र्याने ग्रासलेला होता.
Verse 3
यो दौःस्थ्यात्सर्वलोकानां करोति पशुरक्षणम् । कुटुम्बभरणार्थाय संतुष्टो येनकेनचित्
दारिद्र्यामुळे तो सर्व लोकांची जनावरे राखीत असे. कुटुंबाच्या पालनासाठी जे थोडेफार मिळे त्यातच तो संतुष्ट असे.
Verse 4
कदाचिद्रक्षतस्तस्य पशूंस्तान्वनभूमिषु । पशुरेको विनिष्क्रांतः स्वयूथात्तृणलोभतः
एकदा तो वनप्रदेशात ती जनावरे राखीत होता. तेव्हा गवताच्या लोभाने एक जनावर आपल्या कळपातून बाहेर निघून गेले.
Verse 5
कृष्ण पक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे द्विजोत्तमाः । न तदा लक्षितस्तेन गच्छमानो यदृच्छया
हे द्विजोत्तमांनो, चैत्रमासातील कृष्णपक्षाच्या चतुर्दशीस तो पशू योगायोगाने निघून गेला; त्या वेळी त्याच्या लक्षात तो आला नाही.
Verse 6
अथ यावद्गृहं प्राप्तः स मूकः पशुपालकः । तावत्तस्य च गोः स्वामी भर्त्सयन्समुपागतः
मग तो मूक गवळी जसा घरी पोहोचला, तसाच त्या गायीचा मालक त्याला धारेवर धरत तेथे आला.
Verse 7
किं पाप न समायातः पशुरेकोऽद्य नो यथा । नूनं त्वया हतः सोऽपि विक्रीतोऽपिहितोऽथवा । तस्मा दानय मे क्षिप्रं निराहारोऽपि गां त्वरात्
अरे पापी! आज माझ्या जनावरांपैकी एकही का परत आला नाही? नक्कीच तू त्याला मारलेस, किंवा विकलेस, किंवा लपवलेस. म्हणून ताबडतोब मला एक गाय दे—उपाशी असलास तरी घाई कर।
Verse 8
तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तः स मूकः पशुपालकः । निष्क्रांतो यष्टिमादाय निराहारोऽपि मन्दिरात्
हे ऐकून भयाने थरथरलेला तो मुका गवळी काठी हातात घेऊन घराबाहेर निघाला—काहीही न खाता.
Verse 9
ततोऽरण्यं समासाद्य वीक्षांचक्रे समंततः । सूक्ष्मदृष्ट्या स दुर्गाणि गहनानि वनानि च
मग तो अरण्यात पोहोचून सर्वत्र शोध करू लागला; तीक्ष्ण नजरेने दुर्गम वाटा आणि दाट वनेही पाहू लागला.
Verse 10
अथ तेन क्वचिद्दृष्टं पदं तस्य पशोः स्फुटम् । अटव्यां भ्रममाणेन परिज्ञातं च कृत्स्नशः
तेव्हा त्याला कुठेतरी त्या पशूचे स्पष्ट पाऊलखुणा दिसल्या; आणि अरण्यात फिरत फिरत तो माग पूर्णपणे ओळखू लागला.
Verse 11
ततश्च तत्पदान्वेषी स जगाम वनाद्वनम् । चमत्कारपुरस्यास्य समंताद्द्विजसत्त माः
मग त्या पाऊलखुणांचा शोध घेत तो वनातून वनात गेला; आणि या चमत्कारपुराच्या सभोवती सर्वत्र फिरत राहिला, हे द्विजश्रेष्ठा.
Verse 12
एवं प्रदक्षिणा तस्य जाता पशुदिदृक्षया । स्थानस्य चैव निर्वेशे पशोश्चापिद्विजोत्तमाः
अशा रीतीने पशू पाहण्याच्या/मिळविण्याच्या इच्छेने त्याने नकळत प्रदक्षिणा केली; त्या स्थानाचा सर्व परिसर आणि पशू कुठे आहे तेही जणू ठरून गेले, हे द्विजोत्तमांनो।
Verse 13
प्रदक्षिणावसाने च पशुर्लब्धो हि तेन सः । निशांतेऽथ गृहं नीत्वा स्वामिने विनिवेदितः
प्रदक्षिणा संपल्यावर त्याला तो पशू खरोखर मिळाला. मग रात्रीच्या शेवटी तो घरी नेऊन त्याच्या स्वाम्यास अर्पण केला.
Verse 14
चैत्रे पुण्यतमे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । क्षेत्रे पुण्यतमे देवास्तीर्थान्या यांति सर्वशः
अतिशय पुण्यदायक चैत्र महिन्यात, कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस, त्या परम पवित्र क्षेत्रात देव सर्व दिशांतून तीर्थांकडे येतात।
Verse 15
एवमज्ञानभावेन कृता ताभ्यां प्रदक्षिणा । पशुपालपशुभ्यां वै सुपुण्ये तत्र वासरे
अशा रीतीने अज्ञानभावानेही, त्या अत्यंत पुण्यदायक दिवशी तेथे मेंढपाळ आणि पशू—दोघांनीही प्रदक्षिणा केली.
