Adhyaya 21
अध्यायाच्या आरंभी ब्राह्मण सूतांना विचारतात—मार्कण्डेय कुठे होते, ब्रह्मदेवाची प्रतिष्ठा कुठे आहे आणि ऋषींचा आश्रम कुठे होता. सूत सांगतात की चमत्कारपुराजवळ मृकण्डु मुनी तपोवनात राहात होते; तेथे तेजस्वी पुत्र मार्कण्डेयाचा जन्म झाला. सामुद्रिकविद्या जाणणारा एक ब्राह्मण येऊन बालकाचा सहा महिन्यांत मृत्यू होईल असे भाकीत करतो. तेव्हा मृकण्डु बालकाला नियम-आचार शिकवतात आणि विशेषतः भटक्या ब्राह्मण-ऋषींना आदराने नमस्कार करण्याचे महत्त्व सांगतात. बालक वारंवार प्रणाम करीत असल्याने अनेक ऋषी “दीर्घायुष्य” असा आशीर्वाद देतात; पण सत्यरक्षणासाठी वसिष्ठ म्हणतात की तिसऱ्या दिवशीच मृत्यू निश्चित आहे—यामुळे आशीर्वाद व सत्य यांत संकट निर्माण होते. सर्व ऋषी ठरवतात की नियत मृत्यू फक्त पितामह ब्रह्माच टाळू शकतो. ते ब्रह्मलोकात जाऊन वैदिक स्तोत्रांनी ब्रह्मदेवाची स्तुती करतात व प्रसंग निवेदित करतात. ब्रह्मा बालकाला जरा-मरणरहितत्वाचा वर देतो आणि पुत्रदर्शनापूर्वी शोकाने पिता मरणार नाही याचीही व्यवस्था सांगून त्यांना परत पाठवतो. ऋषी परत येऊन अग्नितीर्थाजवळ आश्रमसमीप बालकाला ठेवून पुढील तीर्थयात्रेस निघून जातात. इकडे मृकण्डु व पत्नी बालक हरपला असे मानून आणि भाकीत आठवून शोकात आत्मदहनास सिद्ध होतात; तेवढ्यात बालक परत येऊन ऋषींचे कृत्य व ब्रह्मवर सांगतो. कृतज्ञ मृकण्डु ऋषींचा सत्कार करतो; ते प्रतिदान म्हणून त्या ठिकाणी ब्रह्मदेवाची प्रतिष्ठा करून पूजा करण्याचा विधी सांगतात. हे स्थान “बालसख्य” म्हणून प्रसिद्ध होते—बालकांस हितकारी, रोगशमन, भयहर व ग्रह-भूत-पिशाच बाधा निवारक. फलश्रुतीत श्रद्धेने स्नानमात्रानेही उत्तम गती मिळते; ज्येष्ठ महिन्यात स्नान केल्यास वर्षभर क्लेशमुक्ती होते असे सांगितले आहे.
Shlokas
Verse 1
। ब्राह्मणा ऊचुः । मार्कंडेन कदा तत्र स्थापितः प्रपितामहः । कस्मिन्स्थाने कृतस्तेन स्वाश्रमो मुनिना वद
ब्राह्मण म्हणाले—मार्कंडेयांनी तेथे ‘प्रपितामह’ कधी स्थापित केला? आणि त्या मुनींनी कोणत्या स्थानी आपला आश्रम उभारला? आम्हाला सांगा.
Verse 2
सूत उवाच । मृकण्डाख्यो द्विजश्रेष्ठ आसीद्वेदविदां वरः । चमत्कारपुराभ्याशेवानप्रस्याश्रमे स्थितः
सूत म्हणाले—मृकंडु नावाचे एक द्विजश्रेष्ठ होते, वेद जाणणाऱ्यांत ते श्रेष्ठ होते. ते चमत्कारपुराजवळ वानप्रस्थ आश्रमात निवास करत होते.
