Adhyaya 251

Verse 1

गालव उवाच । इत्युक्त्वाऽकाशजावाणी विरराम शुभप्रदा । तेऽपि देवास्तदाश्चर्यं महद्दृष्ट्वा महाव्रताः

गालव म्हणाला—असे बोलून आकाशातून प्रकट झालेली शुभप्रदा वाणी शांत झाली. आणि ते देवही, महाव्रतधारी, ते महान आश्चर्य पाहून विस्मित झाले.

Verse 2

चतुष्टयं च वृक्षाणां चातुर्मास्ये समागते । अपूजयंश्च विधिवदैक्यभावेन शूद्रज

चातुर्मास्य येताच त्यांनी त्या चारही वृक्षांची विधिपूर्वक पूजा केली, एकात्म भावाने—हे शूद्रपुत्रा.

Verse 3

चातुर्मास्येऽथ संपूर्णे देवो हरिहरात्मकः । प्रसन्नस्तानुवाचाथ भक्त्या प्रत्यक्षरूपधृक्

चातुर्मास्य पूर्ण झाल्यावर हरि-हर स्वरूप देव प्रसन्न झाला; आणि भक्तीमुळे प्रत्यक्ष रूप धारण करून त्याने त्यांना सांगितले.

Verse 4

यूयं गच्छत देवेश महा व्रतपरायणाः । भुंक्त स्वान्स्वांश्चाधिकारान्मया ते दानवा हताः

हे देवेशांनो, महाव्रतपरायण तुम्ही आता जा. आपापले अधिकार व पद पुन्हा उपभोगा; माझ्याद्वारे तुमचे दानव-शत्रू संहारले गेले आहेत.

Verse 5

इत्युक्त्वा देवदेवेशावैक्यरूपधरौ यदा । गणानां देवतानां च बुद्धिं निर्भेदतां तदा

असे बोलून जेव्हा देवाधिदेव दोघे एकत्वरूप धारण करू लागले, तेव्हा गण व देवतांची बुद्धी भेदरहित, अविभाज्य झाली.

Verse 6

नयन्तौ तौ तदा चेशा बभूवतुररिन्दमौ । तेऽपि देवा निराबाधा हृष्टचित्ता ह्यभेदतः

तेव्हा ते दोन्ही ईश्वर मार्गदर्शक व शत्रुदमन करणारे झाले. आणि ते देवही विघ्नरहित होऊन, त्या अभेदभावामुळे हर्षितचित्त झाले.

Verse 7

प्रययुः स्वांश्चाधिकारान्विमानगण कोटिभिः । गालव उवाच । तथा तत्रापि ते देवाः पार्वत्याः शापमोहिताः

विमानगणांच्या कोट्यवधी समूहांसह ते आपापल्या अधिकारस्थानी निघून गेले. गालव म्हणाले—‘तथापि तेथेही ते देव पार्वतीच्या शापाने मोहित झाले.’

Verse 8

स्तुत्वा तां बिल्वपत्रैश्च पूजयित्वा महेश्वरीम् । प्रसन्नवदनां स्तुत्वा प्रणिपत्य पुनःपुनः

बिल्वपत्रांनी त्यांनी महेश्वरीची स्तुती व पूजा केली; प्रसन्नमुख देवीचे गुणगान करून, वारंवार साष्टांग प्रणाम केला.

Verse 9

सा प्रोवाच ततो देवान्विश्वमाता तु संस्तुता । मम शापो वृथा नैव भविष्यति सुरोत्तमाः

तेव्हा स्तुत झालेली विश्वमाता देवांना म्हणाली— “हे सुरोत्तमांनो, माझा शाप कधीही व्यर्थ ठरणार नाही।”

Verse 10

तथापि कृतपापानां करवाणि कृपां च वः । स्वर्गे दृषन्मया नैव भविष्यथ सुरोत्तमाः

“तरीही पाप केले असले तरी मी तुमच्यावर कृपा करीन; पण हे सुरोत्तमांनो, स्वर्गात तुम्ही मला दिसणार नाहीत।”

Verse 11

मर्त्यलोकं च संप्राप्य प्रतिमासु च सर्वशः । सर्वे देवाश्च वरदा लोकानां प्रभविष्यथ

“मर्त्यलोकात येऊन आणि सर्वत्र प्रतिमांत अधिष्ठित होऊन, तुम्ही सर्व देव लोकांना वर देणारे व्हाल।”

Verse 12

पाणिग्रहेण विहिता ये कुमाराः कुमारिकाः । तेषांतेषां प्रजाश्चैव भविष्यथ न संशयः

“जे कुमार-कुमारिका पाणिग्रहण-संस्काराने एकत्र येतील, त्यांच्यापैकी प्रत्येकाला संतती नक्की होईल— यात संशय नाही।”

