Adhyaya 37

Verse 2

। सूत उवाच । अथापश्यत्स विप्राणां वृन्दं वृन्दारकोपमम् । संनिविष्टं धरापृष्ठे लीलाभाजि द्विजोत्तमाः । एके वेदविदस्तत्र वेदव्याख्यानतत्पराः । परस्परं सुसंक्रुद्धा विवदंति जिगीषवः

सूत म्हणाले—मग त्याने ब्राह्मणांचा एक समूह पाहिला, देवगणांसारखा; हे द्विजोत्तमांनो, ते त्या क्रीडास्थानी भूमीवर बसले होते। तेथे काही वेदज्ञ वेदव्याख्येत तत्पर होते; पण परस्परांवर फारच रागावून वाद घालत होते, प्रत्येक जिंकण्यास उत्सुक।

Verse 3

यज्ञविद्याविदोऽन्येऽपि यज्ञाख्यानपरायणाः । तत्र विप्राः प्रदृश्यंते शतशो ब्रह्मवादिनः

इतरही यज्ञविद्येचे जाणकार, यज्ञकथन-परंपरेत तत्पर होते। तेथे ब्रह्मवादात निपुण असे शेकडो विप्र दिसून येत होते।

Verse 4

अन्ये ब्राह्मणशार्दूला वेदांगेषु विचक्षणाः । प्रवदंति च संदेहान्वृन्दानामग्रतः स्थिताः

इतर वाघासारखे ब्राह्मण वेदांगांत निपुण होते; ते मंडळींच्या अग्रभागी उभे राहून आपले संदेह स्पष्टपणे मांडत होते।

Verse 5

वेदाभ्यासपराश्चान्ये तारनादेन सर्वशः । नादयंतो दिशां चक्रं तत्र सम्यग्द्विजोत्तमाः

इतर श्रेष्ठ द्विज वेदाभ्यासात तल्लीन होते; ‘तार’ नाद उच्चारून तेथे दिशांचे चक्र सर्वत्र गुंजवीत होते।

Verse 6

अन्ये कौतूहलाविष्टाः संचरान्विषमान्मिथः । पप्रच्छुर्जहसुश्चान्ये ज्ञात्वा मार्गप्रवर्तिनम्

इतर जिज्ञासेने भारलेले, खडबडीत वाटांवर इकडे-तिकडे फिरत होते; काही विचारत, तर काही मार्गदर्शकाला ओळखून हसत होते।

Verse 7

स्मृतिवादपराश्चान्ये तथान्ये श्रुतिपाठकाः । संदेहान्स्मृतिजानन्ये पृच्छंति च परस्परम्

काही स्मृतिवादाच्या प्रवचनात तत्पर होते, तर काही श्रुतिपाठात; स्मृतिज्ञ लोक आपले संदेह परस्परांना विचारत होते।

Verse 8

कीर्तयंति तथा चान्ये पुराणं ब्राह्मणोत्तमाः । वृद्धानां पुरतस्तत्र सभामध्ये व्यवस्थिताः

तसेच अन्य श्रेष्ठ ब्राह्मण तेथे वृद्धांच्या समोर सभेमध्ये बसून त्या पुराणाचे पठण व कीर्तन करीत होते।

Verse 9

अथ तान्स मुनिर्दृष्ट्वा ब्राह्मणान्संशितव्रतान् । अभिवाद्य ततः प्राह सादरं विनयान्वितः

मग मुनिने व्रतनिष्ठ त्या ब्राह्मणांना पाहून आदराने अभिवादन केले आणि विनययुक्त होऊन त्यांना म्हणाला।

Verse 10

मम बुद्धिः समुत्पन्ना शम्भोरायतनं प्रति । कर्तुं ब्राह्मणशार्दूलास्तस्मात्स्थानं प्रदर्श्यताम्

माझ्या मनात शंभूचे आयतन (मंदिर) उभारण्याचा संकल्प झाला आहे; म्हणून हे ब्राह्मणशार्दूलांनो, योग्य स्थान दाखवा।

Verse 11

तवाहं देवदेवस्य शम्भोः प्रासादमुत्तमम् । विधायाराधयिष्यामि तमेव वृषभध्वजम्

तुझ्यासाठी मी देवदेव शंभूचा उत्तम प्रासाद (मंदिर) उभारून त्या वृषभध्वज प्रभूचीच आराधना करीन।

Verse 12

स एवं जल्पमानोऽपि मुहुर्मुहुरतंद्रितः । न तेषामुत्तरं लेभे शुभं वा यदि वाशुभम्

तो असा न थकता वारंवार बोलत राहिला; पण त्यांच्याकडून ना शुभ ना अशुभ—असे कोणतेही उत्तर मिळाले नाही।

