Adhyaya 254

Verse 1

शूद्र उवाच । इदमाश्चर्यरूपं मे प्रतिभाति वचस्तव । यद्यपि स्यान्महाक्लेशो वदतस्तव सुव्रत

शूद्र म्हणाला—तुझे वचन मला अद्भुतरूप वाटते. हे सुव्रत! बोलताना तुला महान क्लेश आला तरीही…

Verse 2

तथापि मम भाग्येन मत्पुण्यैर्मद्गृहं गतः । न तृप्ये त्वन्मुखांभोजाच्च्युतं वाक्यामृतं पुनः

तरीही माझ्या सौभाग्याने व माझ्या पुण्यांनी आपण माझ्या घरी आला आहात. पण आपल्या कमलमुखातून झरणाऱ्या वाक्यामृताने मी पुन्हा पुन्हा तृप्त होत नाही.

Verse 3

पिबन्गौरीकथाख्यानं विशेषगुणपूरितम् । कथं महेश्वरो नृत्यं चकार सुरसंवृतः

विशेष गुणांनी परिपूर्ण अशी गौरीकथा जणू पित असल्याप्रमाणे ऐकताना, देवांनी वेढलेला महेश्वर कसा नृत्य करू लागला?

Verse 4

चातुर्मास्ये कथं जातं कि ग्राह्यं व्रतमुच्यते । अनुग्रहं कृतवती सा कथं को ह्यनुग्रहः

चातुर्मास्यात हे कसे घडले? त्या काळी कोणते व्रत ग्रहण करावे असे सांगितले आहे? तिने अनुग्रह कसा केला—आणि तो अनुग्रह नेमका काय होता?

Verse 5

एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे द्विजोत्तम । भगवान्पूज्यते लोके ममानुग्रहकारकः

हे द्विजोत्तम! मी विचारतो आहे, म्हणून हे सर्व विस्ताराने सांगा. जो भगवान माझ्यावर अनुग्रह करणारा आहे, तो जगात पूज्य आहे.

Verse 6

प्रसन्नवदनो भूत्वा स्वस्थः कथय सुव्रत । गालवश्चापि तच्छ्रुत्वा पुनराह प्रहृष्टवान्

हे सुव्रत! प्रसन्न मुखाने व स्थिरचित्त होऊन तू सांग. ते ऐकून गालवही हर्षित होऊन पुन्हा बोलला.

Verse 7

गालव उवाच । इतिहासमिमं पुण्यं कथयामि तवानघ । शृणुष्वावहितो भूत्वा यज्ञायुतफलप्रदम्

गालव म्हणाला—हे अनघ! हा पुण्य इतिहास मी तुला सांगतो. सावधान होऊन ऐक; तो दहा हजार यज्ञांचे फळ देणारा आहे.

Verse 8

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते हरो भक्तिसमन्वितः । ब्रह्मचर्यव्रतपरः प्रहृष्टवदनोऽभवत्

चातुर्मास्य येताच भक्तियुक्त हर ब्रह्मचर्यव्रतात तत्पर होऊन हर्षित मुखाने उजळला.

Verse 9

देवतानां च संकल्पं महर्षीणां चकार ह । समागत्य ततो देवा मन्दराचलमास्थिताः

त्यांनी देवता व महर्षी यांच्या संकल्पाशी सुसंगत असा निर्धार केला. मग देव एकत्र येऊन मंदराचलावर स्थिरावले.

Verse 10

प्रणम्य ते महेशानं तस्थुः प्रांजलयोऽग्रतः । तानुवाच सुरान्सर्वान्हरो दृष्ट्वा समागतान्

महेशानाला प्रणाम करून ते हात जोडून समोर उभे राहिले. सर्व देव एकत्र आलेले पाहून हर त्यांना म्हणाला.

Verse 11

पार्वत्याभिहितं प्राह कस्मिन्कार्यांतरे सति । मया नियुक्तेऽभिनये यत्र साहाय्यकारिणः

तो पार्वतीने सांगितलेले वचन तो म्हणाला— “तुम्ही दुसऱ्या कोणत्या कार्यासाठी आला आहात? माझ्या नेमलेल्या या लीलेत तर तुम्हीच माझे सहाय्यकारी आहात।”

Verse 12

भवंत्विंद्रपुरोगाश्च चातुर्मास्ये समागते । ते तथोचुश्च संहृष्टा नमस्कृत्य च शूलिनम्

“तथास्तु—चातुर्मास्य येताच इंद्राला अग्रस्थानी ठेवून आम्ही येऊ।” असे ते आनंदित होऊन म्हणाले; शूलधारी शिवाला नमस्कार करून त्यांनी मान्यता दिली.