Verse 3
शांतात्मा नियमोपेतश्चकार सुमहत्तपः । तस्यैवं वर्तमानस्य वानप्रस्थस्य चाश्रमे
शांतचित्त व नियमयुक्त होऊन त्याने महान तप केले। त्या वानप्रस्थाच्या आश्रमात तो अशा प्रकारेच निवास करीत होता—
Verse 4
पश्चिमे वयसि प्राप्ते पुत्रो जज्ञे सुशोभनः । सर्वलक्षणसंपूर्णः पूर्णचंद्रसमप्रभः
आयुष्याच्या उत्तर वयात पोहोचल्यावर एक अत्यंत शोभन पुत्र जन्मला। तो सर्व शुभ लक्षणांनी परिपूर्ण, पूर्णचंद्रासारखा तेजस्वी होता।
Verse 5
मार्कंड इति नामाऽथ तस्य चक्रे पिता स्वयम् । सोऽतीव ववृधे बालस्तस्मिन्नाश्रम उत्तमे
मग पित्याने स्वतःच त्याचे नाव ‘मार्कंड’ असे ठेवले। तो बालक त्या उत्तम आश्रमात फारच वाढू लागला।
Verse 6
शुक्लपक्षं समासाद्य तारापतिरिवांबरे । वर्धमानस्य तस्यैवमतीताः पंच वत्सराः । बालक्रीडाप्रसक्तस्य पितुरुत्सङ्गवर्तिनः
जसा आकाशात तारापतीसारखा शुक्लपक्ष वाढत जातो, तसा तो बालकही वाढत गेला। असे वाढत वाढत पाच वर्षे निघून गेली—तो बालक खेळण्यात रमलेला आणि पित्याच्या मांडीवरच राहणारा होता।
Verse 7
कस्यचित्त्वथ कालस्य कश्चित्तत्र समागतः । सामुद्रिकस्य कृत्स्नस्य वेत्ता ज्ञानविधानभू
काही काळानंतर तेथे एक पुरुष आला. तो सामुद्रिकविद्येच्या सर्वांगाचा जाणकार, आणि ज्ञानविधानाचा आधारभूत होता.
Verse 8
स तं शिशुं समालोक्य नखाग्रान्मूर्द्धजावधिम् । विस्मयोत्फुल्लनयन ईषद्धास्यमथाऽकरोत्
त्याने त्या शिशुकडे नखांच्या टोकापासून मस्तकावरील केशांपर्यंत पाहिले; विस्मयाने डोळे फाकले आणि मग त्याने किंचित् हास्य केले।
Verse 9
मृकंडोऽपि समालोक्य ज्ञानिनं सस्मिताननम् । पप्रच्छ विनयोपेतः किंचित्तुष्टेन चेतसा
मृकंडूनेही त्या ज्ञान्याला मंदस्मितमुखाने पाहून, विनययुक्त होऊन, किंचित् तुष्ट व शांत चित्ताने प्रश्न केला।
Verse 10
मृकण्ड उवाच । कस्मात्त्वं विप्रशार्दूल वीक्ष्येमं मम दारकम् । सुचिरं विस्मयाविष्टस्ततोऽभूः सस्मिताननः
मृकंड म्हणाला—हे विप्रशार्दूल! माझ्या या बालकाकडे पाहून तू इतका वेळ विस्मयग्रस्त का राहिलास, आणि नंतर तुझे मुख स्मितयुक्त का झाले?
Verse 11
सूत उवाच । असकृत्तेन संपृष्टः सकृद्ब्राह्मणसत्तमः । ततश्च कथयामास हास्यकारणमेव हि
सूत म्हणाला—त्याने वारंवार विचारल्यावर तो ब्राह्मणश्रेष्ठ अखेर बोलला आणि आपल्या हास्याचे कारणच सांगू लागला।
Verse 12
ब्राह्मण उवाच । लक्षणानि शिशोरस्य दृश्यंते यानि सन्मुने । गात्रस्थानि भवेत्सत्यं तैः पुमानजरामरः
ब्राह्मण म्हणाला—हे सत्मुने! या शिशूच्या देहावर जी लक्षणे त्यांच्या त्यांच्या स्थानी दिसतात, ती जर खरोखर स्थिर राहिली, तर त्यांवरून असा पुरुष सूचित होतो जो जरा व मृत्युरहित आहे।
