Adhyaya 25

Verse 1

। सूत उवाच । तत्राश्चर्यमभूत्पूर्वं यत्तद्ब्राह्मणसत्तमाः । तद्वोऽहं संप्रवक्ष्यामि गंगामाहात्म्यसंभवम्

सूत म्हणाले—हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो! तेथे पूर्वी एक अद्भुत घटना घडली होती; गंगामाहात्म्यापासून उद्भवलेला तो प्रसंग मी आता तुम्हाला सांगतो।

Verse 2

चमत्कारपुरे विप्रः पुरासीत्संशितव्रतः । चंडशर्मेति विख्यातो रूपौदार्यगुणान्वितः

चमत्कारपुरात पूर्वी एक विप्र होता, व्रतधारणेत दृढ; तो चंडशर्मा या नावाने प्रसिद्ध, रूप, औदार्य व गुणांनी युक्त होता।

Verse 3

स यदा यौवनोपेतस्तदा वेश्यानुरागकृत् । श्रोत्रियोऽप्यभवद्विप्रो यौवनोद्भारपीडितः

तो जेव्हा यौवनात आला, तेव्हा वेश्येवर अनुरक्त झाला; श्रोत्रिय ब्राह्मण असूनही यौवनाच्या कामभाराने तो पीडित झाला।

Verse 4

स कदाचिन्निशीथेऽथ तृषार्तश्च समुत्थितः । प्रार्थयामास तां वेश्यां पानीयं पातुमुत्सहे

एकदा घोर रात्री तो तहानलेला उठला आणि त्या वेश्येला विनवून म्हणाला— “मला पाणी प्यावयाचे आहे।”

Verse 5

अथ सा सलिलभ्रांत्या करकं मद्यसंभवम् । समादाय ददौ पानं तस्मै निद्राकुलाय च

मग ती पाणी समजून मद्याने भरलेला करक उचलून, झोपेने गुंग असलेल्या त्याला पिण्यास दिला.

Verse 6

मुखमध्यगते मद्ये सोऽपि तां कोपसंयुतः । वेश्यां प्रभर्त्सयामास धिग्धिक्शब्दैर्मुहुर्मुहुः

मद्य तोंडात गेल्यावर तो क्रोधाने भरून, त्या वेश्येला वारंवार “धिक्! धिक्!” असे म्हणत झिडकारू लागला.

Verse 7

किमिदंकिमिदं पापे त्वया कर्म विगर्हितम् । कृतं यन्मुखमध्ये मे प्रक्षिप्ता निंदिता सुरा

“हे काय—हे काय, पापिणी! तू असे निंद्य कर्म का केलेस, की माझ्या तोंडाच्या मध्ये ही निंदित सुरा ओतलीस?”

Verse 8

ब्राह्मण्यमद्य मे नष्टं मद्यपानादसंशयम् । प्रायश्चित्तं करिष्यामि तस्मादात्मविशुद्धये

“आज मद्यपानामुळे—निःसंशय—माझे ब्राह्मण्य-शुद्धत्व नष्ट झाले आहे; म्हणून आत्मशुद्धीसाठी मी प्रायश्चित्त करीन।”

Verse 9

एवमुक्त्वा विनिष्क्रम्य तद्गृहाद्दुःखसंयुतः । रुरोदाथ तदा गत्वा करुणं निर्जने वने

असे बोलून तो त्या घरातून बाहेर पडला, दुःखाने व्याकुळ; मग निर्जन वनात जाऊन करुण रडू लागला।

Verse 10

ततः प्रभातवेलायां स्नात्वा वस्त्रसमन्वितः । त्यक्त्वा गात्रस्य रोमाणि समस्तानि द्विजोत्तमाः

मग प्रभातकाळी स्नान करून वस्त्रे परिधान करून, त्या श्रेष्ठ द्विजाने देहावरील सर्व रोम काढून टाकले।

Verse 11

संप्राप्तो विप्रमुख्यानां सभा यत्र व्यवस्थिता । पठंति सर्वशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः

तो प्रमुख विप्रांच्या सभेत पोहोचला, जिथे सभा व्यवस्थित होती—जिथे सर्व शास्त्रे व वेदान्त संपूर्णपणे पठण होत असे।