Verse 13

स्वंस्वं भवनमाजग्मुर्विमानैः सूर्यसन्निभैः । तथाऽषाढे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां महेश्वरः

ते सूर्यसमान तेजस्वी विमानांनी आपापल्या धामास परत गेले. मग आषाढ शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीस महेश्वर (शिव) …

Verse 14

प्रनर्त्तयितुमारेभे भवानीतोषणाय च । मंदरे पर्वतश्रेष्ठे तत्र जग्मुर्महर्षयः

भवानीला संतुष्ट करण्यासाठी त्यांनी नृत्य आरंभले. आणि पर्वतश्रेष्ठ मंदरावर महर्षी तेथे (दर्शनासाठी) आले.

Verse 15

नारदो देवलो व्यासः शुकद्वैपायनादयः । अंगिराश्च मरीचिश्च कर्दमश्च प्रजापतिः

नारद, देवल, व्यास, तसेच शुक आणि द्वैपायनपरंपरेतील अन्य; आणि अंगिरा, मरीचि व प्रजापती कर्दम—(सर्व तेथे आले)।

Verse 16

कश्यपो गौतमश्चात्रिर्वसिष्ठो भृगुरेव च । जमदग्निस्तथोत्तंको रामो भार्गव एव च

कश्यप, गौतम, अत्रि, वसिष्ठ आणि भृगु; तसेच जमदग्नी, उत्तंक आणि भार्गव राम (परशुराम)ही तेथे येऊन पोहोचले।

Verse 17

अगस्त्यश्च पुलोमा च पुलस्त्यः पुलहस्तथा । प्रचेताश्च क्रतुश्चैव तथैवान्ये महर्षयः

अगस्त्य, पुलोमा, पुलस्त्य आणि पुलह; प्रचेता व क्रतुही—तसेच इतर अनेक महर्षीही तद्वत तेथे आले।

Verse 18

सिद्धा यक्षाः पिशाचाश्च चारणाश्चारणैः सह । आदित्या गुह्यकाश्चैव सा ध्याश्च वसवोऽश्विनौ

सिद्ध, यक्ष आणि पिशाच; चारण आपल्या चारणांसह; आदित्य, गुह्यक, साध्य, वसु आणि दोन्ही अश्विनही तेथे आले।

Verse 19

एते सर्वे तथेन्द्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । समाजग्मुर्महेशस्य नृत्यदर्शनलालसाः

हे सर्व—इंद्रादी, ज्यांच्या अग्रभागी ब्रह्मा व विष्णू होते—महेशाच्या नृत्यदर्शनाची उत्कंठा बाळगून एकत्र जमले।

Verse 20

ततो गणा नंदिमुखा रत्नानि प्रददुस्तथा । भूषणानि च वासांसि मुन्यादिभ्यो यथाक्रमम्

मग नंदिमुखाच्या नेतृत्वाखालील गणांनी रत्ने वाटली; आणि मुनी आदींना यथाक्रम अलंकार व वस्त्रेही प्रदान केली।

Verse 21

ततो वाद्यसहस्रेषु वादित्रेषु समंततः । सर्वैर्जयेति चैवोक्ता भगवा न्व्रतमादिशत्

तेव्हा सर्वत्र हजारो वाद्ये निनादू लागली आणि सर्वांनी “जय” असा जयघोष केला; तेव्हा भगवंतांनी व्रताचे (पवित्र अनुष्ठानाचे) विधान सांगितले।

Verse 22

भवानी हृष्टहृदया महादेवं व्यलोकयत् । जया च विजया चैव जयन्ती मंगलारुणा

भवानी हर्षभरल्या हृदयाने महादेवांकडे पाहू लागली; तिच्यासोबत जया, विजया आणि मंगलमयी अरुणवर्णा जयन्तीही होती।

Verse 23

चतुष्टयसखीमध्ये विर राज शुभानना । तस्याः सान्निध्ययोगेन जगद्भाति गुणोत्तरम्

चार सख्यांच्या मध्यभागी शुभमुखी देवी राजवैभवाने उजळून निघाली; तिच्या सान्निध्याच्या प्रभावाने जगत् गुणोत्कर्षाने अधिक उज्ज्वल भासले।

Verse 24

यस्याः शरीरजा शोभा वर्णितुं नैव शक्यते । ईशोऽपि गणकोटीभिर्ना नावक्त्त्राभिरीक्षितः

जिच्या देहज शोभेचे वर्णन करणे अशक्य आहे; स्वयं ईश्वरही कोटी-कोटी गणांसह आणि अनेक मुखांनी पाहूनसुद्धा तिच्या कान्तेचा अंत गाठू शकला नाही।

Verse 25

पिशाचभूतसंघैश्च वृतः परमशोभनः । स्वर्णवेत्रधरो नन्दी बभौ कपिमुखोऽग्रतः

पिशाच-भूतांच्या संघांनी वेढलेला परम शोभन नंदी, सुवर्णदंड धारण करून, अग्रभागी कपिमुखासारख्या मुखाने प्रकट झाला।

Verse 26

विद्याधराश्च गंधर्वाश्चि त्रसेनादयस्तथा । चित्रन्यस्ता इव बभुस्तत्र नागा मुनीश्वराः

तेथे विद्याधर व गंधर्व—चित्रसेन आदि—उपस्थित होते. नाग व मुनीश्वर जणू चित्रात रेखाटल्याप्रमाणे भासू लागले.