Verse 13
अस्य भावि पुनश्चाऽस्माद्दिवसान्निधनं शिशोः । षड्भिर्मासैर्न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम्
आजपासून, याच दिवसापासून, या शिशूचे पुन्हा निधन निश्चित आहे—सहा महिन्यांत, यात संशय नाही। हे मी सांगितलेले सत्य आहे।
Verse 14
एवं ज्ञात्वा द्विजश्रेष्ठ कुरुष्वाऽस्य हितं च यत् । इह लोके परे चैव बालकस्य ममाऽज्ञया
हे द्विजश्रेष्ठ! हे जाणून, माझ्या आज्ञेप्रमाणे या बालकाचे जे हितकर असेल ते कर—या लोकीही आणि परलोकीही।
Verse 15
एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रो जगामाऽभीप्सितां दिशम् । मृकण्डोऽपि ततस्तस्य चक्रे मौंजीनिबन्धनम्
असे बोलून तो विप्रेंद्र आपल्या इच्छित दिशेला निघून गेला। मग मृकंडूनेही पुत्राचे मौंजी-निबंधन (उपनयन) केले।
Verse 16
अकालेऽपि कुमारस्य किंचिद्ध्यात्वा निजे हृदि । कारणं कारणज्ञः स ततः प्रोवाच तं सुतम्
जरी वेळेआधीच होते, तरी त्याने हृदयात थोडा विचार केला। कारण जाणणारा तो कारण समजून मग पुत्राला बोलला।
Verse 17
यं कं चिद्वीक्षसे पुत्र भ्रममाणं द्विजोत्तमम् । तस्यावश्यं त्वया कार्यं विनयादभि वादनम्
पुत्रा! तुला जो कोणताही श्रेष्ठ ब्राह्मण फिरताना दिसेल, त्याला तू नक्कीच नम्रतेने अभिवादन करावे.
Verse 19
एवं तस्य व्रतस्थस्य षण्मासा दिवसैस्त्रिभिः । हीनाः स्युर्ब्राह्मणेंद्राणां नमस्कारपरस्य च
अशा रीतीने व्रतस्थ व नमस्कारपरायण त्या पुरुषासाठी ब्राह्मणेन्द्रांच्या कृपेने सहा महिने तीन दिवसांनी कमी होतात।
Verse 20
तान्दृष्ट्वा स मुनीन्सर्वान्नमश्चक्रे मुनेः सुतः । दीर्घायुर्भव तैरुक्तः सर्वैरपि पृथक्पृथक्
सर्व मुनींना पाहून मुनीपुत्राने त्यांना नमस्कार केला. तेव्हा सर्वांनी एकेक करून म्हटले—“दीर्घायुषी हो.”
Verse 21
अथ तं बालभावेन कौतुकाद्ब्रह्मचारिणः । चिरं दृष्ट्वाऽब्रवीद्वाक्यं वसिष्ठो मुनिपुंगवः
मग मुनिपुंगव वसिष्ठांनी बालसुलभ भावाने व कौतुकाने त्या ब्रह्मचार्याकडे बराच वेळ पाहून हे वचन उच्चारले.
Verse 22
सर्वैरेष शिशुः प्रोक्तो दीर्घा युरिति सादरम् । तृतीयेऽह्नि पुनः प्राणांस्त्यक्ष्यत्ययमसंशयः
तुम्ही सर्वांनी आदराने या शिशूला ‘दीर्घायू’ म्हटले आहे; पण आजपासून तिसऱ्या दिवशी हा निःसंशय प्राणत्याग करील.
Verse 23
तन्न युक्तं भवेदीदृगस्माकं वचनं द्विजाः । तस्मात्तत्क्रियतां कर्म येनायं स्याच्चिरायुधृक्
हे द्विजांनो! आमचे वचन असे विसंगत ठरणे योग्य नाही. म्हणून असे कर्म करावे की ज्यामुळे हा बालक चिरकाल आयुष्य धारण करील.