Verse 13

इत्युक्त्वा सा भगवती देवतानां वरप्रदा । विष्णुं महेश्वरं चैव प्रोवाच कुपिता भृशम्

असे बोलून देवतांना वर देणारी भगवती अत्यंत क्रुद्ध होऊन विष्णू व महेश्वरांना म्हणाली।

Verse 14

देवास्तस्या भयान्नष्टा मर्त्येषु प्रतिमां गताः । भक्तानां मानसं भावं पूरयन्तः सुसंस्थिताः

तिच्या भयामुळे देव अदृश्य झाले व मर्त्यांमध्ये प्रतिमांमध्ये प्रविष्ट झाले. तेथे दृढपणे प्रतिष्ठित होऊन ते भक्तांच्या अंतःकरणातील भाव-इच्छा पूर्ण करतात।

Verse 15

यस्माद्विष्णो महेशानस्त्वयाऽपि न निषेधितः । तस्मात्त्वमपि पाषाणो भविष्यसि न संशयः

तू विष्णू—महेशानालाही—आवरण केले नाहीस; म्हणून तूही पाषाण होशील, यात संशय नाही।

Verse 16

हरोऽप्यश्ममयं रूपं प्राप्य लोकविगर्हितम् । लिंगाकारं विप्रशापान्महद्दुःखमवाप्स्यति

विप्राच्या शापामुळे हर (शिव)ही लोकनिंद्य अश्ममय रूप प्राप्त करून लिंगाकार धारण करील आणि महान दुःख भोगील।

Verse 17

तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः पार्वतीमनुकूलयन् । उवाच प्रणतो भूत्वा हरभार्यां महेश्वरीम्

ते शब्द ऐकून भगवान विष्णू पार्वतीला अनुकूल करण्यासाठी नम्र होऊन प्रणाम करून हरपत्नी महेश्वरीला म्हणाले।

Verse 18

श्रीविष्णुरुवाच । महाव्रते महादेवि महादेवप्रिया सदा । त्वं हि सत्त्वरजःस्था च तामसी शक्तिरुत्तमा

श्रीविष्णू म्हणाले—हे महाव्रते महादेवी, सदैव महादेवप्रिये! तू सत्त्व-रजामध्ये स्थित आहेस आणि तमाचीही परम उत्तम शक्ती आहेस।

Verse 19

मात्रात्रयसमोपेता गुणत्रयविभाविनी । मायादीनां जनित्री त्वं विश्वव्यापकरूपिणी

त्रिमात्रांनी युक्त, त्रिगुणांना प्रकट करणारी, तू माया आदिंची जननी आहेस; तुझे रूप सर्व विश्वात व्यापलेले आहे.

Verse 20

वेदत्रयस्तुता त्वं च साध्यारूपेण रागिणी । अरूपा सर्वरूपा त्वं जनसन्तानदायिनी

तीन वेदांनी स्तुत्य तू; साध्यरूप धारण करून तू रागिणी भासतेस. अरूप असूनही तू सर्वरूपा आहेस आणि जनसंततीची परंपरा देणारी आहेस.

Verse 21

फलवेला महाकाली महालक्ष्मीः सरस्वती । ओंकारश्च वषट्कारस्त्वमेव हि सुरेश्वरि

तू फलवेला आहेस; तू महाकाली, महालक्ष्मी आणि सरस्वती आहेस. हे सुरेश्वरी, ओंकार आणि वषट्कारही तूच आहेस.

Verse 22

भूतधात्रि नमस्तेऽस्तु शिवायै च नमोऽस्तु ते । रागिण्यै च विरागिण्यै विकराले नमः शुभे

हे भूतधात्री, तुला नमस्कार असो; शिवारूपिणी तुलाही नमो. रागिणी व विरागिणी तुला नमस्कार; हे विकराळे, हे शुभे, तुला प्रणाम.

Verse 23

एवं स्तुता प्रसन्नाक्षी प्रसन्नेनांतरात्मना । उवाच परमोदारं मिथ्यारोषयुतं वचः

अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर, प्रसन्न नेत्रांची व अंतःकरणाने संतुष्ट झालेली ती, परम उदार वचन बोलली—ज्यात जणू कृत्रिम रोष मिसळलेला होता.

Verse 24

मच्छापो नाऽन्यथा भावी जनार्दन तवाप्ययम् । तत्राऽपि संस्थितस्त्वं हि योगीश्वरविमुक्तिदः

हे जनार्दना! माझा शाप अन्यथा होणार नाही; हा तुझ्यावरही लागू आहे. तरीही तेथेच त्या अवस्थेत स्थित राहून तू योगीश्वरांना मुक्ती प्रदान करशील.