Verse 27

श्रीरागप्रमुखा रागास्तस्य पुत्रा महौजसः । अमूर्त्ताश्चैव ते पुत्रा हरदेव समुद्भवाः

श्रीरागप्रमुख राग हे त्याचे महातेजस्वी पुत्र होते. ते पुत्र खरेच अमूर्त, हरदेवापासून उद्भवलेले होते.

Verse 28

एकैकस्य च षड्भार्याः सर्वासां च पितामहः । ताभिः सहैव ते रागा लीलावपुर्धरास्तथा

प्रत्येकाच्या सहा-सहा भार्या होत्या आणि सर्वांचा एकच पितामह होता. त्या भार्यांसह ते रागही लीलामय देह धारण करू लागले.

Verse 29

प्रादुर्बभूवुः सहसा चिंतितास्तेन शंभुना । तेषां नामानि ते वच्मि शृणुष्व त्वं महाधन

शंभूने ज्यांचे केवळ चिंतन केले होते ते सहसा प्रकट झाले. आता मी त्यांची नावे सांगतो—हे महाधन, तू ऐक.

Verse 30

श्रीरागः प्रथमः पुत्र ईश्वरस्य विमोहनः । आसां चक्रे भ्रुवोर्मध्ये परब्रह्म प्रदायकः

ईश्वराचा पहिला पुत्र श्रीराग मन मोहून टाकणारा होता. त्याने भुवयांच्या मध्यभागी तिलकचिन्ह स्थापिले, जे परब्रह्मज्ञान देणारे आहे.

Verse 31

तन्मध्यश्चैव माहेशात्समुद्भूतो गणोत्तमः । द्वितीयोऽथ वसन्तोऽभूत्कटिदेशान्महायशाः

त्याच मध्यातून माहेशापासून एक श्रेष्ठ गणनायक प्रकट झाला. मग दुसरा—महायशस्वी वसंत—कटिप्रदेशातून उत्पन्न झाला.

Verse 32

महदंकश्च भूतानां चक्राच्चैव विशुद्धितः । पंचमस्तु तृतीयोऽभूत्सुतो विश्वविभूषणः

विशुद्धि-चक्रातून भूतांशी संबंधित महान ‘अंक’ उत्पन्न झाला. आणि पाचव्या रूपाने तिसरा पुत्र प्रकट झाला—जो विश्वाचे भूषण आहे.

Verse 33

महेश्वरहृदो जातं चक्रं चैवमनाहतम् । नासादेशात्समुद्भूतो भैरवो भैरवः स्वयम्

महेश्वराच्या हृदयातून अनाहत-चक्र उत्पन्न झाले. आणि नासिकाप्रदेशातून भैरव प्रकट झाले—स्वयं भैरव, स्वयंभू.

Verse 34

मणिपूरकनामेदं चक्रं तद्धि विमुक्तिदम् । पंचाशच्च तथा वर्णा अंका नाम महेश्वरात्

हे चक्र ‘मणिपूरक’ नावाने प्रसिद्ध असून ते निश्चयच विमुक्तिदायक आहे. तसेच पन्नास वर्णही—‘अंका’ या नावाने—महेश्वरापासून उत्पन्न मानले जातात.

Verse 35

राशयो द्वादश तथा नक्षत्राणि तथैव च । स्वाधिष्ठानसमुद्भूता जगद्बीजसमन्विताः

बारा राशी तसेच नक्षत्रे—ही सर्व स्वाधिष्ठानातून उत्पन्न झाली, जगत्-बीजशक्तीने युक्त.

Verse 36

क्षणेन वृद्धिमायांति ततो रेतः प्रवर्तते । रेतसस्तु जगत्सृष्टं तदीशजननेंद्रियम्

क्षणातच वाढ होते; मग रेत (वीर्य) प्रवाहित होते. त्या रेतापासूनच सर्व जगताची सृष्टी होते—तेच ईश्वराचे जननेंद्रिय आहे.

Verse 37

आधाराच्च महान्षष्ठो नटो नारायणोऽभवत् । महेशवल्लभः पुत्रो नीलो विष्णुपराक्रमः

आधारातून महान् सहावा उत्पन्न झाला—नटस्वरूप नारायण. महेशाच्या प्रियाचा पुत्र नील झाला, ज्याच्यात विष्णूसमान पराक्रम होता.

Verse 38

एते मूर्तिधरा रागा जाता भार्यासहायिनः । भार्यास्तेषां समुद्भूताः शिरोभागात्पिनाकिनः

हे राग मूर्तिधारी होऊन आपल्या भार्यांसह सहचर झाले. त्यांच्या भार्या पिनाकी (शिव) यांच्या शिरोभागातून उत्पन्न झाल्या.