Verse 24
ततो मिथः समालोच्य सर्वे ते मुनिपुंगवाः । प्रोचुर्न जीवनोपायो भवेन्मुक्त्वा पितामहम्
मग ते सर्व मुनिपुंगव परस्पर विचार करून म्हणाले—पितामह ब्रह्मदेवांची शरण घेतल्यावाचून याचे प्राण वाचविण्याचा उपाय नाही।
Verse 25
तस्मात्तस्य पुरो नीत्वा बालोऽयं क्षीणजीवितः । क्रियतां तस्य वाक्येन यथा स्याच्चिरजीवभाक्
म्हणून या क्षीणजीवित बालकाला त्यांच्या समोर नेऊन, त्यांच्या वचनाप्रमाणे उपाय केला जावा, जेणेकरून तो दीर्घायुष्याचा भागी होईल।
Verse 26
ततस्तु ते समादाय सत्वरं ब्रह्मचारिणम् । ब्रह्मलोकं समाजग्मुस्त्यक्त्वा तीर्थपराक्रमम्
त्यानंतर त्यांनी त्या ब्रह्मचार्याला त्वरेने घेऊन, तीर्थयात्रेचा पराक्रम बाजूला ठेवून, ब्रह्मलोकास प्रस्थान केले।
Verse 27
ततः प्रणम्य तं देवं वेदोक्तैः स्तवनैर्द्विजाः । स्तुत्वाऽथ संविधे तस्य निषेदुस्तदनन्तरम्
मग द्विजांनी त्या देवास नमस्कार करून, वेदोक्त स्तवनांनी त्याची स्तुती केली; आणि त्यानंतर त्याच्या सन्निधीत बसले।
Verse 28
तेषामनंतरं सोऽपि नमश्चक्रे पितामहम् । बालः प्रोक्तश्च दीर्घायुर्भवेति च स्वयंभुवा
त्यांच्यानंतर त्या बालकानेही पितामह ब्रह्मदेवास नमस्कार केला; आणि स्वयंभू प्रभू म्हणाले—हा बालक दीर्घायुषी होवो।
Verse 29
अथोवाच मुनीन्सर्वान्विश्रांतान्पद्मयोनिजः । कुतो यूयं समायाताः सांप्रतं केन हेतुना
तेव्हा पद्मयोनि ब्रह्मदेवांनी सर्व विश्रांत मुनींना पाहून विचारले— “तुम्ही आता कुठून आला आहात, आणि कोणत्या हेतूने आला आहात?”
Verse 30
प्रोच्यतां चापि यत्कृत्यं युष्माकं क्रियतेऽधुना । मद्गृहे संप्रयातानां कोऽयं बालोऽपि सद्व्रती
“आताही तुमचे कोणते कर्तव्य किंवा प्रयोजन आहे, तेही सांगा. आणि तुम्ही माझ्या घरी आलेले असता— तुमच्यासोबत हा सद्व्रती, नियमपरायण बालक कोण आहे?”
Verse 31
मुनय ऊचुः । तीर्थयात्राप्रसंगेन भ्रममाणा महीतलम् ः । चमत्कारपुराभ्याशे वयं प्राप्ताः पितामह
मुनी म्हणाले— “पितामह! तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने आम्ही पृथ्वीवर भ्रमण करीत करीत चमत्कारपुराच्या जवळ येऊन पोहोचलो आहोत.”
Verse 32
तत्रानेन वयं देव बालकेनाऽभिवादिताः । क्रमात्सर्वेरपि प्रोक्तो दीर्घायुरिति सादरम्
“तेथे, हे देव! या बालकाने आम्हाला आदराने वंदन केले. मग क्रमाने आम्ही सर्वांनी स्नेहपूर्वक आशीर्वाद दिला— ‘दीर्घायुषी हो.’”
Verse 33
एतस्य तु पुनः शेषमायुषो दिवसत्र यम् । विद्यते विबुधश्रेष्ठ व्रीडितास्तेन वै वयम्
“परंतु, हे विबुधश्रेष्ठ! याच्या आयुष्याचा उरलेला भाग केवळ तीन दिवसांचा आहे. म्हणूनच आम्ही खरोखर लज्जित झालो आहोत.”
Verse 34
ततश्चैनं समादाय वयं प्राप्तास्तवांतिकम् । भवताऽपि तथा प्रोक्तो दीर्धायु र्बालकोऽस्त्वयम्
म्हणून हा बालक सोबत घेऊन आम्ही आपल्या सन्निध आलो आहोत। आपणही तसेच वचन द्यावे—‘हा बालक दीर्घायुषी होवो।’
Verse 35
तस्माद्यथा वयं सत्या भवता सह पद्मज । भवाम कुरु तत्कृत्यमेतस्मादागता वयम्
म्हणून, हे पद्मज! आपणासह आम्ही सत्य ठरावे म्हणून जे कर्तव्य आहे ते करा; याच हेतूने आम्ही आलो आहोत.
Verse 36
सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां पद्मसंभवः । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं समादाय च बालकम्
सूत म्हणाले—मुनींचे ते वचन ऐकून पद्मसम्भव (ब्रह्मा) यांनी बालकाला जवळ घेतले आणि हसत हे वचन बोलले.