Verse 12

अथासौ प्रणिपत्योच्चैः प्रोवाच द्विजसत्तमान् । जलभ्रांत्या सुरा पीता मया कुरुत निग्रहम्

मग त्याने नमस्कार करून मोठ्याने त्या द्विजसत्तमांना म्हटले—“पाणी समजून भ्रमाने मी सुरा पिली; कृपा करून माझ्यावर योग्य निग्रह/दंडविधान करा।”

Verse 13

अथ ते धर्मशास्त्राणि प्रविचार्य पुनःपुनः । तमूचुर्ब्राह्मणाः सर्वे प्रायश्चित्तकृते स्थितम्

मग त्या ब्राह्मणांनी धर्मशास्त्रांचे पुन्हा पुन्हा विचार करून, जे प्रायश्चित्त करावयाचे होते ते सर्वांनी त्याला सांगितले।

Verse 14

ब्राह्मणा ऊचुः । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि सुरां चेद्ब्राह्मणः पिबेत् । अग्निवर्णं घृतं पीत्वा तावन्मात्रंविशु ध्यति

ब्राह्मण म्हणाले—अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजून जर ब्राह्मणाने सुरा प्यायली, तर अग्निवर्ण तूप तेवढ्याच प्रमाणात पिऊन तो शुद्ध होतो।

Verse 15

स त्वं वांछसि चेच्छुद्धिमग्निवर्णं घृतं पिब । यावन्मात्रा सुरा पीता तावन्मात्रं विशुद्धये

तुला खरोखर शुद्धी हवी असेल, तर अग्निवर्ण तूप प्या; जितक्या प्रमाणात सुरा प्यायली, तितक्याच प्रमाणात शुद्धीसाठी प्या।

Verse 16

स तथेति प्रतिज्ञाय घृतमादाय तत्क्षणात् । चक्रे वह्निसमं यावत्पानार्थं द्विजसत्तमाः

तो ‘तथास्तु’ म्हणत प्रतिज्ञा करून, तत्क्षणी तूप घेतले; श्रेष्ठ द्विजाने पिण्यासाठी ते अग्निसमान होईपर्यंत तापविले।

Verse 17

तावत्तस्य पिता प्राप्तः श्रुत्वा वार्तां सभार्यकः । किमिदं किमिदं पुत्र ब्रुवाणो दुःख संयुतः । अश्रुपूर्णेक्षणो दीनो वाष्पगद्गदया गिरा

तेवढ्यात वार्ता ऐकून त्याचा पिता पत्नीसमवेत आला. दुःखाने व्याकुळ होऊन तो म्हणत राहिला—“हे काय, हे काय, पुत्रा?”—दीन, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, हुंदक्यांनी गदगदलेल्या वाणीने।

Verse 20

संचिन्त्य धर्मशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । सर्वस्वमपि दास्यामि पुत्रहेतोरसंशयम्

धर्मशास्त्रांचा विचार करून आणि पुन्हा पुन्हा मनन करून त्याने निश्चय केला—“पुत्रासाठी, निःसंशय, मी माझे सर्वस्वही देईन।”

Verse 22

नान्यदस्ति सुरापाने प्रायश्चित्तं द्विजन्मनाम् । मौंजीहोमं विना विप्र यद्युक्तं तत्समाचर

सुरापान केलेल्या द्विजांसाठी याखेरीज दुसरे प्रायश्चित्त नाही। हे विप्र, मौंजी-होमावाचून जे योग्य असेल ते विधिपूर्वक आचर।

Verse 23

ततः स स्वसुतं प्राह नैव त्वं कर्तुमर्हसि । यच्छ दानानि विप्रेभ्यस्तीर्थयात्रां समाचर

मग तो त्याने आपल्या पुत्रास म्हटले—“तू ते मुळीच करू नकोस। ब्राह्मणांना दान दे आणि तीर्थयात्रा कर।”

Verse 24

ततः शुद्धिं समाप्नोषि क्रमान्नियमसंयुतः । व्रतैश्च विविधैश्चीर्णैः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

मग क्रमाने—नियम व संयमयुक्त होऊन—विविध व्रते आचरल्याने तू शुद्धी प्राप्त करशील; हे मी सत्य सांगतो।