Verse 39

षट्त्रिंशत्परिमाणेन ततस्तास्त्वं निशामय । गौरी कोलाहली धीरा द्राविडी माल कौशिकी

मग छत्तीसच्या परिमाणाने, आता त्यांना ऐक—गौरी, कोलाहली, धीरा, द्राविडी, माल आणि कौशिकी.

Verse 40

षष्ठी स्याद्देवगांधारी श्रीरागत्य प्रिया इमाः । आन्दोला कौशिकी चैव तथा चरममंजरी

सहावी देवगांधारी. या श्रीरागाला प्रिय आहेत; तसेच आन्दोला, कौशिकी आणि चरममंजरीही आहेत.

Verse 41

गंडगिरी देवशाखा राम गिरी वसन्तगा । त्रिगुणा स्तम्भतीर्था च अहिरी कुंकुमा तथा

गंडगिरी, देवशाखा, रामगिरी व वसंतगा; त्रिगुणा, स्तंभतीर्था, अहिरी तसेच कुंकुमा—ही नावे येथे कथिली आहेत।

Verse 42

वैराटी सामवेरी च षड्भार्याः पंचमे मताः । भैरवी गुर्जरी चैव भाषा वेलागुली तथा

वैराटी व सामवेरी—या पंचम-गटातील सहा भार्या मानल्या जातात; तसेच भैरवी, गुर्जरी, भाषा आणि वेलागुलीही आहेत।

Verse 43

कर्णाटकी रक्तहंसा षड्भार्या भैरवानुगाः । बंगाली मधुरा चैव कामोदा चाक्षिनारिका

कर्नाटकी व रक्तहंसा—या सहा भार्या भैरवाच्या अनुगामी आहेत; तसेच बंगाली, मधुरा, कामोदा आणि आक्षिनारिका हीही आहेत।

Verse 44

देवगिरी च देवाली मेघ रागानुगा इमा । त्रोटकी मीडकी चैव नरादुम्बी तथैव च

देवगिरी व देवाली—या मेघ रागाच्या अनुगामी रागिणी आहेत; तसेच त्रोटकी, मीडकी आणि नरादुम्बीही आहेत।

Verse 45

मल्हारी सिन्धुमल्हारी नटनारायणानुगाः । एता हि गिरिशं नत्वा महेशं च महेश्वरीम्

मल्हारी व सिन्धुमल्हारी नटनारायणाच्या अनुगामी आहेत। या सर्वांनी गिरिशाला नमस्कार करून महेश व महेश्वरीचीही वंदना केली।

Verse 46

स्वमूर्त्तिवाहनोपेताः स्वभर्तृसहिताः स्थिताः । ब्रह्मा मृदंगवाद्येन तोषयामास शंकरम्

आपापल्या मूर्ती व वाहनांनी युक्त, आपापल्या स्वाम्यांसह ते सर्व तेथे उभे होते। ब्रह्मदेवांनी मृदंग-वादन करून शंकरांना प्रसन्न केले।

Verse 47

चतुरक्षरवाद्येन सुवाद्यं चाकरोत्पुनः । तालक्रियां महेशाय दर्शयामास केशवः

पुन्हा ‘चतुरक्षर’ नावाच्या वाद्याने त्याने अतिशय मधुर संगीत निर्माण केले. आणि केशवांनी महेशासाठी ताल-क्रिया (लय-प्रदर्शन) दाखविली.

Verse 48

वायवस्तत्र वाद्यं च चक्रुः सुस्वरमोजसा । महेन्द्रो वंशवाद्यं च सुगिरं सुस्वरं बहुः

तेथे वायूंनी महान् ओजाने सुस्वर वाद्य वाजविले. आणि महेंद्रांनीही वंशी-वादन करून अनेक मधुर व सुरेल स्वर निर्माण केले.

Verse 49

वह्निः शूर्परवं चक्रे पणवं च तथाश्विनौ । उपांगवादनं चक्रे सोमः सूर्यः समंततः

वह्नीने शूर्प-वाद्याचा नाद केला आणि अश्विनीकुमारांनी पणव वाजविला. सोम व सूर्य यांनी सर्वत्र उपांग-वादन (सहायक वाद्य) केले.

Verse 50

घंटानां वादनं चक्रुर्गणाः शतसहस्रशः । मुनीश्वरास्तथा देव्यः पार्वतीसहितास्तथा

शतसहस्र गणांनी घंटानाद केला. तसेच मुनिश्रेष्ठ आणि देव्या देखील पार्वतीसह तेथे उपस्थित राहून सहभागी झाल्या.

Verse 51

स्वर्णभद्रासनेष्वेते ह्युपविष्टा व्यलोकयन् । शृंगाणां वादनं चक्रुर्वसवः समहोरगाः

हे सर्व सुवर्णमय शुभ आसनांवर बसून पाहात होते; आणि वसु देवगण महा-नागांसह शृंगांचे निनाद करू लागले.