Verse 13

ततः कोपपरीतात्मा समुनिस्तान्द्विजोत्तमान् । शशाप तारशब्देन यथा शृण्वंति कृत्स्नशः

तेव्हा क्रोधाने व्यापलेल्या मनाचा तो मुनि तीक्ष्ण ‘तार’ शब्द उच्चारून त्या श्रेष्ठ द्विजांना असा शाप देऊ लागला की सर्वांनी तो स्पष्ट ऐकला।

Verse 14

दुर्वासा उवाच । विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनोद्भवः । एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः

दुर्वासा म्हणाले—विद्येचा मद, धनाचा मद आणि तिसरा कुलाभिमानातून उत्पन्न मद—हेच मद अहंकारी जनांना कलुषित करतात; आणि हेच सत्पुरुषांसाठी संयमाची साधने ठरतात.

Verse 15

तत्र येऽपि हि युष्माकं मदा एव व्यवस्थिताः । यतस्ततोऽन्वयेऽप्येवं भविष्यति मदान्विताः

आणि तुमच्यात जे केवळ अशा मदांतच स्थिर आहेत—ते जिथे जिथे जातील, त्यांच्या वंशातही अशीच अवस्था होईल; ते मदयुक्तच राहतील.

Verse 16

सदा सौहृदनिर्मुक्ताः पितरोऽपि सुतैः सह । भविष्यंति पुरे ह्यस्मिन्किं पुनर्बांधवादयः

या नगरात पिता देखील पुत्रांसह सदैव सौहार्दरहित होतील; मग इतर नातेवाईक वगैरेची तर काय कथा।

Verse 17

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रो निवृत्तस्तदनन्तरम् । अपमानं परं प्राप्य ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः

असे बोलून तो विप्रश्रेष्ठ तत्क्षणी निवृत्त झाला. आणि श्रेष्ठ द्विज ब्राह्मणांकडून परम अपमान प्राप्त करून तेथून निघून गेले.

Verse 18

अथ तन्मध्यगो विप्र आसीद्वृद्धतमः सुधीः । सुशील इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः

मग त्यांच्यामध्ये एक अतिवृद्ध व सुज्ञ असा ब्राह्मण होता; ‘सुशील’ या नावाने प्रसिद्ध, वेद-वेदांगांत पारंगत।

Verse 19

स दृष्ट्वा तं मुनिं क्रुद्धं गच्छंतमपमानितम् । सत्वरं प्रययौ पृष्ठे तिष्ठ तिष्ठेति च ब्रुवन्

अपमानित होऊन क्रुद्ध झालेला तो मुनी निघून जात आहे असे पाहून तो घाईघाईने त्याच्या मागे गेला आणि म्हणू लागला—“थांबा, थांबा!”

Verse 20

अथासाद्य गतं दूरं प्रणिपत्य मुनिं च सः । प्रोवाच क्षम्यतां विप्र विप्राणां वचनान्मम

मग दूर गेलेल्या मुनीजवळ पोहोचून त्याने साष्टांग नमस्कार केला व म्हणाला—“हे विप्रदेव, आमच्या ब्राह्मणांच्या वचनांमुळे कृपा करून क्षमा करा.”

Verse 21

एतैः स्वाध्यायसंपन्नैर्न श्रुतं वचनं तव । नोत्तरं तेन संदत्तं सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

स्वाध्यायसंपन्न असलेल्या या लोकांनीही तुमचे वचन ऐकले नाही, आणि तुम्हाला उत्तरही दिले नाही; हे मी सत्यच सांगतो.

Verse 22

तस्माद्भूमिर्मया दत्ता शंभुहर्म्यकृते तव । अस्मिन्स्थाने द्विजश्रेष्ठ प्रासादं कर्तुमर्हसि

म्हणून शंभूच्या मंदिर-प्रासादाच्या निर्मितीसाठी मी तुम्हाला भूमी दिली आहे. हे द्विजश्रेष्ठ, याच ठिकाणी प्रासाद उभारणे तुम्हास योग्य आहे.

Verse 23

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुर्वासा हर्षसंयुतः । क्षितिदानोद्भवां चक्रे स्वस्ति ब्राह्मणसत्तमाः । प्रासादं निर्ममे पश्चात्तस्य वाक्ये व्यवस्थितः

ते वचन ऐकून हर्षयुक्त दुर्वासांनी भूमिदानातून उद्भवलेला मंगल-आशीर्वाद दिला. मग आपल्या वचनावर दृढ राहून त्या ब्राह्मणश्रेष्ठाने नंतर देवालयाचा प्रासाद बांधला.

