Adhyaya 45
या अध्यायात “पुष्कर-त्रय” या तीन पुष्कर-जलांचे तीर्थ-परिचय व माहात्म्य सांगितले आहे. सूत म्हणतात—कार्त्तिक महिन्यात कृत्तिका-योगाच्या शुभकाळी ऋषी विश्वामित्र दूर असलेल्या मुख्य पुष्कराला जाऊ शकले नाहीत, म्हणून त्यांनी तद्वत् पुण्य देणारे पवित्र स्थान शोधले. आकाशवाणीने तीन पुष्करांची ओळख सांगितली—वर तोंड केलेली कमळे ज्येष्ठ-पुष्कर, आडवी/तिरकी कमळे मध्यम-पुष्कर आणि खाली तोंड केलेली कमळे कनिष्ठ-पुष्कर दर्शवितात. पुढे प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळी तिन्ही ठिकाणी स्नान-व्रत आणि दर्शन-स्पर्शाचे महान शुद्धीकरण वर्णिले आहे. यानंतर राजा बृहद्बलाची कथा येते. शिकारीदरम्यान तो पाण्यात उतरून योगसमयी प्रकट झालेल्या अद्भुत कमळाला हात लावतो; तेव्हा दिव्य नाद होतो, कमळ नाहीसे होते आणि राजाला कुष्ठरोग होतो. उच्छिष्ट/अशुद्ध अवस्थेत पवित्र वस्तूचा स्पर्श केल्याने हा दोष झाला—असे सांगून विश्वामित्र सूर्योपासनेचे प्रायश्चित्त देतात. राजा सूर्यप्रतिमा स्थापून विशेषतः रविवारी नियमपूर्वक पूजा करतो; एका वर्षात रोगमुक्त होऊन अंतकाळी सूर्यलोक प्राप्त करतो. फलश्रुतीत कार्त्तिकातील पुष्कर-स्नान ब्रह्मलोक देणारे, स्थापलेल्या सूर्यप्रतिमेचे दर्शन आरोग्य व इच्छित फल देणारे, पुष्करातील वृषोत्सर्ग महायज्ञफल देणारा, आणि या अध्यायाचे पठण-श्रवण कामनापूर्ती व उत्कर्ष करणारे म्हटले आहे।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तत्रैवास्ति द्विजश्रेष्ठाः सुपुण्यं पुष्करत्रयम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तमानर्ताधिपभूभुजा
सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो, तेथेच अत्यंत पुण्यदायक असे पुष्करत्रय आहे, जिथे पूर्वी आनर्ताधिप राजाने तप केले होते.
Verse 2
यस्तत्र कार्तिके मासि कृत्तिकास्थे निशाकरे । मध्याह्ने कुरुते स्नानं स गच्छति परां गतिम्
जो तेथे कार्तिक महिन्यात, चंद्र कृत्तिका नक्षत्रात असताना, मध्यान्ही स्नान करतो—तो परम गतीला पोहोचतो.
