Adhyaya 118

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यत्त्वया सूतज प्रोक्तं तक्षकः संभविष्यति । सौराष्ट्रविषये राजा रैवताख्यो महाबलः

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा! तू जसे सांगितलेस तसे तक्षक उत्पन्न होईल; आणि सौराष्ट्र प्रदेशात रैवत नावाचा महाबली राजा होईल.

Verse 2

तथा तस्य प्रिया भार्यो नाम्ना क्षेमंकरीति या । आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये संभविष्यति भामिनी

आणि त्याची प्रिय पत्नी—जी क्षेमंकरी या नावाने ओळखली जाईल—आनर्ताधिपतीच्या राजप्रासादात तेजस्वी भामिनी म्हणून जन्म घेईल.

Verse 3

ताभ्यां सर्वं समाचक्ष्व वृत्तांतं सूतनंदन । अत्र नः कौतुकं जातं विचित्रं जल्पतस्तव

हे सूतनंदना! त्या दोघांचा सर्व वृत्तांत आम्हांस सविस्तर सांग. तुझ्या विचित्र व अद्भुत कथनामुळे येथे आमचे कुतूहल जागृत झाले आहे.

Verse 4

केदारश्च श्रुतोऽस्माभिः सूतपुत्र हिमाचले । स कथं तत्र संजातः सर्वं विस्तरतो वद

हे सूतपुत्रा! हिमाचलात केदाराचे आम्ही श्रवण केले आहे. तो तेथे कसा प्रतिष्ठित झाला? सर्व काही सविस्तर सांग.

Verse 5

दिने त्रयोदशे प्राप्ते नाम तस्या यथोचितम् । विहितं भूभुजा तेन विप्राणां पुरतो द्विजाः

त्रयोदशीचा दिवस आला तेव्हा राजाने योग्य विधीने ब्राह्मणांच्या समोर तिचा नामकरणसंस्कार केला, हे द्विजांनो.

Verse 6

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि सर्वं ब्राह्मणसत्तमाः । यथा मया श्रुतं पूर्वं निजतातमुखाद्द्विजाः

सूत म्हणाला—हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो! येथे मी तुम्हांला सर्व काही सांगीन; जसे मी पूर्वी माझ्या पित्याच्या मुखातून ऐकले होते, हे द्विजांनो.

Verse 7

आनर्त्ताधिपतेश्चापि संजाता तनया गृहे । तस्याश्चापि सुविख्यातं नाम जातं धरातले

आनर्ताधिपतीच्या घरी एक कन्या जन्मली; आणि तिचे नाव पृथ्वीवर सर्वत्र प्रसिद्ध झाले.

Verse 8

क्षेमंकरीति विप्रेन्द्राः कर्मणा प्रकटीकृतम् । आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीद्राजा प्रभंजनः

‘क्षेमंकरी’—हे विप्रश्रेष्ठांनो, तिच्या कर्मांमुळेच हे नाव प्रकट झाले. पूर्वी आनर्ताचा अधिपती प्रभंजन नावाचा राजा होता.

Verse 9

तस्य वैरं समुत्पन्नं बहुभिः सह भूमिपैः । ततो निर्वास्यते देशो नीयते पशवो बलात् । शत्रुभिर्जायते युद्धं दिवा नक्तं द्विजोत्तमाः

त्याचा अनेक राजांशी वैर उत्पन्न झाला. मग त्याचा देश हद्दपार झाला आणि पशुधन बलपूर्वक हाकून नेले गेले. शत्रूंशी दिवसरात्र युद्ध पेटले, हे द्विजश्रेष्ठांनो.

Verse 10

ततः कतिपयाहस्य तस्य भार्या प्रियंवदा । ऋतुस्नाता दधाराथ गर्भं पुण्यं निजोदरे

काही दिवसांनी त्याची पत्नी प्रियंवदा ऋतुस्नान करून आपल्या उदरी पुण्यवान गर्भ धारण करू लागली.

Verse 12

यतः प्रभृति तस्याः स गर्भोऽभूदुदराश्रयः । ततः प्रभृति राष्ट्रस्य क्षेमं जातं तथा पुरे । एके संख्ये जिता स्तेन शत्रवोऽपि सुदुर्जयाः । निहताश्च तथैवान्ये मित्रभावं समाश्रिताः

ज्या क्षणापासून तो गर्भ तिच्या उदरात आश्रयास आला, त्या क्षणापासून राज्यात व नगरात क्षेम-कल्याण झाले. काही शत्रू—अतिदुर्जय असूनही—रणात जिंकले गेले; काही मारले गेले आणि काहींनी मित्रभाव स्वीकारला.

Verse 18

ततस्तां यौवनोपेतां रैवताय महीपतिः । ददौ सौराष्ट्रनाथाय काले वैवाहिके शुभे

त्यानंतर ती यौवनास प्राप्त झाल्यावर, राजाने शुभ वैवाहिक काळी तिला सौराष्ट्रनाथ रैवतास अर्पण केले.