Verse 52

भेरीध्वनिं तथा साध्या वाद्यान्यन्ये सुरोत्तमाः । झर्झरीगोमुखादीनि साध्याश्चक्रुर्महोत्सवे

त्या महोत्सवात साध्यगणांनी भेरीचा गजर केला; आणि अन्य श्रेष्ठ देवांनी झर्झरी, गोमुख इत्यादी विविध वाद्ये वाजवून मंगल निनाद पसरविला.

Verse 53

तन्त्रीलयसमायुक्ता गंधर्वा मधुर स्वराः । सुवर्णशृंगनादं च चक्रुः सिद्धाः समंततः

तंत्रीच्या लयीने युक्त व मधुर स्वरांचे गंधर्व गाऊ लागले; आणि सर्व बाजूंनी सिद्धगणही सुवर्ण शृंगांचा निनाद करू लागले.

Verse 54

ततस्तु भगवानासीन्महानटवपुर्धरः । मुकुटाः पंचशीर्षे तु पन्नगैरुपशोभिताः

त्यानंतर भगवान महा-नटाचे दिव्य रूप धारण करून प्रकट झाले; त्यांच्या मुकुटावर पंचशीर्ष नाग शोभून दिसत होते.

Verse 55

जटा विमुच्य सकला भस्मोद्धूलितविग्रहः । बाहुभिर्दशभिर्युक्तो हारकेयूरसंयुतः

त्यांनी सर्व जटा मोकळ्या केल्या; त्यांचे शरीर पवित्र भस्माने धूसर झाले होते; ते दहा भुजांनी युक्त, हार व केयूरांनी विभूषित होते.

Verse 56

त्रैलोक्यव्यापकं रूपं सूर्यकोटिसमप्रभम् । कृत्वा ननर्त्त भगवान्भासुरं स महानगे

त्रैलोक्यव्यापी रूप धारण करून, कोट्यवधी सूर्यांसारख्या प्रभेने तेजस्वी होऊन, त्या महानगरात भगवान् भास्वर होऊन नृत्य करू लागले।

Verse 57

ततं वीणादिकं वाद्यं कांस्यतालादिकं घनम् । वंशादिकं तु वादित्रं तोमरादिकनामकम्

तेथे वीणा इत्यादी तंत्रीवाद्य, कांस्य-ताल इत्यादी घनवाद्य, वंशी इत्यादी वायुवाद्य, तसेच तोमर इत्यादी नावांनी प्रसिद्ध वाद्येही होती।

Verse 58

चतुर्विधं ततो वाद्यं तुमुलं समजायत । तालानां पटहादीनां हस्तकानां तथैव च

त्यानंतर चार प्रकारच्या वाद्यांचा प्रचंड गजर उठला—तालांचा, पटह इत्यादी नगाऱ्यांचा, आणि तसेच हाताने वाजविणाऱ्या वाद्यांचाही।

Verse 59

मानानां चैव तानानां प्रत्यक्षं रूपमाबभौ । सुकंठं सुस्वरं मुक्तं सुगम्भीरं महास्वनम्

मान आणि तान जणू प्रत्यक्ष रूप धारण करून प्रकट झाल्या—मधुर कंठाच्या, सुरेल, अखंड, गंभीर आणि महाध्वनीयुक्त।

Verse 60

विश्वावसुर्नारदश्च तुंबुरुश्चैव गायकाः । जगुर्गंधर्वपतयोऽप्सरसो मधुरस्वराः

विश्वावसु, नारद आणि तुंबुरु—हे गायक गाऊ लागले; गंधर्वांचे अधिपती आणि मधुरस्वरी अप्सराही गानात सहभागी झाल्या।

Verse 61

ग्रामत्रयसमोपेतं स्वरसप्तकसंयुतम् । दिव्यं शुद्धं च सांकल्पं तत्र गेयमवर्त्तत

तेथे पवित्र संकल्पातून घडलेले दिव्य व शुद्ध गीत प्रकट झाले—त्रिग्रामयुक्त आणि सप्तस्वरांनी संपन्न।

Verse 62

पर्वतोऽपि महानादं हरपादतलाहतः । भ्रमिभिर्भ्रमयंस्तत्र महीं सपुरकाननाम्

हराच्या चरणतळांच्या आघाताने पर्वतही महानाद करू लागला; आणि आपल्या घूर्णन-भ्रमरांनी तेथील भूमीला—नगर व वनांसह—कंपित व डोलविले।

Verse 63

हस्तकांश्चतुराशीतिं स ससर्ज सदाशिवः । ललाटफलकस्वेदात्सूतमागधबंदिनः

ललाटावरील स्वेदातून सदाशिवांनी चौर्‍याऐंशी ‘हस्तक’ निर्माण केले—जे सूत, मागध आणि वंदी-स्तुतिगायक होते।