Verse 3
ऋषय ऊचुः । कथं तत्र समायातं सुपुण्यं पुष्करत्रयम् । कस्मिन्स्थाने च विज्ञेयं कैश्चिह्नैर्वद सूतज
ऋषी म्हणाले—तेथे अत्यंत पुण्य असे पुष्करत्रय कसे येऊन पोहोचले? ते कोणत्या स्थानी ओळखावे, आणि कोणत्या चिन्हांनी? हे सूतपुत्रा, सांग।
Verse 4
सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि यैश्चिह्नैः पुष्करत्रयम् । प्राग्दृष्टं मुनिना तत्र विश्वामित्रेण धीमता
सूत म्हणाला—ज्या चिन्हांनी पुष्करत्रय ओळखले जाते, ते मी तुम्हांस सांगतो। पूर्वी तेथे धीमान मुनि विश्वामित्रांनी त्याचे दर्शन घेतले होते।
Verse 5
पुरा निवसतस्तस्य विश्वामित्रस्य सन्मुनेः । संप्राप्ता कार्तिकी पुण्या कृत्तिकायोगसंयुता
एकदा, ते सत्मुनी विश्वामित्र तेथे निवास करीत असता, कृत्तिकायोगयुक्त अशी पुण्य कार्तिकी तिथी प्राप्त झाली।
Verse 6
सर्वतीर्थमयं क्षेत्रं तद्विज्ञाय तपोनिधिः । ततश्च चिन्तयामास स्वचित्ते गाधिनन्दनः
ते क्षेत्र सर्वतीर्थमय आहे असे जाणून, तपोनिधी गाधिनंदनाने मग आपल्या चित्तात विचार केला।
Verse 7
अद्येयं कार्तिकी पुण्या कृत्तिकायोगसंयुता । यस्यां स्नाने नरैः श्रेयः प्राप्यते पुष्करोदके । आद्यं तु पुष्करं दूरे न गन्तुं शक्यतेऽधुना
“आज पुण्य कार्तिकी, कृत्तिकायोगयुक्त आहे; या दिवशी पुष्करजलात स्नान केल्याने नरांना श्रेय प्राप्त होते. पण आद्य पुष्कर दूर आहे; आता तेथे जाणे शक्य नाही।”
Verse 8
तस्मादत्र स्थितं यच्च तस्मिन्स्नानं करोम्यहम् । स एवं निश्चयं कृत्वा श्रद्धापूतेन चेतसा
म्हणून येथे जे विद्यमान आहे त्यातच मी स्नान करीन। असा निश्चय करून तो श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने तसेच करू लागला।
Verse 9
ततश्चान्वेषयामास पुष्कराणि समंततः । बहुत्वात्तत्र तीर्थानां निश्चयं नान्वपद्यत
त्यानंतर तो सर्वत्र पुष्करांचा शोध घेऊ लागला. परंतु तेथे तीर्थे फार असल्याने तो ठाम निर्णय करू शकला नाही.
Verse 10
दृष्ट्वादृष्ट्वा जलस्थानं स्नानं चक्रे ततः परम् । स तदा श्रममापन्नो भ्रममाण इतस्ततः
एकामागून एक जलस्थान पाहून तो पुन्हा पुन्हा स्नान करू लागला. मग इकडे तिकडे फिरताना तो थकव्याने व्याकुळ झाला.
Verse 12
वृक्षमूलं समाश्रित्य निविष्टश्च क्षितौ ततः । तुष्टावाथ शुचिर्भूत्वा श्रद्धया च त्रिपुष्करम् । मध्यमाद्योजनं स्वर्गः कनिष्ठादर्ध योजनम् । ज्येष्ठकुण्डात्पुनः ख्यातो हस्तप्रायः शुभात्मभिः
मग तो वृक्षाच्या मुळाशी आश्रय घेऊन जमिनीवर बसला. शुद्ध होऊन त्याने श्रद्धेने त्रिपुष्कराची स्तुती केली. मध्यम (पुष्कर) पासून स्वर्गमार्ग एक योजन सांगितला आहे, कनिष्ठापासून अर्ध योजन; आणि ज्येष्ठकुंडापासून तर पुण्यात्म्यांमध्ये तो पुन्हा हातभरच अंतरावर आहे असे प्रसिद्ध आहे.
Verse 13
पावयंति हि तीर्थानि स्नानदानादसंशयम् । पुष्करालोकनादेव नरः पापात्प्रमु च्यते
निःसंशय तीर्थे स्नान व दानाने पवित्र करतात; परंतु केवळ पुष्कराचे दर्शन झाले तरी मनुष्य पापातून मुक्त होतो.