Verse 25

न ब्राह्मणसमादिष्टं प्रायश्चित्त विशुद्धये

ब्राह्मणांनी (आचार्यांनी) सांगितलेले नसलेले प्रायश्चित्त शुद्धीस कारणीभूत होत नाही।

Verse 26

पुत्र उवाच । एतन्मम महाभागा यद्ब्रुवंति व्रतादिकम् । तस्मात्कार्यो मया तात मौंजीहोमो न संशयः

पुत्र म्हणाला—“महाभाग जे मला व्रतादिकांविषयी सांगतात, ते माझ्यासाठीच आहे. म्हणून, तात, मला मौंजी-होम करावाच लागेल; यात संशय नाही।”

Verse 27

यन्मया तु कृतं बाल्ये तत्सर्वं क्षंतुमर्हसि

हे प्रभो, मी बाल्यावस्थेत जे काही केले, ते सर्व आपण कृपया क्षमा करावे।

Verse 28

सूत उवाच । तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा स पिता सुतवत्सलः । सर्वस्वं प्रददौ रुष्टो मरणे कृतनिश्चयः

सूत म्हणाले—त्याचा तो निश्चय जाणून, पुत्रवत्सल पिता क्रोधाने, मरणाचा दृढ संकल्प करून, आपले सर्वस्व दान करून टाकले।

Verse 29

साऽपि तस्य सती भार्या कृत्वा मृत्युविनिश्चयम् । तमुवाच सुतं दृष्ट्वा सर्वं दत्त्वा गृहादिकम्

त्याची सती पतिव्रता पत्नीही मरणाचा निश्चय करून, पुत्राला पाहून, घरादि सर्व काही दान देऊन, त्याला म्हणाली।

Verse 30

आवाभ्यां संप्रविष्टाभ्यां वह्नौ पुत्र ततस्तदा । मौंजीहोमस्त्वया कार्यो मां तातं यदि मन्यसे

हे पुत्रा, आम्ही दोघे अग्नीत प्रवेश केल्यावर, तेव्हा तू मौंजी-होम कर—जर तू मला व तुझ्या पित्याला कर्तव्ययोग्य मानत असशील।

Verse 31

ततस्तौ दम्पती हृष्टौ यावद्वह्निसमीपगौ । संजातौ मरणार्थाय स च ताभ्यां समुद्भवः

त्यानंतर ते दांपत्य आनंदित होऊन अग्नीच्या समीप गेले, मरणासाठी उद्यत झाले; आणि त्यांच्यापासून जन्मलेला पुत्रही तेथेच होता।

Verse 32

तावत्प्राप्तो मुनिर्नाम शांडिल्यो वेदपारगः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तत्र देशे द्विजोत्तमाः

तेव्हाच वेदपारंगत शांडिल्य नावाचे मुनि तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने त्या प्रदेशात येऊन पोहोचले, हे द्विजोत्तमांनो।

Verse 33

स वृत्तांतं समाकर्ण्य कोपसंरक्तलोचनः । अब्रवीद्ब्राह्मणान्सर्वान्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

तो वृत्तांत ऐकून क्रोधाने त्याचे डोळे लाल झाले; तो सर्व ब्राह्मणांना वारंवार धारेवर धरून बोलू लागला।

Verse 34

अहो मूढतमा यूयं यदेतद्ब्राह्मणत्रयम् । वृथा मृत्युमवाप्नोति निग्रहे सुगमे सति

‘अहो, तुम्ही फारच मूढ आहात—हे तीन ब्राह्मण उगीच मृत्यूकडे जात आहेत, जेव्हा आवर व सुधार सहज शक्य आहे।’

Verse 35

अत्र कात्यायनेनोक्तं यद्वचः सुमहात्मना । तच्छृण्वन्तु द्विजाः सर्वे प्रायश्चित्ती तथाप्ययम्

‘येथे महात्मा कात्यायनांनी जे वचन सांगितले आहे ते सर्व द्विजांनी ऐकावे; आणि या प्रकरणातही प्रायश्चित्त आहे।’

Verse 36

चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते

‘जिथे गंगेचे सान्निध्य नाही, तिथे चांद्रायण व्रत, कृच्छ्र तप आणि सांतपन तप ही प्रायश्चित्ते सांगितली आहेत।’

Verse 37

अत्र विष्णुपदी गंगा तत्क्षेत्रे तु द्विजोत्तमाः । तस्यां स्नानं करोत्वेष ततः शुद्धिमवाप्स्यति

हे द्विजोत्तमांनो! या पवित्र क्षेत्रात विष्णुपदी गंगा विराजमान आहे. तिच्यात स्नान केल्यास तो शुद्धी प्राप्त करील.

