Adhyaya 46

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । अन्यानि तत्र तीर्थानि यानि संति महामते । तानि कीर्तय सर्वाणि परं कौतूहलं हि नः

ऋषी म्हणाले—हे महामते! त्या प्रदेशात जी इतर तीर्थे आहेत, ती सर्व सांगावे; आम्हांस फार कौतुक आहे।

Verse 2

सूत उवाच । तत्र सारस्वतं तीर्थमन्यदस्ति सुशोभनम् । यत्र स्नातोऽतिमूकोऽपि भवेद्वाक्यविचक्षणः

सूत म्हणाला—तेथे ‘सारस्वत’ नावाचे आणखी एक अतिशय शोभनीय तीर्थ आहे; तेथे स्नान केल्याने अतिमूकही वाणीमध्ये निपुण व विवेकी होतो।

Verse 3

लभते चेप्सितान्कामान्मानुषान्दैविकानपि । ब्रह्मलोकादिपर्यतांस्तथालोकान्द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! तो इच्छित कामना—मानवी व दैवी—लाभतो आणि ब्रह्मलोकापर्यंतचे लोकही प्राप्त करतो।

Verse 4

पुरासीत्पार्थिवो ना्ना विख्यातो बलवर्धनः । समुद्रवलयामुर्वीं बुभुजे यो भुजार्जिताम्

पूर्वी काळी ‘बलवर्धन’ नावाचा एक विख्यात राजा होता; त्याने आपल्या भुजबलाने जिंकलेली, समुद्रवलयित पृथ्वी भोगली।

Verse 5

तस्य पुत्रः समुत्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः । तस्य नाम पिता चक्रे संप्राप्ते द्वादशेऽहनि । अम्बुवीचिरिति स्पष्टं समाहूय द्विजोत्तमान्

त्याला सर्व शुभलक्षणांनी युक्त असा पुत्र झाला. द्वादश दिवशी पित्याने श्रेष्ठ द्विजांना बोलावून नामकरण केले आणि स्पष्टपणे “अम्बुवीचि” असे नाव ठेवले.

Verse 6

ततः स ववृधे बालो लालितस्तेन भूभुजा । मूकभावं समापन्नो न शक्रोति प्रजल्पितुम्

त्यानंतर तो बालक त्या राजाने लाडाने वाढविला; परंतु मूकभाव प्राप्त झाल्याने तो काहीही बोलू शकला नाही.

Verse 7

ततोऽस्य सप्तमे वर्षे संप्राप्ते बलवर्धनः । पंचत्वं समनुप्राप्तः संग्रामे शत्रुभिर्हतः

मग त्याच्या सातव्या वर्षी तो बलवर्धक (रक्षक) संग्रामात शत्रूंनी मारला गेला आणि पंचत्वास प्राप्त झाला.

Verse 8

ततो मूकोऽपि बालोपि मंत्रिभिस्तस्य भूपतेः । स सुतः स्थापितो राज्ये अभावेऽन्यसुतस्य च

मग तो मूक व बालक असूनही, दुसरा पुत्र नसल्याने त्या राजाच्या मंत्र्यांनी त्याच पुत्राला राज्यसिंहासनावर बसविले.

Verse 9

एवं तस्य महीपस्य राज्यस्थस्य जडात्मनः । बालत्वे वर्तमानस्य राज्यं विप्लवमध्यगात्

अशा रीतीने तो राजा राज्यावर बसला तरी जडबुद्धी व बाल्यावस्थेत असल्याने राज्य विप्लव व अव्यवस्थेत सापडले.

Verse 10

ततो जलचरन्यायः संप्रवृत्तो महीतले । पीड्यंते सर्वलोकास्तु दुर्बला बलवत्तरैः

तेव्हा पृथ्वीवर ‘जलचर-न्याय’ प्रचलित झाला; बलवानांनी दुर्बलांना पीडू लागले आणि सर्व लोक क्लेशित झाले।

Verse 11

ततस्ते मंत्रिणः प्रोचुर्वसिष्ठं स्वपुरोहितम् । वचोऽर्थं नृपतेरस्य कुरूपायं महामुने

मग त्या मंत्र्यांनी आपल्या पुरोहित वसिष्ठांना म्हटले— “महामुने, या राजाच्या संकटावर उपाय योजा.”