Verse 14
पुष्करारण्यमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता
पुष्कर-अरण्याचा आश्रय घेऊन, शाक-मूळ-फळ एवढ्यानेही जर कोणी एका ब्राह्मणास भोजन घालतो, तर तेथे एका ब्राह्मणास भोजन घातल्याने जणू कोटी ब्राह्मणांना भोजन घातल्याचे फळ मिळते।
Verse 15
पुष्करे दुष्करं स्नानं पुष्करे दुष्करं तपः । पुष्करे दुष्करो वासः सर्वं पुष्करदुष्करम्
पुष्करात स्नान करणे दुष्कर, पुष्करात तप करणे दुष्कर; पुष्करात वास करणेही दुष्कर—पुष्करातील सर्वच दुष्कर (आणि म्हणून परम पुण्यदायक) आहे।
Verse 16
कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे पुष्करे स्नाति यो नरः । स क्षणान्मुच्यते पापादाजन्ममरणोद्भवात्
कार्तिक महिन्यात कृत्तिका-योग असता जो मनुष्य पुष्करात स्नान करतो, तो जन्म-मरणाच्या फेरातून उद्भवलेल्या पापांपासून क्षणात मुक्त होतो।
Verse 17
ज्येष्ठे प्रातश्च मध्याह्ने मध्यमे स्नाति यो नरः । कनिष्ठेऽस्तमिते भानौ सकृत्स्वर्गमवाप्नुयात्
जो मनुष्य ज्येष्ठ-पुष्करात सकाळी स्नान करतो, मध्यम-पुष्करात दुपारी स्नान करतो, आणि कनिष्ठ-पुष्करात सूर्यास्तकाळी स्नान करतो—तो असे एकदाच केले तरी स्वर्ग प्राप्त करतो।
Verse 18
तावत्तिष्ठति देहेषु पातकं सर्वदेहिनाम् । यावन्न पौष्करैस्तोयैः स्नानं वै कुर्वते नराः
सर्व देहधाऱ्यांच्या देहांत पातक तेव्हापर्यंत टिकून राहते, जोपर्यंत मनुष्य पुष्कराच्या जलाने निश्चयाने स्नान करीत नाहीत।
Verse 19
दिवाकरकरैः स्पृष्टं तमो यद्वत्प्रणश्यति । पुष्करोदकसंस्पर्शाच्छीघ्रं गच्छति पातकम्
जसा सूर्यकिरणांच्या स्पर्शाने अंधार नष्ट होतो, तसा पुष्कराच्या जलस्पर्शाने पातक शीघ्र दूर होते।
Verse 20
ब्रह्महत्यादिकं पापं कृत्वापि पुरुषो भुवि । कार्तिक्यां पुष्करे स्नात्वा निर्दोषत्वं प्रपद्यते
भूवरील पुरुषाने ब्रह्महत्या इत्यादी पाप केले तरी, कार्तिक महिन्यात पुष्करात स्नान केल्याने तो निर्दोषत्व प्राप्त करतो।
Verse 21
किं दानैः किं व्रतैर्होमैः किं यज्ञैर्वहुविस्तरैः । कार्तिक्यां पुष्करे स्नानैः सर्वेषां लभ्यते फलम्
दान, व्रत, होम किंवा विस्तृत यज्ञ यांची काय गरज? कार्तिकात पुष्कर-स्नानाने सर्वांचे फल मिळते।
Verse 22
यद्येषा भारती सत्या मया सम्यमुदीरिता । तन्मे स्याद्दर्शनं शीघ्रं सद्यः पुष्करसंभवम्
माझी ही वाणी संयमाने उच्चारलेली सत्य असेल, तर मला आजच शीघ्र पुष्करसम्भवाचे दर्शन लाभो।
Verse 23
एवं तस्य ब्रुवाणस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । अशरीराऽभवद्वाणी गगनाद्द्विजसत्तमाः
असे बोलत असता धीमान विश्वामित्राच्या वेळी आकाशातून अशरीरी वाणी प्रकट झाली—हे श्रेष्ठ द्विजांनो!