Verse 38

मौंजीहोमः प्रमाणं स्यान्मुनिवाक्येन चेद्भवेत् । तदेतदपि वाक्यं हि कात्यायनमुनेः स्फुटम्

मुनिवचनास प्रमाण मानल्यास ‘मौञ्जी-होम’ ही विधीही प्रमाण ठरते; कारण कात्यायन मुनींच्या स्पष्ट वचनांतही हेच सांगितले आहे.

Verse 39

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हर्षेण महतान्विताः । साधुसाध्विति तं प्रोच्य प्रोचुः सत्यमिदं मुने

मग ते सर्व ब्राह्मण महान आनंदाने भरून गेले. ‘साधु, साधु’ असे म्हणत ते बोले—हे मुने, हे खरोखर सत्य आहे.

Verse 40

ततः प्रबोध्य तं विप्रं निन्युस्तत्र द्विजोत्तमाः । यत्र विष्णुपदी गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता

नंतर त्या द्विजोत्तमांनी त्या विप्राला जागे करून तेथे नेले, जिथे विष्णुपदी गंगा स्वयं प्रतिष्ठित आहे.

Verse 41

तत्र स ब्राह्मणो यावद्गंगातोयसमुद्भवम् । गंडूषं कुरुते वक्त्रे तावच्छुद्धो बभूव सः । उदरादखिलं तोयं निष्क्रांतं द्विजसत्तमाः

तेथे त्या ब्राह्मणाने गंगाजलाचा गंडूष मुखात घेताच तो तत्क्षणी शुद्ध झाला; आणि हे द्विजसत्तमा, त्याच्या उदरातील सर्व पाणी बाहेर निघून गेले.

Verse 42

ततोऽवगाहते यावत्तस्यास्तोयं सुशोभनम् । तावदाकाशसंभूता गम्भीरोवाच भारती

तो तो तिच्या अतिशय शोभिवंत जलात तो अवगाहन करू लागला; तेवढ्यातच आकाशातून प्रकट झालेली गभीर भारती-वाणी त्या क्षणी बोलली।

Verse 43

शुद्धोऽयं ब्राह्मणः साक्षाद्विष्णुपद्याः समागमात् । स्नानादाचमनादेव तस्माद्यातु गृहं निजम्

‘हा ब्राह्मण विष्णुपदीच्या संगतीने साक्षात् शुद्ध झाला आहे; स्नान व आचमन एवढ्यानेच—म्हणून आता तो आपल्या घरी जावो।’

Verse 44

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे चंडशर्मादयश्च ये । दिष्ट्यादिष्ट्येति जल्पन्तः स्वानि हर्म्याणि भेजिरे

मग चंडशर्मा इत्यादी ते सर्व ब्राह्मण ‘धन्य, धन्य!’ असे म्हणत आपल्या-आपल्या निवासस्थानी परत गेले।

Verse 45

सूत उवाच । एवं प्रभावा सा विप्रा गंगा विष्णुपदी स्थिता । तस्य क्षेत्रस्य सीमांते पश्चिमे पापनाशिनी

सूत म्हणाले—‘हे विप्रहो! अशीच प्रभावशाली ती गंगा—विष्णुपदी—तेथे प्रतिष्ठित आहे. त्या क्षेत्राच्या पश्चिम सीमेवर पापनाशिनी तीर्थ आहे, जी पापांचा नाश करते.’

Verse 46

एतद्वः सर्वमाख्यातं विष्णुपद्याः समुद्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

‘विष्णुपदीच्या उद्भवाविषयी हे सर्व मी तुम्हाला सांगितले. हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो! हे माहात्म्य सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे.’