Verse 16
निराहारस्य मूकस्य साहारस्य पशोस्तथा
—उपवास करणाऱ्या मूक जनाचे, तसेच आहार मिळालेल्या पशूचेही।
Verse 17
विना स्नानेन भक्षाच्च दैवाद्द्विजवरोत्तमाः । ततः काले व्यतिक्रांते कियन्मात्रे स्वकर्मतः । उभौ पंचत्वमापन्नौ पृथक्त्वेनायुषः क्षये
हे द्विजश्रेष्ठांनो, स्नान न करता व अन्न न घेता दैवयोगाने काही काळ गेल्यावर, आपल्या-आपल्या कर्मानुसार आयुष्य संपता ते दोघेही वेगवेगळे मृत्यूस (पंचत्वास) प्राप्त झाले।
Verse 18
ततश्च पशुपालस्तु दशार्णाधिपतेः सुतः । संजातस्तत्प्रभावेन पूर्वजातिमनुस्मरन्
त्यानंतर तो पशुपाल त्या तीर्थप्रभावाने दशार्णाधिपतीचा पुत्र म्हणून जन्मला आणि पूर्वजन्म आठवत राहिला।
Verse 20
अथागत्य स राजेंद्रस्तेनैव सह मंत्रिणा । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम्
मग तो राजेंद्र त्याच मंत्र्यासह तेथे आला आणि कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस तिच्या (पवित्र प्रतिष्ठेच्या) समोर प्रदक्षिणा केली।
Verse 21
चक्रे संवत्सरस्यांते श्रद्धया परया युतः । निराहारश्च मौनेन पदातिर्द्विजसत्तमाः
हे द्विजसत्तमांनो, वर्षाअखेरीस त्याने परम श्रद्धेने ते केले—उपवास करून, मौन पाळून आणि पायी चालत।
Verse 22
एकदा तत्र चाऽयाता मुनयः शंसितव्रताः । तीर्थे पापहरे पुण्ये विश्वामित्रसमुद्भवे
एकदा तेथे कीर्तिव्रत मुनि आले—विश्वामित्रसमुद्भव, पापहर व पुण्यदायक अशा त्या तीर्थात।
Verse 23
याज्ञवल्क्यो भरद्वाजः शुनःशेपोऽथ गालवः । देवलो भागुरिर्धौम्यः कश्य पश्च्यवनो भृगुः
याज्ञवल्क्य, भरद्वाज, शुनःशेप व गालव; तसेच देवल, भागुरी, धौम्य, कश्यप, च्यवन व भृगु—हे महर्षी तेथे येऊन पोहोचले।
Verse 24
तथान्ये शंसिताऽत्मानो ब्रह्मचर्यपरायणाः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तस्मिन्क्षेत्रे समागताः
तसेच इतरही प्रशंसनीय आचरणाचे, आत्मसंयमी व ब्रह्मचर्यपरायण जन, तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने त्या पवित्र क्षेत्रात समागम पावले।
Verse 25
तान्दृष्ट्वा स महीपालः प्रणिपत्य कृतांजलिः । यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः
त्यांना पाहून तो राजा हात जोडून साष्टांग प्रणाम करून, ज्येष्ठता व श्रेष्ठता याप्रमाणे भक्तिभावाने त्यांची पूजा करू लागला।
Verse 26
ततस्तेषां स मध्ये च संनिविष्टो महीपतिः । तथागतः स भूपालः सर्वै स्तैश्चाभिनंदितः
त्यानंतर तो महीपती त्यांच्या मध्येच बसला; आणि अशा रीतीने त्यांच्या सान्निध्यात आलेला तो भूपाल सर्वांनी अभिनंदन करून गौरविला।
Verse 27
ततश्चक्रुः कथा दिव्या मुनयस्ते महीपतेः । पुरतो मुनिमुख्यानां चरितानि महात्मनाम्
मग त्या मुनिंनी राजासाठी दिव्य कथा सांगितली—मुनिश्रेष्ठ महात्म्यांच्या चरित्रांचे व कृत्यांचे वर्णन।
Verse 28
राजर्षीणां पुराणानां धर्मशास्त्रसमुद्भवाः । आनंदं तस्य राजर्षेर्जनयंतो द्विजोत्तमाः
राजर्षींसंबंधी पुराणे व धर्मशास्त्रांतील उपदेशांचा आधार घेऊन ते श्रेष्ठ द्विज आपल्या वचनांनी त्या राजर्षीस आनंदित करू लागले।
Verse 29
अथ क्वाऽपि कथांते स पार्थिवस्तैर्महर्षिभिः । पृष्टः कौतूहलाविष्टैर्दत्त्वा श्रौतीस्तदाशिषः
मग कधीतरी कथानंतर तो पार्थिव राजा, श्रौती रीतीने त्यांना आशीर्वाद अर्पून, कौतूहलाने भरलेल्या त्या महर्षींनी विचारला गेला।
Verse 30
ऋषय ऊचुः । वर्षेवर्षे महीपाल त्वमत्राऽगत्य यत्नतः । करोषि मंत्रिणा सार्धं पुरस्याऽस्य प्रदक्षिणाम्
ऋषी म्हणाले—हे महीपाल! तू वर्षानुवर्षे येथे यत्नपूर्वक येऊन आपल्या मंत्र्यासह या नगराची प्रदक्षिणा करतोस।
Verse 31
अस्मिन्क्षेत्रे सुतीर्थानि संति पार्थिवसत्तम । तथाऽन्यानि प्रसिद्धानि देवतायतनानि च
हे पार्थिवसत्तम! या क्षेत्रात उत्तम तीर्थे आहेत; तसेच देवतांचे निवासस्थान असलेली इतरही प्रसिद्ध देवालये आहेत।
Verse 32
आदरस्तेषु वै राजन्नास्ति स्वल्पो ऽपि कर्हिचित् । एतन्नः कौतुकं जातं न चेद्गुह्यं प्रकीर्तय
हे राजन्! त्या सर्वांबद्दल तुझा आदर कधीही किंचितही कमी होत नाही. यामुळे आम्हाला कौतुक वाटले; गुप्त नसेल तर सांग.