Verse 24
विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ सदा मे गगने स्थितिः । मुक्त्वैकां कार्तिकीं चैव कृत्तिकायोगसंयुताम्
हे विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठा! माझे निवासस्थान सदैव आकाशातच असते—फक्त कृत्तिका-नक्षत्रयोगयुक्त अशी ती एक कार्तिकी वेळ सोडून।
Verse 25
तदत्र दिवसे वासो मम भूमितले ध्रुवम् । अस्मिन्नेव वने पुण्ये तत्त्वं स्नानं समाचर
म्हणून त्या दिवशी पृथ्वीवर माझा वास निश्चयाने असतो. या पुण्य वनात तत्त्वानुसार विधिपूर्वक स्नान कर.
Verse 26
विश्वामित्र उवाच । सर्वेषामेव तीर्थानां श्रूयते च समाश्रयः । तत्कथं वेद्मि तीर्थेश त्वामत्रैव व्यवस्थितम्
विश्वामित्र म्हणाले—ऐकिवात आहे की आपण सर्व तीर्थांचे आश्रय आहात. मग हे तीर्थेशा, आपण इथेच स्थित आहात हे मी कसे जाणावे?
Verse 27
तदोत्थिता पुनर्वाणी तारा गगनगोचरा । विश्वामित्रं मुनिश्रेष्ठं हर्षयंती द्विजोत्तमाः
तेव्हा पुन्हा एक वाणी उद्भवली—ताऱ्यासारखी, आकाशात संचार करणारी—जी मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्राला आनंदित करू लागली, हे द्विजोत्तमा!
Verse 28
नातिदूरे वनादस्मादत्र संति जलाशयाः । तेषामेकतमे पद्मं विद्यतेऽधोमुखं स्थितम्
या वनापासून फार दूर नाही, इथे काही जलाशय आहेत. त्यांपैकी एका जलाशयात अधोमुख स्थित असे एक कमळ आहे.
Verse 29
ऊर्ध्ववक्त्रं द्वितीये च तिर्यग्वक्त्रं तृतीयके । तत्रोर्ध्वास्यैः सरोजैश्च विज्ञेयं ज्येष्ठपुष्करम्
दुसऱ्या जलाशयात कमळ वरमुखी असते आणि तिसऱ्यात ते तिरपे मुख करून असते. तेथे वरमुखी कमळांवरून ज्येष्ठ पुष्कर ओळखावे.
Verse 30
पार्श्ववक्त्रैर्द्विजश्रेष्ठ मध्यमं परिकीर्तितम् । अधोवक्त्रैस्तथा ज्ञेयं कनिष्ठं पुष्करं क्षितौ
हे द्विजश्रेष्ठ! पार्श्वमुखी कमळांनी ओळखला जाणारा पुष्कर ‘मध्यम पुष्कर’ म्हणून कीर्तिला आहे. आणि अधोमुखी कमळांनी चिन्हित जो आहे, तो पृथ्वीवर ‘कनिष्ठ पुष्कर’ म्हणून जाणावा.
Verse 31
एतैश्चिह्नैर्मुनिश्रेष्ठ ज्ञात्वा स्नानं समाचर । तच्छ्रुत्वा स मुनिस्तूर्णं समुत्थाय ययौ ततः
हे मुनिश्रेष्ठ! या चिन्हांनी तीर्थ ओळखून स्नान कर. हे ऐकताच तो मुनि त्वरित उठून त्या स्थानी निघून गेला.
Verse 32
तादृशैः कमलैस्तत्र संस्थितास्ते जलाशयाः । तान्दृष्ट्वा श्रद्धयोपेतः कृत्वा स्नानं यथाक्रमम्
तेथे अशाच प्रकारच्या कमळांनी शोभलेले ते जलाशय होते. ते पाहून श्रद्धायुक्त होऊन त्याने यथाक्रम विधिपूर्वक स्नान केले.
Verse 33
ततश्च विधिना सम्यक्चकारपितृतर्पणम्
त्यानंतर त्याने विधिपूर्वक सम्यक् पितृतर्पण केले.