Verse 37
मत्प्रसादादयं बालोजरामृत्युवि वर्जितः । भविष्यति न संदेहो वेदविद्याविचक्षणः
‘माझ्या प्रसादाने हा बालक जरा-मृत्यूविरहित होईल—यात संशय नाही—आणि वेदविद्येत विवेकी व निपुण बनेल.’
Verse 38
तस्मात्प्राग्धरणीपृष्ठं व्रजध्वं मुनिसत्तमाः । बालमेनं समादाय तस्मिन्नेवास्य मंदिरं
‘म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठांनो! आता पृथ्वीपृष्ठावर परत जा. हा बालक सोबत घेऊन जा आणि त्याच ठिकाणी याचे निवासस्थान स्थापन करा.’
Verse 39
यावदस्य पिता वृद्धः पुत्रदर्शनविह्वलः । न याति निधनं सार्धं धर्मपत्न्या द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमांनो! जोपर्यंत त्याचा वृद्ध पिता—पुत्रदर्शनाच्या उत्कंठेने व्याकुळ—धर्मपत्नीसमवेत मृत्यूस न जातो, तोपर्यंत।
Verse 40
अथाऽयाताश्च तं बालं सर्वे ते मुनि सत्तमाः । आगत्य वसुधापृष्ठं तस्यैवाश्रमसंनिधौ
मग ते सर्व मुनिश्रेष्ठ त्या बालकाजवळ आले; त्याच आश्रमाच्या सान्निध्यात येऊन त्याला भूमीवर उतरविले।
Verse 41
अमुंचन्नग्नितीर्थे तं समाभाष्य ततः परम् । तीर्थयात्राकृते पश्चाज्जग्मुरन्यत्र सत्वरम्
अग्नितीर्थावर त्याला ठेवून, नंतर त्याच्याशी बोलून, तीर्थयात्रेसाठी ते घाईघाईने दुसरीकडे निघून गेले।
Verse 42
एतस्मिन्नंतरे विप्रो मृकंडः सुतवत्सलः । नापश्यत्स्वसुतं पश्चाद्विललाप सुदुःखितः
याच दरम्यान पुत्रवत्सल ब्राह्मण मृकंडाला आपला पुत्र दिसला नाही; मग तो अत्यंत दुःखी होऊन विलाप करू लागला।
Verse 43
अहो मे तनयोऽभीष्टः कथमद्य न दृश्यते । कूपांतः पतितः किं नु किं व्यालैर्वा निपातितः
अहो! माझा प्रिय पुत्र आज का दिसत नाही? तो विहिरीत पडला काय, की एखाद्या वन्य पशूने त्याला पाडून टाकले काय?
Verse 44
कृत्वा मां दुःखसंतप्तं मातरं चापि पुत्रकः । प्रस्थितो दीर्घमध्वानं विरुद्धं कृतवान्विधिः
मला आणि मातेलाही दुःखाने संतप्त करून तो मुलगा दीर्घ मार्गावर निघून गेला; विधीने योग्यतेच्या विरुद्ध वर्तन केले आहे।
Verse 45
पश्य ब्राह्मणि पापेन मया दुष्कृतकारिणा । न बालस्य मुखं दृष्टं प्रस्थितस्य यमालये
पहा, हे ब्राह्मणी! पापी व दुष्कर्म करणारा मी; यमालयास प्रस्थित त्या बालकाचे मुखसुद्धा मला पाहता आले नाही।
Verse 46
कथितं ज्ञानिना तेन मम पूर्वं महात्म ना । षङ्भिर्मासैः सुतस्तेऽयं देहत्यागं करिष्यति
पूर्वी त्या ज्ञानी महात्म्याने मला सांगितले होते—‘सहा महिन्यांत तुझा हा पुत्र देहत्याग करील।’
Verse 47
सोऽहं पुत्रस्य दुःखेन साधयिष्ये हुताशनम् । यावच्छोकाग्निना कायो दह्यते न वरान ने
म्हणून पुत्रदुःखाने पीडित मी हुताशन सिद्ध करीन; हे वरानने, माझे शरीर तर शोकाग्नीने आधीच जळत आहे।
Verse 48
ब्राह्मण्युवाच । ममापि मतमेतद्धि यत्त्वया परिकीर्तितम् । तत्किं चिरयसि ब्रह्मञ्छीघ्रं दारूणि चानय
ब्राह्मणी म्हणाली—तू जे सांगितलेस तेच माझेही मत आहे; मग हे ब्राह्मण, विलंब कशाला? लवकर दारूही आण।
Verse 49
