Adhyaya 186
या अध्यायात ऋषी गृहस्थाच्या अतिथिकृत्याशी संबंधित परम माहात्म्य विस्ताराने विचारतात. सूत सांगतात की अतिथिसत्कार हा गृहस्थधर्माचा सर्वोच्च भाग आहे; अतिथीचा अपमान केल्यास धर्मनाश व पापवृद्धी होते, तर सत्कार केल्यास पुण्यरक्षण व चित्तस्थैर्य प्राप्त होते। अतिथी तीन प्रकारचे सांगितले आहेत—श्राद्धीय (श्राद्धकाळी येणारा), वैश्वदेवीय (वैश्वदेवकाळी येणारा) आणि सूर्योध (भोजनानंतर किंवा रात्री येणारा)। प्रत्येकासाठी स्वागत, आसन, अर्घ्य‑पाद्य व भक्तीपूर्वक अन्नदान यांचे विधान आहे; कुल‑गोत्राची चौकशी न करता यज्ञोपवीत इत्यादी लक्षणे पाहून श्रद्धेने सेवा करावी। अतिथी तृप्त झाला की देवता व विश्वतत्त्वे तृप्त होतात, असे प्रतिपादन केले आहे। शेवटी अतिथी हा गृहस्थाच्या नैतिक जीवनात समग्र दैवी उपस्थितीचा प्रतिनिधी आहे, असे पुनः अधोरेखित केले आहे।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । भूय एव महाभाग वद माहात्म्यमुत्तमम् । अतिथेः कृत्यमस्माकं विस्तरेण च सूतज
ऋषी म्हणाले—हे महाभाग, ते उत्तम माहात्म्य पुन्हा सांगावे. आणि हे सूतपुत्रा, अतिथीविषयीचे आमचे कर्तव्य विस्ताराने सांगावे।
Verse 2
सूत उवाच । शृण्वन्तु मुनयः सर्वे माहात्म्यमिदमुत्तमम् । येन संश्रुतमात्रेण नश्येत्पापं दिनोद्भवम्
सूत म्हणाले—हे मुनिगण, तुम्ही सर्वांनी हे उत्तम माहात्म्य ऐका; ज्याचे केवळ श्रवण केल्यानेही दिवसेंदिवस उत्पन्न होणारे पाप नष्ट होते।
Verse 3
यन्मया च श्रुतं पूर्वं सकाशात्स्वपितुः शुभम्
जे शुभ व हितकर वचन मी पूर्वी माझ्याच पित्याच्या सान्निध्यातून ऐकले होते, तेच (आता सांगतो)।
Verse 4
गृहस्थानां परो धर्मो नान्योऽस्त्यतिथिपूजनात् । अतिथेर्न च दोषोस्ति तस्यातिक्रमणेन च
गृहस्थासाठी अतिथिपूजनापेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही। अतिथीत दोष नाही; दोष आहे तो त्याच्याप्रती कर्तव्यभंगात।
Verse 5
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति
ज्याच्या घरातून अतिथी आशाभंग होऊन परततो, तो अतिथी त्याला आपले पाप देऊन जातो आणि त्या गृहस्थाचे पुण्य घेऊन निघून जातो।
Verse 6
सत्यं शौचं तपोऽधीतं दत्तमिष्टं शतं समाः । तस्य सर्वमिदं नष्टमतिथिं यो न पूजयेत्
सत्य, शौच, तप, अध्ययन, दान, यज्ञ—अशा आचरणाची शंभर वर्षेही; जो अतिथीचे पूजन करीत नाही, त्याचे हे सर्व नष्ट होते।
Verse 7
दूरादतिथयो यस्य गृहमायांति निर्वृताः । स गृहस्थ इति प्रोक्तः शेषाश्च गृहरक्षिणः
ज्याच्या घरी अतिथी दूरवरूनही आनंदाने येतात, तोच ‘गृहस्थ’ म्हणविला जातो; उरलेले केवळ घराचे राखणदार होत।
Verse 8
न पुराकृतपुण्यानां नराणामिह भूतले । त्रीनेतान्प्रतिहन्यंते श्राद्धं दानं शुभा गिरः
या भूतलावर ज्यांनी पूर्वी पुण्य केलेले नाही, त्यांच्या बाबतीत ही तीनही गोष्टी निष्फळ ठरतात—श्राद्ध, दान आणि शुभ वचन।
Verse 9
तुष्टेऽतिथौ गृहस्थस्य तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः । विमुखे विमुखाः सर्वा भवंति च न संशयः
गृहस्थाचा अतिथी तृप्त झाला तर सर्व देवता तृप्त होतात; आणि अतिथी विमुख झाला तर सर्व देवताही विमुख होतात—यात संशय नाही।
Verse 10
तस्मात्तोषयितव्यश्च गृहस्थेन सदाऽतिथिः । अप्यात्मनः प्रदानेन यदीच्छेत्पुण्यमात्मनः
म्हणून गृहस्थाने नेहमी अतिथीला संतुष्ट करावे; स्वतःचे पुण्य इच्छित असेल तर स्वतःच्या वाट्यातूनही देऊन।
Verse 11
त्रिविधस्त्वतिथिः प्रोक्तो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः । तस्याहं वच्मि वः कालं शृणुध्वं सुसमाहिताः
हे द्विजोत्तमांनो! गृहस्थांसाठी अतिथी तीन प्रकारचा सांगितला आहे. त्यांचा योग्य काळ मी तुम्हाला सांगतो—चित्त एकाग्र करून ऐका।
Verse 12
श्राद्धीयो वैश्वदेवीयः सूर्योढश्च तृतीयकः । ये चान्ये भोजनार्थीयास्ते सामान्याः प्रकीर्तिता