Verse 34
ततः शाकैश्च मूलैश्च नीवारैः फलसंयुतैः । चकार विधिना श्राद्धं तत्रैव द्विजसत्तमाः
मग शाक, मुळे, नीवार (वन्य तांदूळ) व फळे यांसह द्रव्यांनी श्रेष्ठ द्विजांनी तेथेच विधिपूर्वक श्राद्ध केले।
Verse 35
तत्र तस्यैव तीरस्थो वीक्षांचक्रे समाहितः । कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे चिह्नदर्शनलालसः
तेथेच त्या तीरावर उभा राहून, एकाग्र मनाने तो कार्तिक महिन्यात कृत्तिका-योग आला की पवित्र चिन्ह पाहण्याच्या उत्कंठेने प्रतीक्षा करू लागला।
Verse 36
ब्राह्मणा ऊचुः । कीदृशं जायते चिह्नं कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे । संप्राप्ते कृत्तिकायोगे सर्वं तत्र वदाशु नः
ब्राह्मण म्हणाले—कार्तिक महिन्यात ज्येष्ठ पुष्कर येथे कृत्तिका-योग आला की कोणते पवित्र चिन्ह प्रकट होते? तेथे जे काही घडते ते सर्व आम्हाला लवकर सांगा।
Verse 37
सूत उवाच । कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यदा गच्छति चंद्रमाः । तदा निष्क्रामति श्रेष्ठं कमलं जलमध्यतः
सूत म्हणाले—कार्तिक महिन्यात कृत्तिका-योगाच्या वेळी चंद्रमा त्या स्थितीत आला की, पाण्याच्या मध्यातून एक श्रेष्ठ कमळ प्रकट होते।
Verse 38
तन्मध्येंऽगुष्ठमात्रस्तु पुरुषो दृश्यते जनैः । सुस्नातैः श्रद्धयोपेतैस्ततस्तीर्थफलं लभेत्
त्या कमळाच्या मध्यभागी लोकांना अंगठ्याएवढा एक पुरुष दिसतो; म्हणून जे शुद्ध स्नान करून श्रद्धायुक्त असतात, ते त्या तीर्थाचे पूर्ण फळ मिळवतात।
Verse 39
एतस्मात्कारणात्स्नात्वा विश्वामित्रो महामुनिः । तच्चिह्नं वीक्षयामास महद्यत्नं समाश्रितः
याच कारणामुळे महामुनी विश्वामित्र स्नान करून त्या पवित्र चिन्हाचे दर्शन घेण्यासाठी महान प्रयत्न करू लागले।
Verse 40
तस्यैवं वीक्षमाणस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । आनर्ताधिपतिस्तत्र प्राप्तो राजा बृहद्बलः
धीर विश्वामित्र असे पाहत असतानाच, आनर्ताचा अधिपती राजा बृहद्बल तेथे येऊन पोहोचला।
Verse 41
अत्यंतं मृगयाश्रांतो हत्वा मृगगणान्बहून् । ऋक्षांश्चैव वराहांश्च सारंगानथ संबरान्
मृगयेमुळे अत्यंत थकून तो अनेक मृगांचे कळप, तसेच अस्वले, वराह, सारंग व शंबर मृग यांना मारून टाकून होता।
Verse 42
सिंहान्व्याघ्रान्वृकांश्चैव हिंसानारण्यचारिणः । तथान्यानपि मध्याह्ने तेन मार्गेण संगतः
त्याच मार्गावर दुपारी त्याला सिंह, वाघ, लांडगे असे हिंस्र वनचर आणि इतरही प्राणी भेटले।
Verse 43
अथापश्यद्द्रुमोपांते विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । उपविष्टं कृतस्नानं वीक्षमाणं जलाशयम्
मग त्याने वृक्षाजवळ मुनिश्वर विश्वामित्रांना पाहिले—स्नान करून बसलेले आणि त्या जलाशयाकडे निहारत असलेले।