येनाऽहं भवता सार्धं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । पुत्रशोकेन संतप्ता सुभृशं दुःखशांतये
ज्यायोगे मी, पुत्रशोकाने दग्ध होऊन, तुमच्यासह हुताशनात प्रवेश करीन—माझ्या दुःखाची पूर्ण शांती व्हावी म्हणून।
Verse 50
सूत उवाच । एवं तयोः प्रवदतोर्दंपत्योर्द्विज सत्तमाः । आजगामाऽथ संहृष्टः स बालः सन्निधिं तयोः
सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्या ब्राह्मण दांपत्याचे असे बोलणे चालू असतानाच तो बालक अत्यंत हर्षित होऊन तेथे आला व त्यांच्या सन्निध आला।
Verse 51
तं दृष्ट्वा ब्राह्मणो हृष्टो ब्राह्मण्या सहितस्तदा । आनंदाश्रुप्लुताक्षोऽथ सम्मुख स्तमुपाद्रवत्
त्याला पाहताच ब्राह्मण पत्नीसमवेत हर्षित झाला. मग आनंदाश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तो सरळ त्या बालकाकडे धावला.
Verse 52
भूयोभूयः परिष्वज्य सभार्यः पृष्टवांस्तदा । क्व गतः स्वाश्रमाद्वत्स चिरात्कस्मादिहाऽगतः
पुन्हा पुन्हा मिठी मारून, पत्नीसमवेत त्याने विचारले—“वत्सा! तू आपल्या आश्रमातून कुठे गेला होतास? इतक्या दिवसांनी इथे कसा आलास?”
Verse 53
शोकार्णवे परिक्षिप्य मां सभार्यं वयोऽधिकम् । तन्मा पुत्रक भूयस्त्वमीदृक्कर्म करिष्यसि
“तू मला आणि तुझ्या मातेला—वयाने वृद्ध असताना—शोकसागरात टाकलेस. म्हणून, पुत्रका! पुन्हा कधीही असे कर्म करू नकोस.”
Verse 54
मार्कंडेय उवाच । अत्राऽद्य मुनयः प्राप्ता मया ते चाभिवादिताः । क्रमेण विनयात्तात स्मरमाणेन ते वचः
मार्कंडेय म्हणाला—आज येथे मुनी आले आहेत; हे पिता, तुझे वचन स्मरून मी विनयाने क्रमाने त्यांना प्रणाम केला।
Verse 55
दीर्घायुर्भव तैरुक्तः सर्वैरेव द्विजोत्तमैः । दृष्ट्वा मां विस्मयाविष्टैर्बालकं व्रतिनं विभो
सर्व श्रेष्ठ द्विजांनी मला म्हटले—‘दीर्घायुषी हो.’ हे विभो, मला बालक असूनही व्रती पाहून ते विस्मयाने भरून गेले।
Verse 56
अथ तात समालोक्य तेषां मध्यगतो मुनिः । वसिष्ठस्तान्मुनीन्सर्वान्प्रोवाच प्रहसन्निव
मग, हे पिता, त्यांच्या मध्ये उभा असलेला मुनि वसिष्ठ त्यांना पाहून, जणू हसत, सर्व मुनींना बोलला।
Verse 57
वसिष्ठ उवाच । दीर्घायुर्भव यः प्रोक्तो युष्माभिर्मुनिपुंगवाः । तृतीये दिवसे सोऽयं बालः पंचत्वमेष्यति
वसिष्ठ म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठांनो, तुम्ही ‘दीर्घायुषी हो’ असे जे आशीर्वाद दिले; तरी हा बालक तिसऱ्या दिवशी मृत्यूस प्राप्त होईल।
Verse 58
ततस्ते मुनयो भीता असत्यात्तात तत्क्षणात् । समादाय ययुस्तत्र यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः
तेव्हा, हे पिता, असत्याच्या भयाने ते मुनि तत्क्षणी घाबरले आणि जिथे ब्रह्मा विराजमान होते तिकडे निघून गेले।
Verse 59
नमस्कृतेन तेनाऽपि प्रोक्तोऽहं पद्मयोनिना । दीर्घायुर्भव पृष्टश्च कुतस्त्वमिह चागतः
मी नमस्कार केला तरी पद्मयोनि पितामह ब्रह्मदेव मला म्हणाले—“दीर्घायुषी हो”; आणि पुन्हा विचारले—“तू इथे कुठून आला आहेस?”