Verse 64

महेशहृदयाज्जाता गंधर्वा विश्वगायकाः । ते मूर्त्ता देवदेवस्य सुरंगालयसंयुताः

महेशाच्या हृदयातून विश्वगायक गंधर्व जन्मले; ते देवदेवाचे मूर्तिमान सेवक, दिव्य आलय व शोभेने युक्त होते।

Verse 65

प्रेक्षकाणामृषीणां च चक्रुराश्चर्यमोजसा । किन्नराः पुष्पवर्षाणि ससृजुः स्वैर्गुणैरिह

पाहणाऱ्या ऋषींसमोर त्यांनी आपल्या सामर्थ्याने अद्भुत कृत्ये केली; आणि किन्नरांनी स्वगुणवैभवाने तेथे पुष्पवृष्टी घडविली।

Verse 66

एवं चतुर्षुमासेषु यदा नृत्यमजायत । अतिक्रांता शरज्जाता निर्मलाकाशशोभिता

अशा रीतीने चारही मास नृत्य चालू राहिले; पावसाळा सरला आणि निर्मळ, तेजस्वी आकाशाने शोभलेली शरदऋतु आली।

Verse 67

पद्मखंडसमाच्छन्नसरोवरमुखांबुजा । फलवृक्षौषधीभिश्च किंचित्पांडुमुखच्छविः

कमळांच्या घोसांनी सरोवरांचे मुख झाकले; फलवृक्ष व औषधी विपुल झाल्या, आणि भूमीवर किंचित् पांडुर, सौम्य प्रभा पसरली।

Verse 68

ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां प्रसन्ना गिरिजा तदा । समाप्तव्रतचर्यः स ईश्वरोऽपि तदा बभौ

ऊर्ज (कार्तिक) शुक्ल चतुर्दशीला गिरिजा प्रसन्न झाली; आणि व्रतचर्या पूर्ण झाल्याने तो ईश्वरही तेव्हा तेजस्वी झाला।

Verse 69

सा चोवाच तदा शंभुं विकचस्वरलोचना । विप्रशापपातितं च यदा लिंगं भविष्यति

तेव्हा ती—फुललेल्या कमळासारख्या उजळ नेत्रांची—शंभूला म्हणाली: “जेव्हा विप्राच्या शापाने पाडलेले लिंग प्रकट होईल…”

Verse 70

नर्मदाजलसंभूतं विश्वपूज्यं भविष्यति । एवमुक्त्वा ततस्तुष्टा हरस्तोत्रं चकार ह

“नर्मदेच्या जलातून उत्पन्न झालेले ते विश्वपूज्य होईल।” असे बोलून ती तुष्ट झाली आणि मग हराची स्तुतीरचना केली।

Verse 71

नमस्ते देवदेवाय महादेवाय मौलिने । जगद्धात्रे सवित्रे च शंकराय शिवाय च

देवदेव, मौलिधारी महादेवांना नमस्कार। जगद्धाता, सविता-प्रेरक, शंकर व शिव यांना प्रणाम।

Verse 73

नमो ब्रह्मण्य देवाय सितभूतिधराय च । पंचवक्त्राय रूपाय नीरूपाय नमोनमः

ब्रह्मण्यदेव, धर्मरक्षक प्रभूंना नमस्कार; शुभ्र भस्मधारीस प्रणाम। पंचवक्त्र रूपधारी, तरीही निराकार—आपणांस पुनःपुन्हा नमो नमः।

Verse 74

सहस्राक्षाय शुभ्राय नमस्ते कृत्तिवाससे । अन्धकासुरमोक्षाय पशूनां पतये नमः

सहस्राक्ष, शुभ्र-शुद्ध, कृत्तिवास प्रभूंना नमस्कार। अंधकासुरमोचक व पशुपती—समस्त जीवांचा स्वामी—यांना प्रणाम।

Verse 76

विप्रवह्निमुखाग्राय हराय च भवाय च । शंकराय महेशाय ईश्वराय नमो नमः

विप्रांच्या यज्ञाग्नीच्या मुखी अग्रगण्य (हविग्राही) प्रभूंना नमस्कार। हर, भव, शंकर, महेश, ईश्वर—आपणांस पुनःपुन्हा नमो नमः।

Verse 77

नमः कृष्णाय शर्वाय त्रिपुरांतक हारिणे । अघोराय नमस्तेऽस्तु नमस्ते पुरुषाय ते

कृष्णवर्ण शर्व, त्रिपुरांतक (त्रिपुरसंहारक) प्रभूंना नमस्कार। अघोरास प्रणाम; हे परम पुरुषा, आपणांस नमस्कार।

Verse 78

सद्योजाताय तुभ्यं भो वामदेवाय ते नमः । ईशानाय नमस्तुभ्यं पंचास्याय कपालिने

हे प्रभो! सद्योजात रूपास नमस्कार, वामदेव रूपास प्रणाम। ईशान स्वरूपा तुला वंदन—हे पंचमुखा, कपालधारी!