Verse 44
ततस्तं प्रणिपत्योच्चैरवतीर्य तुरंगमात् । श्रमार्त्तः सलिले तस्मिन्प्रविवेश नृपोत्तमः
मग त्यास उच्च स्वराने प्रणाम करून घोड्यावरून उतरला; श्रमाने पीडित तो श्रेष्ठ नृप त्या जलात प्रविष्ट झाला।
Verse 45
एतस्मिन्नंतरे तोयात्कमलं तद्विनिर्गतम् । सहस्रपत्रसंजुष्टं द्वादशार्कसमप्रभम्
याच वेळी त्या जलातून एक कमळ प्रकट झाले—सहस्र पाकळ्यांनी शोभित, बारा सूर्यांसारखे तेजस्वी।
Verse 46
तद्दृष्ट्वा स महीपालः पद्ममत्यद्भुतं महत् । जग्राह कौतुकाविष्टः स्वयं सव्येन पाणिना
ते अत्यंत अद्भुत व विशाल कमळ पाहून, कौतुकाने भारलेला राजा स्वतः डाव्या हाताने ते उचलून घेतला।
Verse 47
स्पृष्टमात्रे ततस्तस्मिन्कमले द्विजसत्तमाः । उत्थितः सुमहाञ्छब्दो विश्वं येन प्रपूरितम्
हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्या कमळाला केवळ स्पर्श होताच एक अतिमहान नाद उठला, ज्याने सारे विश्व भरून गेले।
Verse 48
तं शब्दं स महीपालः श्रुत्वा मूर्छामुपाविशत् । पतितश्च जले तस्मिन्पद्मं चादर्शनं गतम्
तो शब्द ऐकून राजा मूर्छित झाला; आणि त्या जलात पडताच ते कमळही नजरेआड झाले।
Verse 49
ततः कृच्छ्रेण महता कर्षितः सलिलाद्बहिः । सेवकैर्दुःखशोकार्त्तैर्हाहेति प्रतिजल्पकैः
मग मोठ्या कष्टाने त्याला पाण्यातून बाहेर ओढून काढले; दुःख‑शोकाने व्याकुळ सेवक “हाय! हाय!” अशी आर्त हाक देत होते।
Verse 50
ततस्तीरं समासाद्य कृच्छ्रात्प्राप्याथ चेतनाम् । यावद्वीक्षयति स्वांगं तावत्कुष्ठं समागतम्
मग तो कष्टाने काठावर पोहोचून हळूहळू शुद्धीवर आला; पण स्वतःचे अवयव पाहताच त्याला कुष्ठरोग जडलेला दिसला।
Verse 51
ततो विषादमापन्नो दृष्ट्वा तादृङ्निजं वपुः । शीर्णघ्राणांघ्रिहस्तं च घर्घरस्वरसंयुतम्
मग आपले शरीर असे झालेले पाहून तो विषादात बुडाला; नाक, पाय व हात क्षीण झाले होते आणि आवाज कर्कश‑घरघरता झाला होता।
Verse 52
अथ गत्वा मुनेः पार्श्वे विश्वामित्रस्य भूमिपः । उवाच वचनं दीनं बाष्पगद्गदया गिरा
मग राजा विश्वामित्र मुनींच्या जवळ गेला आणि दीन वचन बोलला; अश्रूंनी गळा दाटला होता व वाणी थरथरत होती।
Verse 53
भगवन्पश्य मे जातं यादृशं वपुरेव हि । अकस्मादेव मग्नस्य सलिलेऽत्र विगर्हितम्
“भगवन्, पाहा—माझे शरीर कसे झाले आहे! मी तर अकस्मात् या पाण्यात बुडालो, आणि लगेचच ही देह विकृत व निंद्य झाली।”
Verse 54
तत्किं पानीयदोषो वा किं वा भूमेर्मुनी श्वर । येनेदृक्सहसा यातं विकृतिं मे शरीरकम्
हे मुनिश्रेष्ठा, हा पिण्याच्या पाण्याचा दोष आहे काय, की भूमीचा काही विकार? ज्यामुळे माझे शरीर अचानक अशी विकृती पावले.