Verse 60
अथ तैर्मुनिभिः सर्वैर्वृत्तांतं तस्य कीर्तितम् । आशीर्वादोद्भवं प्रोक्तं ततो वयमिहागताः
मग त्या सर्व मुनींनी त्याचा संपूर्ण वृत्तांत सांगितला आणि हे आशीर्वादातून उत्पन्न झाले आहे असे म्हटले; म्हणून आम्ही येथे आलो आहोत.
Verse 61
यथाऽयं बालको देव त्वत्प्रसादात्पितामह । दीर्घायुर्जायते लोके तथा त्वं कर्तुमर्हसि
हे देव, हे पितामह ब्रह्मदेवा! तुझ्या प्रसादाने जसा हा बालक जगात दीर्घायुषी होईल, तसे करणे तुला शक्य आहे; कृपा करून तसे कर.
Verse 62
ततोऽहं ब्रह्मणा तात जरामरणवर्जितः । विहितः प्रेषितस्तूर्णं स्वगृहं प्रति तैः समम्
मग, हे तात! ब्रह्मदेवांनी मला जरा-मरणरहित केले आणि त्यांच्यासह त्वरेने माझ्या घरी पाठविले.
Verse 63
ते तु मां मुनयोत्रैव प्रमुच्याश्रमसन्निधौ । स्नानार्थं विविशुः सर्वे ह्रदेऽत्रैव सुशोभने
परंतु त्या मुनींनी मला तेथेच आश्रमाजवळ ठेवून, स्नानासाठी इथल्याच त्या अतिशय शोभिवंत ह्रदात सर्वजण उतरले.
Verse 64
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मृकंडो हर्षसंयुतः । प्रययौ सत्वरं तत्र यत्र ते मुनयः स्थिताः
त्याचे वचन ऐकून मृकंड आनंदाने भरून गेला आणि जिथे ते मुनी निवास करीत होते तिथे तो त्वरेने गेला।
Verse 65
प्रणम्य तान्मुनीन्सर्वान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः । प्रोवाच वः प्रसादेन कुलं मे वृद्धिमागतम्
सर्व मुनींना प्रणाम करून, हात जोडून उभा राहून तो म्हणाला—“आपल्या कृपेने माझे कुल वृद्धिंगत झाले आहे.”
Verse 66
साधु प्रोक्तमिदं कैश्चिदाचार्यैर्मुनिसत्तमाः । साधुलोकं समाश्रित्य विख्यातं च जगत्त्रये
हे मुनिश्रेष्ठांनो! काही आचार्यांनी हे उत्तम सांगितले आहे; साधुलोकाचा आश्रय घेतल्याने हे त्रैलोक्यात विख्यात झाले आहे.
Verse 67
साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः । तीर्थं फलति कालेन सद्यः साधुसमागमः
साधूंचे दर्शन पुण्यकारक आहे, कारण साधूच तीर्थस्वरूप आहेत. तीर्थाचे फळ काळाने मिळते; पण साधुसंगाचे फळ तत्क्षणी मिळते.
Verse 68
तस्मादतिथयः प्राप्ता यूयं सर्वेऽद्य मे गृहम् । प्रकरोमि किमातिथ्यं प्रोच्यतां द्विजसत्तमाः
म्हणून आपण सर्व आज अतिथी म्हणून माझ्या घरी आला आहात. मी कोणते आतिथ्य करावे? सांगा, हे द्विजश्रेष्ठांनो!