Verse 79

विरूपाक्षाय भावाय भगनेत्रनिपातिने । पूषदंतनिपाताय महायज्ञनिपातिने

विरूपाक्ष व भावस्वरूप तुला नमस्कार—ज्यांनी भगाचे नेत्र पाडले, पूषाचे दात मोडले, आणि महायज्ञाचा गर्व नष्ट केला।

Verse 80

मृगव्याधाय धर्माय कालचक्राय चक्रिणे । महापुरुषपूज्याय गणानां पतये नमः

मृगव्याध रूपा, धर्मस्वरूपा, कालचक्र व त्याचा धारक यांस नमस्कार। महापुरुषांनी पूज्य, गणांचा स्वामी गणपती यास प्रणाम।

Verse 82

गुणातीताय गुणिने सूक्ष्माय गुरवेऽपि च । नमो महास्वरूपाय भस्मनो जन्मकारिणे

गुणातीत असूनही सर्व गुणांचा स्वामी, सूक्ष्म व गुरु-स्वरूप तुला नमस्कार। महास्वरूप, पवित्र भस्म उत्पन्न करणाऱ्या प्रभूस वंदन।

Verse 83

वैराग्यरूपिणे नित्यं योगाचार्याय वै नमः । मयोक्तमप्रियं देव स्मरसंहारकारक

वैराग्यस्वरूप, योगाचार्य तुला नित्य नमस्कार। हे देव, स्मरसंहारक! माझ्याकडून निघालेले अप्रिय वचन क्षमा कर।

Verse 84

क्षंतुमर्हसि विश्वेश शिरसा त्वां प्रसादये । शापानुग्रह एवैष कृतस्ते वै न संशयः

हे विश्वेश्वर! आपण क्षमा करणे योग्य आहात; मी मस्तक झुकवून आपली प्रसन्नता मागतो. हेच आपल्यासाठी शापही आणि अनुग्रहही झाले आहे—यात संशय नाही.

Verse 85

ममापराधजो मन्युर्न कार्यो भवताऽनघ । एवं प्रसादितः शंभुर्हृष्टात्मा त्रिदशैः सह

हे अनघ! माझ्या अपराधातून उठलेला क्रोध आपण करू नका. अशा रीतीने प्रसन्न झाल्यावर शंभू (शिव) देवगणांसह अंतःकरणी आनंदित झाले.

Verse 86

तीर्णव्रतपरानंदनिर्भरः प्राह तामुमाम् । य इमां मत्स्तुतिं भक्त्या पठिष्यति तवोद्गताम् । तस्य चेष्टवियोगश्च न भविष्यति पार्वति

व्रत पूर्ण करून परम आनंदाने भरून तो उमेला म्हणाला—हे पार्वती! तुझ्या मुखातून उद्गत झालेली माझी ही स्तुती जो भक्तीने पठण करील, त्याला आपल्या अभिष्टापासून वियोग होणार नाही.

Verse 87

जन्मत्रयधनैर्युक्तः सर्वव्याधिविवर्जितः । भुक्त्वेह विविधान्भोगानंते यास्यति मत्पुरम्

तो तीन जन्मांच्या धनाने युक्त व सर्व रोगांपासून मुक्त होईल. येथे विविध भोग भोगून शेवटी तो माझ्या पुराला (लोकाला) जाईल.

Verse 88

इत्युक्त्वा तां महेशोऽपि स्वमंगं प्रददौ ततः । वैष्णवं वामभागं सा प्रतिजग्राह पार्वती

असे बोलून महेशाने मग आपल्या देहाचा अंश प्रदान केला. पार्वतीने वामभागी वैष्णव रूप स्वीकारले.

Verse 89

शर्वं कपालहस्तं च ग्रीवार्द्धे गरलान्वितम् । रुण्डमालार्द्धहारं च सितगौरं समंततः

त्यांनी शर्वाला पाहिले—हातात कपाल धारण केलेले, कंठाचा अर्धभाग गरलचिन्हित; रुण्डमाळा अर्धहारासारखी परिधान केलेली, आणि सर्व बाजूंनी श्वेत-गौर तेजाने दीप्त।

Verse 90

ब्रह्मांडकोटिजनकं जटाभिर्भूषितं शिरः । सित द्युतिकलाखंडरत्नभासावभासितम्

त्यांनी ते शिर पाहिले—कोट्यवधी ब्रह्मांडांचा जनक, जटांनी भूषित; श्वेत दीप्तीच्या खंडांसारख्या रत्नप्रभेने सर्वत्र उजळलेले।

Verse 91

गंगाधराय मृडिने भवानीप्रियकारिणे । जगदानंददात्रे च ब्रह्मरूपाय ते नमः

हे गंगाधर, हे मृड! हे भवानीप्रियकारिणे! जगताला आनंद देणाऱ्या, ब्रह्मस्वरूप तुला नमस्कार।