Verse 55
विश्वामित्र उवाच । सावित्रं पद्ममेवैतद्यत्स्पृष्टं भूपते त्वया । उच्छिष्टेन रविर्मध्ये स्वयं यस्य व्यवस्थितः
विश्वामित्र म्हणाले—हे राजन्! तू ज्याला स्पर्श केलास ते खरेच सावित्र पद्म आहे. ज्याच्या मध्यभागी मध्यान्ही स्वयं सूर्य विराजमान असतो; आणि तू उच्छिष्ट अवस्थेत त्यास स्पर्श केलास.
Verse 56
यदा स्यात्कृत्तिकायोगः कार्तिके मासि पार्थिव । शशांकस्य तदा चैतज्जायते पौष्करे जले
हे पार्थिवा! कार्तिक महिन्यात जेव्हा कृत्तिकायोग होतो, तेव्हा चंद्रसंबंधी त्या वेळी हे (सावित्र पद्म) पुष्कराच्या जलात प्रकट होते.
Verse 57
तदिदं पुष्करं ज्येष्ठं भवान्यत्र श्रमातुरः । प्रविष्टः कार्तिकी चाद्य कृत्तिकायोगसंयुता
हेच ज्येष्ठ पुष्कर आहे; आणि तू श्रमाने व्याकुळ होऊन येथे प्रवेश केलास. आज कार्तिकी आहे आणि ती कृत्तिकायोगाने संयुक्त आहे.
Verse 58
एतद्वीक्ष्य नरो ह्यत्र स्नानं कुर्याज्जलाशये । श्रद्धया परया युक्तः स गच्छति परां गतिम्
हे पाहून मनुष्याने येथे या जलाशयात स्नान करावे. परम श्रद्धेने युक्त तो परम गतीस प्राप्त होतो.
Verse 59
उच्छिष्टेन त्वया राजन्हरणाय हि केवलम् । एतत्सरोरुहं स्पृष्टं तेनेदृक्संस्थितं फलम्
हे राजन्, तू अशौच अवस्थेत केवळ हरण करण्याच्या हेतूनेच हे कमळ स्पर्श केलेस; म्हणून असे फळ प्राप्त झाले।
Verse 60
बृहद्बल उवाच । कथं मे स्यान्मुनिश्रेष्ठ कुष्ठव्याधिपरिक्षयः । तपसा नियमेनापि व्रतेनापि कृतेन वै
बृहद्बल म्हणाला— हे मुनिश्रेष्ठ, माझा कुष्ठरोग पूर्णपणे कसा नष्ट होईल? तपाने, नियमाने, की विधिपूर्वक केलेल्या व्रताने?
Verse 61
विश्वामित्र उवाच । आराधय सहस्रांशुमस्मिन्क्षेत्रे महीपते । ततः प्राप्स्यसि संसिद्धिं कुष्ठनाशसमुद्भवाम्
विश्वामित्र म्हणाले— हे महीपते, या क्षेत्रात सहस्रांशु सूर्याची आराधना कर; मग कुष्ठनाशातून उद्भवणारी निश्चित सिद्धी तुला प्राप्त होईल।
Verse 62
तच्छ्रुत्वा स मुनेर्वाक्यं भूमिपालो बृहद्बलः । तत्क्षणात्स्थापयामास सूर्यस्य प्रतिमां तदा
मुनींचे वचन ऐकून भूमिपाल बृहद्बलाने त्या क्षणीच सूर्याची प्रतिमा स्थापिली।
Verse 63
अर्चयामास विधिवत्पुष्पधूपानुलेपनैः । श्रद्धया परया युक्तो रविवारे विशेषतः
त्याने विधिपूर्वक पुष्प, धूप व अनुलेपनाने (सूर्याची) अर्चना केली; परम श्रद्धायुक्त होऊन, विशेषतः रविवारी।
Verse 64
उपवासपरो भूत्वा रक्तचन्दनसंयुतैः । पूजयन्रक्तपुष्पैश्च श्रद्धया परया युतः
उपवासपर होऊन, रक्तचंदनयुक्त द्रव्यांनी आणि लाल पुष्पांनीही, परम श्रद्धेने त्याने पूजन केले।
Verse 65
ततः संवत्सरस्यांते स बभूव महीपतिः । कुष्ठ व्याधि विनिर्मुक्तो द्वादशार्कसमप्रभः