Verse 20

या तूढा रामरूपेण नागराजेन धीमता । पुत्रपौत्रवती जाता सौभाग्यमदगर्विता

जी रामरूप धारण केलेल्या धीमान नागराजाने परिणय केली, ती पुत्र-पौत्रवती होऊन सौभाग्याच्या मदाने गर्विष्ठ झाली।

Verse 21

न च ताभ्यां सुतो जातः कथंचिदपि वंशजः । वयसोंऽतेऽपि विप्रेंद्रास्ततो दुःखं व्यजायत

परंतु त्या दोघांपासून कशाही प्रकारे वंशज पुत्र झाला नाही. हे विप्रेंद्र, आयुष्याच्या शेवटीही त्यातून दुःख उत्पन्न झाले।

Verse 22

अथ तौ मंत्रिवर्गस्य राज्यं सर्वमशेषतः । अर्पयित्वा तु पुत्रार्थं तपोऽर्थमिह चागतौ

मग त्या दोघांनी संपूर्ण राज्य निःशेष मंत्रिवर्गाला अर्पण केले आणि पुत्रप्राप्तीसाठी तपस्यार्थ येथे आले।

Verse 23

ततः स्वमाश्रमं गत्वा स्थितौ तत्र समाहितौ । देवीं कात्यायनीं स्थाप्य तदाराधनतत्परौ

त्यानंतर ते आपल्या आश्रमात जाऊन एकाग्रचित्ताने तेथे राहिले. देवी कात्यायनीची स्थापना करून तिच्या आराधनेत पूर्ण तत्पर झाले.

Verse 24

यया विनिहतो रौद्रो महिषाख्यो महासुरः । कौमारव्रतधारिण्या तस्मिन्विन्ध्ये महाचले

जिने कौमारव्रत धारण करून त्या महान विन्ध्याचलावर ‘महिष’ नावाच्या रौद्र महासुराचा वध केला—त्याच देवीची त्यांनी आराधना केली.

Verse 25

ततस्ताभ्यां ददौ तुष्टा सा पुत्रं वंशवर्धनम् । नाम्ना क्षेमजितं ख्यातं परपक्षक्षया वहम्

तेव्हा देवी त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन वंशवर्धक असा पुत्र प्रदान करू लागली। तो ‘क्षेमजित्’ या नावाने प्रसिद्ध झाला आणि शत्रुपक्षाचा नाश करणारा ठरला।

Verse 26

ततः स्वं राज्यमासाद्य भूयोऽपि स महीपतिः । स्वपुत्रं वर्धयामास हर्षेण महतान्वितः

नंतर आपले राज्य पुन्हा प्राप्त करून तो महीपती महान् हर्षाने युक्त होऊन आपल्या पुत्राचे पालन-पोषण करू लागला।

Verse 27

यदा स यौवनोपेतः सञ्जातः क्षेमजित्सुतः । तं च राज्ये नियोज्याऽथ स्वस्थानं स पुनर्ययौ

जेव्हा क्षेमजिताचा पुत्र यौवनास प्राप्त झाला, तेव्हा त्याला राज्यकार्यात नेमून तो पुन्हा आपल्या स्वधामास गेला।

Verse 28

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं तदेतद्द्विजसत्तमाः । भार्यया सहितस्त्यक्त्वा शेषमन्यं परिच्छदम्

हे द्विजश्रेष्ठांनो! हेच हाटकेश्वराशी संबंधित असे पवित्र क्षेत्र आहे. तो पत्नीसमवेत उरलेला सर्व परिच्छद व सामान त्यागून विरक्त झाला।

Verse 29

तत्र संस्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः । प्रासादं च मनोहारि ततश्चक्रे समाहितः

तेथे त्याने त्रिशूलधारी देव शंकरांचे लिंग प्रतिष्ठापित केले. नंतर एकाग्रचित्त होऊन त्याने मनोहर असा प्रासाद (मंदिर) उभारला।

Verse 30

रैवतेश्वरमित्युक्तं सर्वपातक नाशनम् । दर्शनादेव सर्वेषां देहिनां द्विजसत्तमाः

हे रैवतेश्वर म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे। हे द्विजश्रेष्ठांनो, याचे दर्शनमात्र झाले तरी सर्व देहधारींचे दोष नष्ट होतात।

Verse 31

या पूर्वं स्थापिता दुर्गा तस्मिन्क्षेत्रे महीभुजा । तस्याः क्षेमंकरी चक्रे प्रासादं श्रद्ध यान्विता

त्या पवित्र क्षेत्रात पूर्वी राजाने देवी दुर्गेची स्थापना केली होती। नंतर श्रद्धा-भक्तीने युक्त होऊन त्याने तिच्यासाठी प्रासाद (मंदिर) उभारला आणि तिला ‘क्षेमंकरि’—कल्याण व संरक्षण देणारी—असे प्रतिष्ठित केले।

Verse 32

सापि क्षेमंकरीनाम ततः प्रभृति कीर्त्यते । कात्यायन्यपि या प्रोक्ता महिषासुरमर्दिनी

त्या वेळेपासून ती देवी ‘क्षेमंकरि’ या नावाने कीर्तिली जाते। तीच ‘कात्यायनी’ म्हणूनही प्रसिद्ध—महिषासुरमर्दिनी।

Verse 33

यस्तां चैत्रसिते पक्षे संप श्येदष्टमीदिने । तस्याभीष्टा भवेत्सिद्धिः सर्वदैव द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो, जो चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमीदिनी तिचे दर्शन करतो, त्याला अभिष्ट सिद्धी प्राप्त होते; निश्चयाने यश मिळते।

Verse 34

एतद्वः सर्वमाख्यातं रैवतेश्वरवर्णनम् । क्षेमंकर्याः प्रभावं च सर्वपातकनाशनम्

अशा प्रकारे मी तुम्हाला रैवतेश्वराचे संपूर्ण वर्णन आणि क्षेमंकरि देवीचा तो प्रभाव सांगितला, ज्यामुळे सर्व पातकांचा नाश होतो।

Verse 118

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये क्षेमंकरीरैवतेश्वरोत्पत्तितीर्थ माहात्म्यवर्णननामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ ग्रंथ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘क्षेमंकरी व रैवतेश्वर उत्पत्ती-तीर्थमाहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे अठरावा अध्याय समाप्त झाला।