Verse 12

पश्य कृत्स्नं धरापृष्ठे शून्यतां समुपस्थितम् । जडत्वान्नृपतेरस्य तस्मात्कुरु यथोचितम्

पाहा, संपूर्ण धरापृष्ठावर जणू शून्यता आली आहे; या राजाच्या जडत्वामुळे तुम्ही जे योग्य ते करा।

Verse 13

ततस्तु सुचिरं ध्यात्वा दीनान्प्रोवाच मंत्रिणः । सर्वानार्तिसमोपेताञ्छृण्वतस्तस्य भूपतेः

मग त्यांनी बराच काळ चिंतन करून, सर्व क्लेशांनी ग्रस्त अशा दीन मंत्र्यांना सांगितले; राजा ते ऐकत होता।

Verse 14

अस्ति सारस्वतं तीर्थं सर्वकामप्रदं नृणाम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रायं स्नातु भूपतिः

‘सारस्वत’ नावाचे एक तीर्थ आहे, जे मनुष्यांच्या सर्व कामना पूर्ण करते; हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात राजा तेथे स्नान करो।

Verse 15

अथ तद्वचनात्सद्यः स गत्वा तत्र सत्वरम् । स्नानात्तीर्थेऽथ संजातस्तत्क्षणात्स कल स्वनः

ते वचन ऐकताच तो तत्क्षणी तो वेगाने तेथे गेला। त्या तीर्थात स्नान करताच त्याच क्षणी त्याची वाणी पूर्ण, स्वच्छ व मधुर झाली।

Verse 16

तत्प्रभावं सरस्वत्याः स विज्ञाय महीपतिः । श्रद्धया परया युक्तो ध्यायमानः सरस्वतीम्

सरस्वतीदेवीचा प्रभाव जाणून तो महीपति परम श्रद्धेने युक्त होऊन देवी सरस्वतीचे ध्यान करू लागला।

Verse 17

ततस्तूर्णं समादाय मृत्तिकां स नदीतटात् । चकार भारतीं देवीं स्वयमेव चतुर्भुजाम्

मग तो त्वरित नदीकाठची माती घेऊन त्याने स्वतःच चतुर्भुजा देवी भारतीची मूर्ती घडविली।

Verse 18

दधतीं दक्षिणे हस्ते कमलं सुमनोहरम् । अक्षमालां तथान्यस्मिञ्जिततारक वर्चसम्

देवीच्या उजव्या हातात अत्यंत मनोहर कमळ दिले आणि दुसऱ्या हातात तारकांच्या तेजालाही जिंकणारी दीप्तिमान अक्षमाळा ठेवली।

Verse 19

कमण्डलुं तथान्यस्मिन्दिव्यवारिप्रपूरितम् । पुस्तकं च तथा वामे सर्वविद्यासमुद्भवम्

आणखी एका हातात दिव्य जलाने परिपूर्ण कमंडलू ठेवला आणि डाव्या हातात सर्व विद्यांचा उगम असलेले पुस्तक दिले।

Verse 20

ततो मेध्ये शिलापृष्ठे तां निवेश्य प्रयत्नतः । पूजयामास सद्भक्त्या धूपमाल्पानुलेपनैः

मग त्याने शुद्ध शिळेच्या पृष्ठावर तिला सावधपणे स्थापून, सद्भक्तीने धूप व साधे अनुलेपन अर्पून पूजन केले।

Verse 21

चकार च स्तुतिं पश्चाच्छ्रद्धापूतेन चेतसा । तदग्रे प्रयतो भूत्वा स्वरेण महता नृपः

नंतर श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने त्याने स्तुती केली; तिच्या समोर संयत होऊन राजाने मोठ्या, स्पष्ट स्वरात स्तवन केले।

Verse 22

सदसद्देवि यत्किञ्चिद्बन्धमोक्षात्मकं पदम् । तत्सर्वं गुप्तया व्याप्तं त्वया काष्ठं यथाग्निना

हे देवी! जे काही आहे—सत् वा असत्—आणि बंधन वा मोक्षरूप जे पद, ते सर्व तुझ्याने अंतर्लीन रीतीने व्यापलेले आहे; जसे काष्ठात अग्नी गुप्त असतो।

Verse 23

सर्वस्य सिद्धिरूपेण त्वं जनस्य हृदि स्थिता । वाचारूपेण जिह्वायां ज्योतीरूपेण चक्षुषि

तू सिद्धिरूपाने सर्वांच्या हृदयात स्थित आहेस; वाणी-रूपाने जिभेवर आणि ज्योती-रूपाने नेत्रांत विराजमान आहेस।

Verse 24

भक्तिग्राह्यासि देवेशि त्वमेका भुवनत्रये । शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे

हे देवेशी! तू केवळ भक्तीनेच प्राप्त होतेस; त्रिभुवनात तूच एक—शरणागत, दीन व आर्त जनांच्या रक्षणासाठी सदैव तत्पर।

Verse 25

त्वं कीर्तिस्त्वं धृतिर्मेधा त्वं भक्तिस्त्वं प्रभा स्मृता । त्वं निद्रा त्वं क्षुधा कीर्तिः सर्वभूतनिवासिनी

तूच कीर्ती आहेस, तूच धैर्य व मेधा आहेस; तूच भक्ती आहेस आणि प्रभा म्हणून स्मरली जाते. तूच निद्रा, तूच क्षुधा; तूच कीर्ती—सर्वभूतांत निवास करणारी.

Verse 26

तुष्टिः पुष्टिर्वपुः प्रीतिः स्वधा स्वाहा विभावरी । रतिः प्रीतिः क्षितिर्गंगा सत्यं धर्मो मनस्विनी

हे अधीश्वरी देवी! तूच तुष्टी व पुष्टी आहेस; तूच देहसौंदर्य व प्रीती आहेस; तूच स्वधा, स्वाहा आणि रात्रि आहेस. तूच रती व स्नेह; तूच क्षिती व गंगा; तूच सत्य, धर्म आणि मनस्विनी शक्ती आहेस.

Verse 27

लज्जा शांतिः स्मृतिर्दक्षा क्षमा गौरी च रोहिणी । सिनीवाली कुहू राका देवमाता दितिस्तथा

तूच लज्जा व शांती; तूच स्मृती व दक्षता; तूच क्षमा आहेस. तूच गौरी व रोहिणी; तूच सिनीवाली, कुहू व राका; तसेच तूच देवमाता आणि दितीही आहेस.

Verse 28

ब्रह्माणी विनता लक्ष्मीः कद्रूर्दाक्षायणी शिवा । गायत्री चाथ सावित्री कृषिर्वृष्टिः श्रुतिः कला

तूच ब्रह्माणी व विनता; तूच लक्ष्मी व कद्रू; तूच दाक्षायणी, शिवा आहेस. तूच गायत्री व सावित्री; तूच कृषी व वृष्टी; तूच श्रुती आणि सर्व कला आहेस.

Verse 29

बलानाडी तुष्टिकाष्ठा रसना च सरस्वती । यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु बहुत्वाद्यन्न कीर्तितम्

तूच बलानाडी, तुष्टिकाष्ठा व रसना आहेस; तूच स्वयं सरस्वती आहेस. त्रिलोकीत जे काही आहे, त्याच्या अपारतेमुळे ते सर्व मी पूर्णपणे कीर्तित करू शकलो नाही.

Verse 30

इंगितं नेंगितं तच्च तद्रूपं ते सुरेश्वरि । गन्धर्वाः किन्नरा देवाः सिद्धविद्याधरोरगाः

हे सुरेश्वरी! हालचाल व स्थैर्य—तीच अवस्था—हेच तुझे स्वरूप आहे. गंधर्व, किन्नर, देव, सिद्ध, विद्याधर आणि नाग इत्यादी…

Verse 31

यक्षगुह्यकभूताश्च दैत्या ये च विनायकाः । त्वत्प्रसादेन ते सर्वे संसिद्धिं परमां गताः

यक्ष, गुह्यक, भूत, दैत्य आणि जे विनायक आहेत—ते सर्व तुझ्या प्रसादाने परम सिद्धीस प्राप्त झाले आहेत.

Verse 32

तथान्येऽपि बहुत्वाद्ये न मया परिकीर्तिताः । आराधितास्तु कृच्छ्रेण पूजिताश्च सुविस्तरैः । हरंतु देवताः पापमन्ये त्वं कीर्तिताऽपि च

तसेच इतरही अनेक आहेत; ते असंख्य असल्याने मी त्यांचे पूर्ण वर्णन करू शकलो नाही. काहींना कठोर साधनेने आराधावे लागते आणि विस्तृत विधींनी पूजावे लागते. इतर देवता पाप हरू देत; पण तू तर केवळ कीर्तनानेही पाप नष्ट करतेस.

Verse 33

एवं स्तुता सा देवेशी भूभुजा तेन भारती । ययौ प्रत्यक्षतां तूर्णं प्राह चेदं सुहर्षिता

त्या राजाने अशी स्तुती केल्यावर देवेशी भारती त्वरित प्रत्यक्ष झाली आणि अत्यंत हर्षित होऊन हे वचन बोलली.