मग वर्षाच्या अखेरीस तो महीपती कुष्ठरोगापासून मुक्त झाला आणि बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी झाला।
Verse 66
ततः स्वं राज्यमासाद्य भुक्त्वा भोगाननेकशः । देहांते दिननाथस्य संप्राप्तो मंदिरं तथा
नंतर स्वतःचे राज्य मिळवून अनेक भोग उपभोगून, देहांती तो दिननाथ सूर्यदेवाच्या धाम-मंदिरलोकी पोहोचला।
Verse 67
सूत उवाच । एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता । प्रकटं सर्वलोकस्य विहितं पुष्करत्रयम्
सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! अशा रीतीने तेथे धीमान विश्वामित्रांनी सर्व लोकांसाठी पुष्करत्रय प्रकट करून स्थापित केले।
Verse 68
यस्तत्र कार्तिके मासे कार्त्तिक्यां कृत्तिकासु च । प्रकरोति नरः स्नानं ब्रह्मलोकं स गच्छति
जो मनुष्य तेथे कार्तिक महिन्यात—कार्तिकी पौर्णिमेला आणि कृत्तिका नक्षत्री—स्नान करतो, तो ब्रह्मलोकास जातो।
Verse 69
तथा यो भास्करं पश्येद्बृहद्वलप्रतिष्ठितम् । वत्सरं रविवारेण यावत्कृत्वा क्षणं नरः । स मुच्यते नरो रोगैर्यदि स्याद्रोगसंयुतः
तसेच जो मनुष्य बृहद्बलाने प्रतिष्ठित केलेल्या भास्करदेवाचे दर्शन करतो—एक वर्षभर प्रत्येक रविवारी क्षणभर जरी केले तरी—तो रोगयुक्त असला तरी सर्व रोगांपासून मुक्त होतो.
Verse 70
नीरोगो वा नरः सद्यो लभते मनसेप्सितम् । निष्कामो मोक्षमाप्नोति प्रसादात्तीक्ष्णदीधितेः
तीक्ष्णदीधिती (तेजस्वी देव) यांच्या प्रसादाने मनुष्य नीरोग होतो व मनातील इच्छित फल त्वरित मिळवतो; आणि जो निष्काम आहे तो मोक्ष प्राप्त करतो.
Verse 71
कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे वृषोत्सर्गं करोति यः । पुष्करेषु सुपुण्येषु सोऽश्वमेधफलं लभेत्
कार्तिक महिन्यात कृत्तिका-योग असताना, अतिपुण्यदायी पुष्करतीर्थांत जो वृषोत्सर्ग करतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे फल प्राप्त करतो.
Verse 72
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् । यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्
अनेक पुत्रांची इच्छा करावी—कारण त्यांपैकी एक जरी गयेला जाईल; किंवा अश्वमेध यज्ञ करील; अथवा निळ्या वर्णाचा वृषभ वृषोत्सर्गाने सोडील.
Verse 73
एकतः सर्वतीर्थानि सर्वदानानि चैकतः । एकतस्तु वृषोत्सर्गः कार्तिक्यां पुष्करेषु च
एका बाजूस सर्व तीर्थे आणि एका बाजूस सर्व दाने; पण दुसऱ्या बाजूस कार्तिकात पुष्करतीर्थी केलेला एकच वृषोत्सर्ग (सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ) आहे.
Verse 74
यश्चैतच्छुणुयान्नित्यं पठेद्वा श्रद्धयान्वितः । संप्राप्य सर्वकामान्वै ब्रह्मलोके महीयते
जो हे नित्य ऐकतो किंवा श्रद्धेने पठण करतो, तो सर्व इच्छित कामना प्राप्त करून ब्रह्मलोकी मान पावतो।