Verse 24

अथ ते ब्राह्मणा ज्ञात्वा सुशीलेन वसुन्धरा । देवतायतनार्थाय दत्ता तस्मै तपस्विने

मग त्या ब्राह्मणांना कळले की सुशीलाने देवतायतन (मंदिर) उभारण्यासाठी त्या तपस्व्यास भूमी दान दिली आहे.

Verse 25

सर्वे कोपसमायुक्ताः सुशीलं प्रति ते द्विजाः

ते सर्व द्विज ब्राह्मण क्रोधाने भरून सुशीलाच्या विरोधात झाले.

Verse 26

ततः प्रोचुः समासाद्य येन शप्ता दुरात्मना । वयं तस्मै त्वया दत्ता प्रासादार्थं वसुन्धरा

मग ते त्याच्याकडे जाऊन म्हणाले—“त्या दुरात्म्याने आम्हाला शाप दिला आहे, आणि तू त्यालाच प्रासादासाठी ही भूमी दान केलीस.”

Verse 27

तस्मात्त्वमपि चास्माकं बाह्य एव भविष्यसि । सुशीलोऽपि हि दुःशीलो नाम्ना संकीर्त्यसे बुधैः

“म्हणून तूही आमच्या समाजाबाहेर राहशील. नावाने सुशील असलास तरी ज्ञानी लोक तुला ‘दुःशील’ या नावानेच संबोधतील.”

Verse 28

एषोऽपि तापसो दुष्टो यः करोति शिवालयम् । नैव तस्य भवेत्सिद्धिश्चापि वर्षशतैरपि

जो शिवालय उभारतो तो तपस्वीही दुष्ट ठरतो। त्याला शेकडो वर्षांनीही सिद्धी प्राप्त होत नाही.

Verse 29

तथा कीर्तिकृतां लोके कीर्तनं क्रियते नरैः । ततः संपश्यतां चास्य कीर्तिर्नास्य तु दुर्मतेः

जसे जगात कीर्तिकर्त्यांचे कीर्तन लोक करतात; तसे सर्वांच्या पाहण्यात असूनही या दुर्मतीची कीर्ती टिकणार नाही.

Verse 30

एष दुःशीलसंज्ञो वै तव नाम्ना भविष्यति । प्रासादो नाममात्रेण न संपूर्णः कदाचन

तुझ्या नावामुळेच याला ‘दुःशील’ अशी संज्ञा मिळेल. हा प्रासाद फक्त नावापुरताच राहील, कधी पूर्ण होणार नाही.

Verse 31

यस्मात्सौहृदनिर्मुक्ताः कृतास्तेन वयं द्विजाः । मदैस्त्रिभिः समायुक्ताः सर्वान्वयसमन्विताः

कारण त्याने आम्हा द्विजांना सौहार्दापासून वंचित केले—जरी आम्ही उत्तम वंशपरंपरेने युक्त आणि त्रिविध मदाने समन्वित होतो—म्हणून (हा परिणाम होईल).

Verse 32

तस्मादेषोऽपि पापात्मा भविष्यति स कोपभाक् । तप्तं तप्तं तपो येन संप्रयास्यति संक्षयम्

म्हणून हा पापात्माही क्रोधाचा भागी होईल; आणि त्याने वारंवार केलेले तप अखेरीस क्षयास जाईल.

Verse 33

एवमुक्त्वाथ ते विप्राः कोपसंरक्तलोचनाः । दुःशीलं संपरित्यज्य प्रविष्टाः स्वपुरे ततः

असे बोलून ते विप्र क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांनी युक्त झाले; दुःशीलास टाकून मग आपल्या नगरात प्रविष्ट झाले.

Verse 34

दुःशीलोऽपि बहिश्चक्रे गृहं तस्य पुरस्य च । देवशर्मा यथापूर्वं संत्यक्तः पुरवासिभिः

दुःशीलानेही त्या नगराबाहेरच त्याचे घर ठेवले; आणि देवशर्मा पूर्वीप्रमाणेच नगरवासीयांनी त्यागलेलाच राहिला.

Verse 35

तस्यान्वयेऽपि ये जातास्ते बाह्याः संप्रकीर्तिताः । बाह्याः क्रियासु सर्वासु सर्वेषां पुरवासिनाम्

त्याच्या वंशात जे जन्मले तेही ‘बाह्य’ म्हणून घोषित झाले; नगरवासीयांच्या सर्व क्रिया-संस्कारांत ते सर्वांसाठी समाजाबाहेरचेच मानले गेले.

Verse 36

सूत उवाच । एवं तेषु द्विजेंद्रेषु शापं दत्त्वा गतेषु च । दुर्वासाः प्राह दुःशीलं कोपसंरक्तलो चनः

सूत म्हणाला—अशा रीतीने ते द्विजश्रेष्ठ शाप देऊन निघून गेल्यावर, क्रोधाने रक्त नेत्रांचा दुर्वासा दुःशीलास म्हणाला.

