Adhyaya 264

Verse 1

ब्रह्मोवाच । कार्तिकेयश्च पार्वत्याः प्राणेभ्यश्चातिवल्लभः । संक्रीडति समीपस्थो नानाचेष्टाभिरुद्यतः

ब्रह्मा म्हणाले—कार्तिकेय पार्वतीला तिच्या प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहे. तो जवळच राहून नानाविध चेष्टांनी उत्साही होऊन क्रीडा करीत असतो.

Verse 2

रक्तकांतिर्महातेजाः षण्मुखोऽद्भुत विक्रमः । क्वचिद्गायति चात्यर्थं क्वचिन्नृत्यति स्वेच्छया

तो रक्तवर्ण कांतीचा, महातेजस्वी, षण्मुख व अद्भुत पराक्रमी आहे. कधी अत्यंत आनंदाने गातो, तर कधी स्वेच्छेने नृत्य करतो.

Verse 3

मातरं पितरं दृष्ट्वा विनयावनतः क्वचित् । क्वचिच्च गंगापुलिने सिकतालेपनाकृतिः

कधी तो तो आई-वडिलांना पाहून विनयाने नतमस्तक होऊन प्रणाम करतो; आणि कधी गंगेच्या तीरावर वाळू चोळून, ती घडवीत खेळ करतो।

Verse 4

गणैः सह विचिन्वानो विविधान्वनभूरुहान् । एवं प्रक्रीडितस्तस्य दिवसाः पंच जज्ञिरे

स्वगणांसह तो वनातील विविध वृक्ष-लता पाहत-पाहत फिरत राहिला; अशा रीतीने क्रीडा करता करता त्याचे पाच दिवस निघून गेले।

Verse 5

ततो देवा महेन्द्राद्यास्तारकत्रासविद्रुताः । स्तुवन्तः शंकरं सर्वे तारकस्य जिघृक्षया

मग महेंद्रादि देव तारकाच्या भयाने व्याकुळ होऊन, तारकाला पकडून वश करण्याच्या इच्छेने सर्वजण शंकराची स्तुती करू लागले।

Verse 6

चक्रुः कुमारं सेनान्यं जाह्नव्यां स्वगणैः सुराः । सस्वनुर्देववाद्यानि पुष्पवर्षं पपात ह

जाह्नवी (गंगा) तीरावर देवांनी स्वगणांसह कुमाराला सेनापती नेमले; देववाद्यांचा निनाद झाला आणि पुष्पवृष्टी पडू लागली।

Verse 7

वह्निस्तु स्वां ददौ शक्तिं हिमवान्वाहनं ददौ । सर्वदेवसमुद्भूतगणकोटिसमावृतः

अग्नीने आपली शक्ती (शक्त्यायुध) दिली आणि हिमवानाने वाहन दिले; सर्व देवांपासून उत्पन्न झालेल्या कोट्यवधी गणांनी वेढलेला तो तेजस्वी दिसू लागला।

Verse 8

प्रणम्य मुनिसंघेभ्यः प्रययौ रिपुविग्रहे । ताम्रवत्यां नगर्यां च शंखं दध्मौ प्रतापवान्

मुनिसंघांना प्रणाम करून तो शत्रूशी युद्धासाठी निघाला। आणि ताम्रवती नगरीत त्या प्रतापवानाने शंखनाद केला॥

Verse 9

ततस्तारकसैन्यस्य दैत्यदानवकोटयः । समाजग्मुस्तस्य पुराच्छंखनादभयातुराः

मग त्या नगरातून तारकाच्या सैन्यातील दैत्य-दानवांचे कोट्यवधी दल शंखनादाच्या भयाने व्याकुळ होऊन एकत्र जमले॥

Verse 10

स्ववाहनसमारूढाः संयता बलदर्पिताः । देवाः सर्वेऽपि युयुधुः स्कन्दतेजोपबृंहिताः

आपापल्या वाहनांवर आरूढ, संयमी व बलगर्वित, स्कंदाच्या तेजाने पुष्ट होऊन सर्व देव युद्ध करू लागले॥

Verse 11

तदा दानवसैन्यानि निजघान च सर्वशः । विष्णुचक्रेण ते छिन्नाः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः

तेव्हा दानवांची सैन्ये सर्व बाजूंनी ठार झाली; विष्णूच्या चक्राने छिन्न होऊन ते हजारोंनी भूमीवर कोसळले॥

Verse 12

ततो भग्नाश्च शतशो दानवा निहतास्तदा । नद्यः शोणितसंभूता जाता बहुविधामुने

मग शेकडो दानव पराभूत होऊन तेव्हा मारले गेले। हे मुने, रक्तातून उत्पन्न झालेल्या अनेक प्रकारच्या नद्या वाहू लागल्या॥

Verse 13

तद्भग्नं दानवबलं दृष्ट्वा स युयुधे रणे । बभंज सद्यो देवेशो बाणजालैरनेकधा

दानवांचे बळ आधीच भग्न झालेले पाहून तो रणांगणात लढू लागला. तेव्हा देवेश्वराने बाणांच्या जाळ्यांनी त्यांना अनेक प्रकारे तत्क्षणी चिरडले.

Verse 14

शक्तिनायुध्य गंगिन्याश्चिक्षेप कृष्णप्रेरिताः । सरथं च सयंतारं चक्रे तं भस्मसात्क्षणात्

कृष्णाच्या प्रेरणेने दिव्य शक्तींनी शक्ती व आयुधे फेकली; आणि क्षणार्धात त्याला—रथ व सारथ्यासह—भस्मसात केले.

Verse 15

शेषाः पातालमगमन्हतं दृष्ट्वाऽथ तारकम् । ततो देवगणाः सर्वे शसंसुस्तस्य विक्रमम्

तारक मारला गेला हे पाहून उरलेले शत्रू पाताळात पळून गेले. मग सर्व देवगणांनी त्याच्या पराक्रमाची स्तुती केली.

Verse 16

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिस्तथाऽभवत् । ते लब्धविजयाः सर्वे महेश्वरपुरोगमाः

देवदुंदुभी निनादल्या आणि पुष्पवृष्टी झाली. महेश्वरांच्या नेतृत्वाखाली सर्वांनी विजय मिळवून आनंद मानला.

Verse 17

सिषिचुः सर्वदेवानां सेनापत्ये षडाननम् । ततः स्कंदं समालिंग्य पार्वती हर्षगद्गदा

त्यांनी षडाननाला सर्व देवसेनेचा सेनापती म्हणून अभिषेक केला. मग आनंदाने गद्गद झालेल्या पार्वतीने स्कंदाला आलिंगन दिले.

Verse 18

मांगल्यानि तदा चक्रे स्वसखीभिः समावृता । एवं च तारकं हत्वा सप्तमेऽहनि बालकः

स्वसखींसह वेढलेली ती तेव्हा मंगलकर्मे करू लागली. अशा रीतीने तारकाचा वध करून दिव्य बालकाने सातव्या दिवशी कार्य सिद्ध केले.

Verse 19

मंदराचलमासाद्य पितरौ संप्रहर्षयन् । उवाच सकलं स्कन्दः परमानंदनिर्भरः

मंदराचलास जाऊन माता-पित्यांना आनंदित करून, परम आनंदाने भरलेला स्कंद सर्व काही सविस्तर बोलला.

Verse 20

काले दारक्रियां तस्य चिन्तयामास शंकरः । स उवाच प्रसन्नात्मा गांगेयममितद्युतिम्

योग्य वेळी शंकरांनी त्याच्या विवाहसंस्काराचा विचार केला. प्रसन्नचित्त होऊन त्यांनी गंगापुत्र, अमित तेजस्वी यास संबोधिले.

Verse 21

प्राप्तः कालस्तव विभो पाणिग्रहणसंमतः । कुरु दारान्समासाद्य धर्मस्ते पुंससंमतः

हे विभो! तुझ्या पाणिग्रहणाचा योग्य काळ आला आहे. पत्नी स्वीकारून गृहस्थधर्म आचर—हा तुझ्या पदास अनुरूप पुरुषधर्म आहे.