Verse 34

सरस्वत्युवाच । स्तोत्रेणानेन भूपाल भक्त्या सुस्थिरया सदा । परितुष्टास्मि तेनाशु वरं वृणु यथेप्सितम्

सरस्वती म्हणाली—हे भूपाल! या स्तोत्राने आणि तुझ्या सदैव स्थिर भक्तीने मी पूर्णतः संतुष्ट आहे. त्वरित आपल्या इच्छेनुसार वर माग.

Verse 35

राजोवाच । अद्यप्रभृति मद्वाक्यात्त्वया स्थेयमसंशयम् । अत्रार्चायां त्रिलोकेस्मि न्यावत्कीर्तिर्मम स्थिरा

राजा म्हणाला—आजपासून माझ्या वचनानुसार तू निःसंशय येथेच वास कर. या त्रिलोकीत या पवित्र अर्चा-स्वरूपात, माझी कीर्ती स्थिर असेपर्यंत येथेच स्थित राहा.

Verse 36

यस्त्वामाराधयेत्सम्यगत्रस्थां मन्निमित्ततः । भक्त्यानुरूपमेवाशु तस्मै देयं त्वया हि तत्

जो कोणी माझ्या निमित्ताने येथे स्थित तुझी यथाविधी आराधना करील, त्याला त्याच्या भक्तीनुसार वर तू शीघ्र दे.

Verse 37

सरस्वत्युवाच । यो मामत्र स्थितां नित्यं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूजयिष्यति मानवः

सरस्वती म्हणाली—जो मनुष्य येथे या शुभ जलात नित्य स्नान करून, येथे स्थित माझी पूजा करील—विशेषतः अष्टमी व चतुर्दशीला—

Verse 38

तस्याहं वांछितान्कामान्संप्रदास्यामि पार्थिव । सूत उवाच । एवं तत्र स्थिता देवी स्वयमेव सरस्वती

त्याला मी इच्छित कामना प्रदान करीन, हे राजन्. सूत म्हणाले—अशा प्रकारे देवी सरस्वती स्वतः तेथे प्रतिष्ठित झाली.

Verse 39

ततःप्रभृति लोकानां हिताय परमेश्वरी । अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासपरायणः

त्यानंतर लोकहितासाठी परमेश्वरीने असा नियम प्रवर्तिला—अष्टमी व चतुर्दशीला उपवासपरायण राहावे.

Verse 40

यस्तां पूजयते मर्त्यः श्वेतपुष्पानुलेपनैः । स स्याद्वाग्ग्मी सुमेधावी सदा जन्मनिजन्मनि

जो मर्त्य श्वेत पुष्पे व सुगंधी अनुलेपनांनी तिचे पूजन करतो, तो जन्मोजन्मी सदैव वाग्मी व सुमेधावी होतो।

Verse 41

सरस्वत्याः प्रसादेन जायमानः पुनःपुनः । अन्वयेऽपि न तस्यैव कश्चिन्मूर्खः प्रजायते

सरस्वतीच्या प्रसादाने जो पुनःपुन्हा जन्म घेतो, त्याच्या वंशात कधीही कोणी मूर्ख जन्माला येत नाही।

Verse 42

यो धर्मश्रवणं तस्याः पुरतः कुरुते नरः । स नूनं वसति स्वर्गे तत्प्रभावाद्युगत्रयम्

जो नर तिच्या समोर धर्मश्रवण करतो, तो त्या प्रभावाने निश्चयच तीन युग स्वर्गात वास करतो।

Verse 43

विद्यादानं नरो यश्च तस्या ह्यायतने सदा । करोति श्रद्धया युक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

जो श्रद्धायुक्त होऊन तिच्या पवित्र आयतनात सदैव विद्यादान करतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 44

यो यच्छति द्विजेन्द्राय धर्मशास्त्रसमुद्भवम् । पुस्तकं वाजिमेधस्य स समग्रं फलं लभेत्

जो धर्मशास्त्रपरंपरेतून उत्पन्न झालेले पुस्तक श्रेष्ठ द्विजाला दान देतो, तो वाजिमेध यज्ञाचे संपूर्ण फळ मिळवतो।

Verse 458

यो वेदाध्ययनं तस्याः करोति पुरतः स्थितः । सोऽग्निष्टोमस्य यज्ञस्य कृत्स्नं फलमवाप्नुयात्

जो तिच्या सान्निध्यात उभा राहून वेदपाठ व अध्ययन करतो, तो अग्निष्टोम यज्ञाचे संपूर्ण फळ प्राप्त करतो.