Verse 25

कामप्रदश्च भक्तानां चातुर्मास्ये विशेषतः । निम्नगा गंडकीनाम ब्रह्मणो दयिता सुता

विशेषतः चातुर्मास्यात ती भक्तांना इच्छित वर देणारी आहे. गंडकी नावाची ती पवित्र नदी ब्रह्म्याची प्रिय कन्या आहे.

Verse 26

पाषाणसारसंभूता पुण्यदात्री महाजला । तस्याः सुविमले नीरे तव वासो भविष्यति

ती पाषाणसारातून उत्पन्न झालेली, पुण्य देणारी महाजला आहे. तिच्या अतिनिर्मळ जलात तुझा वास होईल.

Verse 27

चतुर्विंशतिभेदेन पुराणज्ञैर्निरीक्षितः । मुखे जांबूनदं चैव शालग्रामः प्रकीर्तितः

पुराणज्ञांनी त्याचे चोवीस भेद मानले आहेत. शालग्रामाच्या मुखावर ‘जांबूनद’ (सुवर्णचिन्ह) असल्याची कीर्ती आहे.

Verse 28

वर्त्तुलस्तेजसः पिंडः श्रिया युक्तो भविष्यसि । सर्वसामर्थ्यसंयुक्तो योगिनामपि मोक्षदः

तू तेजस्वी वर्तुळ पिंडरूप होशील, श्रीयुक्त. सर्व सामर्थ्याने संयुक्त होऊन तू योगींनाही मोक्ष देणारा होशील.

Verse 29

ये त्वां शिलागतं विष्णुं पूजयिष्यंति मानवाः । तेषां सुचिन्तितां सिद्धिं भक्तानां संप्रयच्छसि

जे मनुष्य शिळेत स्थित विष्णुरूप तुझी पूजा करतील, त्यांना त्यांच्या शुभ संकल्पांची सिद्धी तू प्रदान करतोस; कारण तू भक्तांना यश देतोस.

Verse 30

शिलागतं च देवेशं तुलस्या भक्ति तत्पराः । पूजयिष्यंति मनुजास्तेषां मुक्तिर्न दूरतः

भक्तीत तत्पर होऊन जे स्त्री-पुरुष तुलसीसह शिळेत प्रकट देवेशाचे पूजन करतील, त्यांच्यासाठी मुक्ति दूर नाही.

Verse 31

शिलास्थितं च यः पश्येत्त्वां विष्णुं प्रतिमागतम् । सुचक्रांकितसर्वांगं न स गच्छेद्यमालयम्

जो शिळेत स्थित, प्रतिमारूपाने प्रकट, सर्वांगावर शुभ चक्रचिन्ह धारण करणाऱ्या तुझा—विष्णूचा—दर्शन करतो, तो यमलोकात जात नाही.

Verse 32

गालव उवाच । इति ते कथितं सर्वं शालग्रामस्य कारणम् । यथा स भगवान्विष्णुः पाषाणत्वमुपा गतः

गालव म्हणाले—अशा प्रकारे तुला शालग्रामाचे सर्व कारण सांगितले, आणि तो भगवान विष्णू कसा पाषाणत्वाला प्राप्त झाला तेही कथिले.

Verse 33

गोविन्दोऽपि महाशापं लब्ध्वा स्वभवनं गतः । पार्वती च महेशानं कुपिता प्रणमय्य च

गोविंदही महाशाप प्राप्त करून आपल्या धामास गेला. आणि पार्वती क्रुद्ध होऊन महेशानास प्रणाम करून (तेथून) निघून गेली.

Verse 34

एवं स एव भगवान्भवभूत भव्यभूतादिकृत्सकलसंस्थितिनाशनांकः । सोऽपि श्रिया सह भवोऽपि गिरीशपुत्र्या सार्द्धं चतुर्षु च द्रुमेषु निवासमाप

अशा रीतीने तोच भगवान्—भूत‑भव्य‑भविष्याचा कर्ता, सर्व संस्थितीच्या नाशाचे लक्षण धारण करणारा—तेथे निवासास आला; आणि भव (शिव)ही श्रीसहित व गिरीशकन्या (पार्वती)सह चार वृक्षांमध्ये वास करू लागला।

Verse 251

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैज वनोपाख्याने विष्णुशापोनामैकपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीती‑साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर‑क्षेत्रमाहात्म्यात, शेषशायी‑उपाख्यान, ब्रह्मा‑नारद संवाद, चातुर्मास्य‑माहात्म्य व पैज‑वनोपाख्यान यांत ‘विष्णुशाप’ नावाचा दोनशे एकावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।