Verse 23

क्रीडस्व विविधैर्भोगैर्विमानैः सह कामिकैः । तच्छ्रुत्वा भगवान्स्कन्दः पितरं वाक्यमब्रवीत् । अहमेव हि सर्वत्र दृश्यः सर्वगणेषु च । दृश्यादृश्यपदार्थेषु किं गृह्णामि त्यजामि किम्

“विविध भोगांनी, दिव्य विमानांनी आणि प्रिय संगिनींसह क्रीडा कर.” हे ऐकून भगवान स्कंद पित्याला म्हणाला—“मीच सर्वत्र विद्यमान आहे, सर्व गणांतही दृश्य आहे. दृश्य-अदृश्य पदार्थांत मी काय घेऊ, आणि काय त्यागू?”

Verse 24

याः स्त्रियः सकला विश्वे पार्वत्या ताः समा हि मे । नराः सर्वेऽपि देवेश भवद्वत्तान्विलोकये

जगातील सर्व स्त्रिया मला पार्वतीसमान भासतात; आणि हे देवेश, सर्व पुरुषही मला तुमच्याच तुल्य दिसतात.

Verse 25

त्वं गुरुर्मां च रक्षस्व पुनर्नरकमज्जनात् । येन ज्ञातमिदं ज्ञानं त्वत्प्रसादादखंडितम्

तुम्हीच माझे गुरु आहात; हे देवेश, मला पुन्हा नरकात बुडण्यापासून वाचवा. तुमच्या कृपेने हे अखंड ज्ञान कळले आहे—ते नष्ट होऊ नये.

Verse 26

पुनरेव महाघोरसंसाराब्धौ निमज्जये । दीपहस्तो यथा वस्तु दृष्ट्वा तत्करणं त्यजेत्

मी पुन्हा त्या महाघोर संसारसागरात बुडू नये; जसा हातात दिवा घेऊन वस्तू दिसल्यावर शोधण्याचा प्रयत्न सोडून देतो.

Verse 27

तथा ज्ञानमधिप्राप्य योगी त्यजति संसृतिम् । ज्ञात्वा सर्वगतं ब्रह्म सर्वज्ञ परमेश्वर

तसेच ज्ञान पूर्ण प्राप्त करून योगी संसृतिचा त्याग करतो. हे सर्वज्ञ परमेश्वर, सर्वव्यापी ब्रह्म जाणून तो मुक्त होतो.

Verse 28

निवर्त्तंते क्रियाः सर्वा यस्य तं योगिनं विदुः । विषये लुब्धचित्तानां वनेऽपि जायते रतिः

ज्याच्या ठायी सर्व क्रिया निवृत्त होतात, त्याला योगी म्हणतात. पण विषयांवर लुब्ध चित्त असणाऱ्यांना वनातही आसक्ती उत्पन्न होते.

Verse 29

सर्वत्र समदृष्टीनां गेहे मुक्तिर्हि शाश्वती । ज्ञानमेव महेशान मनुष्याणां सुदुर्लभम्

जे सर्वत्र समदृष्टी ठेवतात, त्यांना गृहस्थाश्रमातही शाश्वत मुक्ती मिळते. हे महेशान, मनुष्यांस ज्ञानच अत्यंत दुर्लभ आहे.

Verse 30

लब्धं ज्ञानं कथमपि पंडितो नैव पातयेत् । नाहमस्मि न माता मे न पिता न च बांधवः

कसेही करून मिळालेले ज्ञान पंडिताने कधीही ढळू देऊ नये. ‘मी (देह-अहं) नाही; “माझी माता” नाही, “माझा पिता” नाही, आणि “बंधू”ही नाहीत’ असे जाणावे.

Verse 31

ज्ञानं प्राप्य पृथक्भावमापन्नो भुवनेष्वहम् । प्राप्यं भागमिदं दैवात्प्रभावात्तव नार्हसि

ज्ञान प्राप्त करून मी या लोकांत सांसारिक ओळखीपासून वेगळेपणाच्या अवस्थेला पोहोचलो आहे. हा भाग दैवयोगाने मिळाला; हे प्रभो, तुझ्या प्रभावाने तो अन्यथा होऊ देऊ नकोस—मला पतनास जाऊ देऊ नकोस.