Verse 37

मम सिद्धिं गता मंत्राः समर्थाः शत्रुसंक्षये । आथर्वणास्तथा चान्ये वेदत्रयसमुद्भवाः

माझ्यामुळे मंत्रांना सिद्धी प्राप्त झाली आहे; ते शत्रुसंहारास समर्थ आहेत—आथर्वण मंत्र तसेच त्रिवेदोत्पन्न इतरही मंत्र.

Verse 38

तस्मादेतत्पुरं कृत्स्नं पशुपक्षि समन्वितम् । नाशमद्य नयिष्यामि यथा शत्रोर्हि दुष्टकः

म्हणून आज मी हे संपूर्ण नगर—पशुपक्ष्यांसह—उध्वस्त करीन; जसा दुष्ट शत्रूचा नाश करतात तसा।

Verse 39

दुःशील उवाच । नैतद्युक्तं नरश्रेष्ठ तव कर्तुं कथंचन । ब्राह्मणानां कृते कर्म ब्राह्मणस्य विशेषतः

दुःशील म्हणाला—हे नरश्रेष्ठ! हे कृत्य तुला कोणत्याही प्रकारे करणे योग्य नाही; हे तर ब्राह्मणांच्या हेतुचे कर्म आहे, विशेषतः ब्राह्मणासंबंधी।

Verse 40

निघ्नंतो वा शपंतो वा वदंतो वापि निष्ठुरम् । पूजनीयाः सदा विप्रा दिव्यांल्लोकानभीप्सुभिः

ते मारोत, शाप देोत, किंवा कठोर वचन बोलोत—दिव्य लोकांची इच्छा करणाऱ्यांनी विप्रांचे सदैव पूजन करावे।

Verse 41

ब्राह्मणैर्निर्जितैर्मेने य आत्मानं जयान्वितम् । तामिस्रादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते

जो ब्राह्मणांनी जिंकला गेला तरीही स्वतःला विजयी मानतो, तो तामिस्र इत्यादी भयंकर नरकांत भाजला जातो।

Verse 42

आत्मनश्च पराभूतिं तस्माद्विप्रात्सहेत वै । य इच्छेद्वसतिं स्वर्गे शाश्वतीं द्विजसत्तम

म्हणून, हे द्विजसत्तम! ज्याला स्वर्गात शाश्वत वास हवा आहे, त्याने विप्राकडून झालेली स्वतःचीही अपमानजनक पराभूती सहन करावी।

Verse 43

एतेषां ब्राह्मणेंद्राणां क्षेत्रे सिद्धिं समागताः । मंत्रास्ते तत्कथं नाशं त्वमेतेषां करिष्यसि

या श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या परमपावन क्षेत्रात ते मंत्र सिद्ध झाले आहेत; मग तू यांचा किंवा या स्थळाचा नाश कसा करशील?

Verse 44

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नवते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ब्रह्महत्यारा, मद्यपायी, चोर तसेच विश्वासघात करणारा—यांच्यासाठी सज्जनांनी प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण कृतघ्नासाठी प्रायश्चित्त नाही।

Verse 45

तस्मात्कोपो न कर्तव्यः क्षेत्रे चात्र व्यवस्थितैः । क्षमां कुरु मुनिश्रेष्ठ कृपां कृत्वा ममोपरि

म्हणून या पवित्र क्षेत्रात राहणाऱ्यांनी क्रोध करू नये। हे मुनिश्रेष्ठ, माझ्यावर कृपा करून मला क्षमा करा।

Verse 46

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय तत्र कृत्वावसत्तपः । प्राप्तश्च परमां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि

सूत म्हणाले—त्याने ‘तथास्तु’ असे म्हणून प्रतिज्ञा केली आणि तेथेच निवास करून तप केले. त्याने परम सिद्धी प्राप्त केली, जी देवांनाही दुर्लभ आहे.

Verse 47

दुःशीलाख्यः क्षितौ सोऽपि प्रासादः ख्याति मागतः । यस्य संदर्शनादेव नरः पापात्प्रमुच्यते

पृथ्वीवर ‘दुःशील’ नावाचा तो प्रासादही प्रसिद्ध झाला; ज्याचे केवळ दर्शन घेतल्यानेच मनुष्य पापातून मुक्त होतो.

Verse 48

तस्य मध्यगतं लिंगं शुक्लाष्टम्यां सदा नरः । यः पश्यति क्षणं ध्यात्वा नरकं स न पश्यति

त्याच्या मध्यभागी असलेले लिंग जो मनुष्य शुक्लाष्टमीला क्षणभर ध्यान करून पाहतो, तो नरकाचे दर्शन करीत नाही.