Verse 33
सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विनयाऽवनतः स्थितः । स प्रोवाच वचो भूपः किंचिद्व्रीडासमन्वितः
सूत म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून राजा विनयाने नतमस्तक होऊन उभा राहिला. मग किंचित् लज्जायुक्त होऊन तो बोलू लागला.
Verse 34
यत्पृष्टोऽस्मि द्विजश्रेष्ठा युष्माभिः सांप्रतं मम । तद्गुह्यं न मयाऽख्यातं कस्यचिद्धरणीतले
हे द्विजश्रेष्ठांनो! तुम्ही आत्ताच मला जे विचारले आहे, ते गुपित मी पृथ्वीवर कोणालाही सांगितलेले नाही.
Verse 35
तथाऽपि हि प्रकर्तव्यं युष्माकं सत्यमेव हि । अपि गुह्यतमं चेत्स्याच्छृण्वंतु मुनिसत्तमाः
तरीही तुमची विनंती करणेच योग्य आहे, कारण ते सत्यच आहे. ते अत्यंत गुप्त असले तरी, हे मुनिश्रेष्ठांनो, ऐका.
Verse 36
सूत उवाच । ततः स कथयामास पूर्वजातिसमुद्भवम् । वृत्तांतं तन्मुनींद्राणां तेषां ब्राह्मणसत्तमाः
सूत म्हणाले—मग, हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, त्याने पूर्वजन्मातून उद्भवलेला तो वृत्तांत सांगायला सुरुवात केली—त्या मुनींद्रांशी संबंधित सर्व प्रसंग.
Verse 37
यथा नष्टः पशुस्तस्य कृता यद्वदवेक्षणा । यथा प्रदक्षिणा जाता चमत्कारपुरस्य तु
त्याचा पशू कसा हरपला, आणि त्याचा शोध कसा घेतला गेला; तसेच चमत्कारपुराची प्रदक्षिणा कशी घडली.
Verse 38
जातिस्मृतिर्यथा जाता प्राक्तनी तत्प्रभावतः । राज्यप्राप्तिर्विभूतिश्च तथेष्टाप्तिः पदेपदे
त्या प्रभावाने जशी पूर्वजन्माची स्मृती जागी झाली; तसेच राज्यप्राप्ती व वैभव मिळाले, आणि पावलोपावली इष्टफल सिद्ध झाले।
Verse 39
तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे प्रहृष्टाः पृथिवीपतेः । आशीर्वादान्बहून्दत्त्वा साधुसाध्विति चाऽब्रुवन्
हे ऐकून पृथ्वीपतीसाठी सर्व मुनी आनंदित झाले; अनेक आशीर्वाद देऊन ते म्हणाले—“साधु! साधु!”
Verse 40
समुत्थाय ततश्चक्रुः पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम् । यथोक्तविधिना सर्वे श्रद्धया परया युताः
मग ते उठून, सांगितलेल्या विधीनुसार, परम श्रद्धायुक्त होऊन, तिच्या समोर प्रदक्षिणा करू लागले।
Verse 41
गताश्च परमां सिद्धिं तत्प्रभावात्सुदुर्लभाम् । जपयज्ञप्रदानैर्या तीर्थसेवादिकैरपि
आणि त्या प्रभावाने त्यांनी परम सिद्धी प्राप्त केली—जी जप, यज्ञ, दान किंवा तीर्थसेवा इत्यादींनीही अत्यंत दुर्लभ आहे।
Verse 42
सोऽपि राजा स मन्त्री च जातौ वैमानिकौ सुरौ । अद्याऽपि तौ हि दृश्येते तारारूपौ नभस्तले
तो राजा आणि त्याचा मंत्रीही वैमानिक देव झाले; आजही ते दोघे आकाशात तारारूपाने दिसतात।