तीन (मुख्य) अतिथी—श्राद्धीय, वैश्वदेवीय आणि तिसरा सूर्योढ. जे इतर फक्त भोजनासाठी येतात, ते सामान्य असे म्हटले आहेत।
Verse 13
सांकल्पे विहिते श्राद्धे पितॄणां भोजनोद्भवे । समागच्छति यः काले तस्मिञ्छ्राद्धीय एव सः
पितरांच्या भोजनासाठी संकल्पपूर्वक श्राद्ध केले असता, त्या वेळी जो कोणी येईल तोच श्राद्धीय अतिथी मानावा।
Verse 14
दूराध्वानं पथि श्रांतं वैश्वदेवांत आगतम् । अतिथिं तं विजानीयान्नातिथिः पूर्वमागतः
दूरचा प्रवास करून वाटेत थकून वैश्वदेवानंतर जो येतो, त्यालाच खरा अतिथी समजावा; जो आधी आला तो या अर्थाने अतिथी नाही।
Verse 15
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पंडित एव वा । वैश्वदेवे तु संप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः
तो प्रिय असो वा अप्रिय, मूर्ख असो वा पंडित—वैश्वदेवाच्या वेळी जो येतो तोच अतिथी; त्याची सेवा स्वर्गप्राप्तीचा मार्ग ठरते।
Verse 16
न पृच्छेद्गोत्रचरणं न स्थानं वेदमेव च । दृष्ट्वा यज्ञोपवीतं च भोजयेत्तं प्रभक्तितः
त्याचे गोत्र-चरण, निवासस्थान किंवा वेदशाखा काहीही विचारू नये; यज्ञोपवीत पाहून त्याला भक्तिभावाने भोजन द्यावे।
Verse 17
श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यद्यागच्छति नातिथिः । घृताहुतिं ततो दद्यात्तन्नाम्ना च हविर्भुजि
श्राद्ध किंवा वैश्वदेवात अतिथी न आल्यास, त्याचे नाव उच्चारून हविर्भुज अग्नीत तुपाची आहुती द्यावी।
Verse 18
अशक्त्या भोज्यदानस्य देयं भक्त्या ततः परम् । तस्यान्नमपि तु स्तोकं येन तुष्टिं प्रगच्छति
पूर्ण भोजनदान करण्याची शक्ती नसेल, तरी भक्तीने काहीतरी द्यावे—अतिथी तृप्त व्हावा म्हणून थोडेसे अन्नही द्यावे।
Verse 19
तथान्यश्च तृतीयस्तु सूर्योढोऽतिथिरुच्यते । कृते तु भोजने यस्तु रात्रौ वा चाधिगच्छति । तस्य शक्त्या प्रदातव्यं सस्यं च गृहमेधिना
आणखी एक, तिसऱ्या प्रकारचा अतिथी ‘सूर्योढ’ (सूर्यास्ती आलेला) म्हणून ओळखला जातो—गृहस्थाचे भोजन तयार झाल्यावर जो संध्याकाळी किंवा रात्री येतो. अशा अतिथीस गृहस्थाने शक्तीनुसार धान्य व आवश्यक सामग्री द्यावी।
Verse 21
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यंते कदाचन
तृण (बसण्यासाठी), भूमी (बसण्याचे स्थान), पाणी आणि चौथे—मृदु सत्य वाणी; ही चारही गोष्टी सत्पुरुषांच्या घरी कधीही कमी पडत नाहीत।
Verse 22
स्वागतेनाग्नयस्तृप्तिं गृहस्थस्य प्रयांति च । आसनेन व्रजेत्तुष्टिं स्वयंभूः प्रपितामहः
आदरयुक्त स्वागताने गृहस्थाचे पवित्र अग्नी तृप्त होतात; आणि आसन दिल्याने स्वयंभू प्रपितामह ब्रह्मदेव प्रसन्न होऊन निघून जातात।
Verse 23
अर्घेण शंभुः पाद्येन सर्वे देवाः सवासवाः । भोज्यदानेन विष्णुः स्यात्सर्वदेवमयोऽतिथिः
अर्घ्य अर्पणाने शंभूची पूजा होते, पाद्य दिल्याने इंद्रासह सर्व देव पूजिले जातात; आणि भोजनदानाने विष्णू प्रसन्न होतो—कारण अतिथी सर्वदेवमय आहे।
Verse 24
तस्मात्पूज्यः सदा विप्रा भोजनीयो विशेषतः । नामाप्युच्चार्य भोज्योऽन्यो ब्राह्मणो गृहमेधिना
म्हणून ब्राह्मण सदैव पूज्य आहेत आणि विशेषतः त्यांना भोजन द्यावे. गृहस्थाने नावाने हाक मारूनही दुसऱ्या ब्राह्मणालाही नक्की भोजन घालावे.
Verse 186
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाट केश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽतिथिमाहात्म्यवर्णनंनाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणाच्या एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या संहितेतील षष्ठ नागरखण्डात, श्रीहाट केश्वरक्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत ‘अतिथिमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा १८६वा अध्याय समाप्त झाला.