Verse 92

मत्स्य वाहनसंयुक्तमन्यतो वृषभांकितम् । एकतः पार्षदैः सेव्यमन्यतः सखिसेवितम्

एकीकडे मत्स्यवाहिनीशी संयुक्त रूप, दुसरीकडे वृषभचिन्हित; एकीकडे पार्षदांनी सेवित, आणि दुसरीकडे सखींनी परिचरित।

Verse 93

रूपमेवंविधं दृष्ट्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः । तुष्टुवुः परया भक्त्या तेजोभूषितलोचनम्

असे रूप पाहून ब्रह्मा आदी देवगणांनी परम भक्तीने स्तुती केली—ज्यांचे नेत्र तेजाने भूषित होते।

Verse 94

त्वमेको भगवान्सर्वव्यापकः सर्वदेहिनाम् । पितृवद्रक्षकोऽसि त्वं माता त्वं जीवसंज्ञकः

तूच एकमेव भगवान, सर्व देहधाऱ्यांत सर्वव्यापी आहेस। तू पित्याप्रमाणे रक्षक; तूच माता; तूच प्राणतत्त्वस्वरूप आहेस।

Verse 95

साक्षी विश्वस्य बीजं त्वं ब्रह्मांडवशकारकः । उत्पद्यंते विलीयंते त्वयि ब्रह्मांडकोटयः

तू विश्वाचा साक्षी, त्याचे बीज आणि ब्रह्मांडांना वश करणारा प्रभू आहेस। तुझ्यातच असंख्य कोटी ब्रह्मांडे उत्पन्न होतात आणि तुझ्यातच विलीन होतात।

Verse 96

ऊर्मयः सागरे नित्यं सलिले बुद्बुदा यथा । अहं कदा चित्ते नेत्रात्कदाचित्तव भालतः

जसे सागरात नित्य लाटा उठतात आणि पाण्यावर बुडबुडे निर्माण होतात, तसेच मी—कधी तुझ्या नेत्रातून, कधी तुझ्या भाळातून—प्रकट होतो.

Verse 97

क्वचित्संगे शिवादेव्या प्राहुर्भूत्वा सृजे जगत् । तवाज्ञाकरिणः सर्वे वयं ब्रह्मादयः सुराः

कधी शिवा देवीच्या संगतीत तू स्रष्टारूप होऊन जगताची निर्मिती करतोस, असे म्हणतात। आम्ही सर्व—ब्रह्मा इत्यादी देव—फक्त तुझ्या आज्ञेचे पालन करणारे आहोत.

Verse 98

अनंतवैभवोऽनंतोऽनंतधामाऽस्यनंतकः । अनंतः सर्वभंगाय कुरुषे रूपमद्भुतम्

तू अनंत वैभववान, अनंतस्वरूप आणि अनंतधामाचा स्वामी आहेस—हे अनंत! सर्व रूपांच्या भंगासाठी (प्रलयासाठी) तू अद्भुत रूप धारण करतोस.

Verse 99

भवानि त्वं भयं नित्यमशिवानां पवित्रकृत् । शिवा नामपि दात्री त्वं तपसामपि त्वं फलम्

हे भवानी! तू अशिवांना नित्य भयकारिणी आहेस आणि पवित्रता घडविणारी आहेस। ‘शिवा’ हे नाम देणारीही तूच, आणि तपस्यांचे फळही तूच आहेस।

Verse 100

यः शिवः स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स सदाशिवः । इत्यभेदमतिर्जाता स्वल्पा नस्त्वत्प्रसादतः

जो शिव तोच विष्णू; आणि जो विष्णू तोच सदाशिव। हे देवी, तुझ्या प्रसादाने आमच्यात—जरी अल्प का होईना—अभेदबुद्धी उत्पन्न झाली आहे।

Verse 104

गालव उवाच । तद्दिव्यरूपमतुलं भुवि ये मनुष्याः संसारसागरसमुत्तरणैकपोतम् । संचिन्तयंति मनसा हृतकिल्बिषास्ते ब्रह्मस्वरूपमनुयांति विमुक्तसंगाः

गालव म्हणाला—पृथ्वीवरील जे मनुष्य त्या अतुल दिव्यरूपाचे मनाने चिंतन करतात, जे संसारसागर पार करण्याची एकमेव नौका आहे, त्यांचे पाप नष्ट होते; संगमुक्त होऊन ते ब्रह्मस्वरूपास प्राप्त होतात।

Verse 254

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये हरतांडवनर्त्तनवर्णनंनाम चतुःपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्य, शेषशायी-उपाख्यान, ब्रह्मा-नारद संवाद व चातुर्मास्य-माहात्म्यांतर्गत ‘हरतांडवनर्तनवर्णन’ नामक २५४ वा अध्याय समाप्त झाला।