Verse 32

वक्तुमेवंविधं वाक्यं मुमुक्षोर्मे न संशयः । यदाग्रहपरा देवी पुनःपुनरभाषत

मुमुक्षूस असे वचन बोलणे योग्य आहे—यात मला संशय नाही. तेव्हा देवी आपल्या आग्रहात दृढ होऊन पुन्हा पुन्हा बोलली.

Verse 33

तदा तौ पितरौ नत्वा गतोऽसौ क्रौञ्चपर्वतम् । तत्राश्रमे महापुण्ये चचार परमं तपः

तेव्हा त्याने दोन्ही माता-पित्यांना नमस्कार करून क्रौञ्च पर्वताकडे प्रस्थान केले. तेथे त्या महापुण्य आश्रमात त्याने परम तप आचरले.

Verse 34

जजाप परमं ब्रह्म द्वादशाक्षरबीजकम् । पूर्वं ध्यानेन सर्वाणि वशीकृत्येन्द्रियाणि च

त्याने परम ब्रह्म—द्वादशाक्षर-बीजयुक्त मंत्र—याचा जप केला. प्रथम ध्यानाने त्याने सर्व इंद्रिये वश केली.

Verse 35

ममतां संवियुज्याथ ज्ञानयोगमवाप्तवान् । सिद्धयस्तस्य निर्विघ्ना अणिमाद्या यदाऽगताः

ममता व ‘माझे’पणा सोडून त्याने ज्ञानयोग प्राप्त केला. तेव्हा अणिमा इत्यादी सिद्धी कोणताही विघ्न न होता सहजच त्याच्याकडे आल्या.

Verse 36

तदा तासां गणा क्रुद्धो वाक्यमेतदुवाच ह । ममापि दु्ष्टभावेन यदि यूयमुपागताः

तेव्हा त्या सिद्धींचा नायक क्रुद्ध होऊन असे म्हणाला—“जर तुम्ही दुष्टभावाने माझ्याजवळही आला असाल…”।

Verse 37

तदास्मत्समशांतानां नाभिभूतिं करिष्यथ । एवं ज्ञात्वा महेशोऽपि यतो ज्ञानमहोदयम्

“मग तुम्ही आमच्यासारख्या शांतांना पराभूत करू शकणार नाही.” असे जाणून महेशही ज्ञानाच्या महान उदयाकडे प्रवृत्त झाले.

Verse 38

मत्तोऽपि ज्ञानयोगेनस्कन्दोऽप्यधिकभावभृत् । विस्मयाविष्टहृदयः पार्वतीमनुशिष्टवान्

ज्ञानयोगाने माझ्यापेक्षाही अधिक भावतेज धारण करणारा स्कंद विस्मयाने भरलेल्या हृदयाने पार्वतीला उपदेश करू लागला.

Verse 39

पुत्रशोकपरां चोमां शुभैर्वाक्यामृतैर्हरः । चातुर्मासस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम्

पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या उमेला हरिने शुभ, अमृततुल्य वचनांनी धीर दिला आणि सर्वपापनाशक चातुर्मास्याचे माहात्म्य सांगितले।

Verse 40

महेश्वरो वा मधुकैटभारिर्हृद्याश्रितो ध्यानमयोऽद्वितीयः । अभेदबुद्ध्या परमार्तिहंता रिपुः स एवातिप्रियो भवेत्ततः

महेश्वर असोत वा मधु-कैटभांचा संहारक—जो हृदयात वसलेला, ध्यानमय, अद्वितीय आहे—त्याचे अभेदबुद्धीने दर्शन घेतल्यास तो परम दुःखनाशक होतो; म्हणून शत्रूही अतिप्रिय ठरतो।

Verse 41

सूत उवाच । एतद्वः कथितं विप्राश्चातुर्मास्यसमुद्भवम् । माहात्म्यं विस्तरेणैव किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

सूत म्हणाले—हे विप्रहो! चातुर्मास्यापासून उद्भवलेले हे माहात्म्य मी तुम्हाला विस्ताराने सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छिता?

Verse 264

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तारकासुरवधो नाम चतुःषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील शेषशायी-उपाख्यानात, ब्रह्मा–नारद संवादातील चातुर्मास्य-माहात्म्यात ‘तारकासुरवध’ नावाचा २६४वा अध्याय समाप्त झाला।