Verse 69
ऋषय ऊचुः । एतदेव मुनेऽस्माकमातिथ्यं कोटिसंमितम् । अल्पायुरपि ते बालो यज्जातो मृत्युवर्जितः
ऋषी म्हणाले—हे मुने! आमच्यासाठी हेच कोटीमोलाचे आतिथ्य आहे की अल्पायू असावयाचा तुझा बालकही जन्मतः मृत्युवर्जित झाला।
Verse 70
मृकण्ड उवाच । मृत्युनाऽलिंगितं बालमस्मदीयं मुनीश्वराः । भवद्भिरद्य संरक्ष्य कुलं कृत्स्नं समुद्धृतम्
मृकण्ड म्हणाला—हे मुनीश्वरांनो! मृत्यूने माझ्या बालकाला कवेत घेतले होते; पण आज तुम्ही रक्षण करून माझे संपूर्ण कुल उध्दरलेत।
Verse 71
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नाऽस्ति निष्कृतिः
ब्रह्महत्यारा, सुरापायी, चोर आणि व्रतभंग करणारा—यांच्यासाठी सज्जनांनी प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण कृतघ्नासाठी प्रायश्चित्त नाही.
Verse 72
तस्मात्कृतघ्नतादोषो न स्यान्मम मुनीश्वराः । यथा कार्यं भवद्भिश्च तथा सर्वैर्न संशयः
म्हणून, हे मुनीश्वरांनो! कृतघ्नतेचा दोष माझ्यात राहू नये. तुम्हाला जे करणे योग्य वाटेल तेच सर्वांनी निःसंशय करावे.
Verse 73
ऋषय ऊचुः । यदि प्रत्युपकाराय मन्यसे त्वं द्विजोत्तम । गृहं कुरुष्व नो वाक्याद्देवस्य परमेष्ठिनः
ऋषी म्हणाले—हे द्विजोत्तमा! जर तू प्रत्युपकार करावयाचा असेल, तर आमच्या वचनाने येथे देव परमेष्ठिनाचे गृह (मंदिर) स्थाप.
Verse 74
येनाऽयं बालकस्तेऽद्य कृतो मृत्युविवर्जितः । तस्मात्स्थापय तीर्थेन देवं तं प्रपितामहम्
ज्याच्यामुळे हा बालक आज मृत्युवर्जित झाला आहे, म्हणून या तीर्थस्थानी त्या देव प्रपितामह (पितामह ब्रह्मा) यांची स्थापना कर।
Verse 75
पुत्रेण सहितः पश्चादाराधय दिवानिशम् । वयमेव त्वया सार्धं तं च देवं पितामहम्
नंतर पुत्रासह दिवस-रात्र त्याची आराधना कर. आम्हीही तुझ्यासह त्या देव पितामहाची उपासना करू।
Verse 76
नित्यं प्रपूजयिष्यामस्तथान्येऽपि द्विजोत्तमाः । बालेनाऽनेन सार्धं ते सख्यमत्र स्थितं यतः । बालसख्यमिति ख्यातं नाम्ना तेन भविष्यति
आम्ही नित्य त्याची पूजा करू; तसेच इतरही श्रेष्ठ द्विज करतील. कारण येथे या बालकाशी तुझे सख्य दृढ झाले आहे, म्हणून हे ‘बालसख्य’ या नावाने प्रसिद्ध होईल।
Verse 77
तीर्थमन्यैरिति ख्यातं बालकानां हितावहम् । रोगार्तानां भयार्तानामस्माकं वचनात्सदा
हे तीर्थ इतरांमध्येही बालकांच्या हितावह म्हणून प्रसिद्ध होईल—आमच्या वचनामुळे सदैव—रोगपीडित व भयपीडितांसाठी।
Verse 78
अस्मिंस्तीर्थे शिशुं लोकाः स्नापयिष्यंति ये द्विज । रोगार्तं वा भयार्तं वा पीडितं वा ग्रहादिभिः
हे द्विज! जे लोक या तीर्थात शिशुला स्नान घालतात—तो रोगपीडित असो, भयपीडित असो, किंवा ग्रहादिंनी त्रस्त असो—
Verse 79
भविष्यति न संदेहः सर्वदोषविवर्जितः । पितामहप्रसादेन तथाऽस्मद्वचनाद्द्विज
यात काही संशय नाही—तो सर्व दोष व क्लेशांपासून मुक्त होईल। पितामहाच्या प्रसादाने तसेच आमच्या वचनाने, हे द्विजा।
Verse 80
ये पुनर्मानुषा विप्र निष्कामाः श्रद्धयान्विताः । स्नानमात्रं करिष्यंति ते यांति परमां गतिम्
परंतु हे विप्रा, जे मनुष्य निष्काम व श्रद्धायुक्त आहेत—ते केवळ स्नानमात्र केले तरी ते परम गतीस प्राप्त होतात।
Verse 81
एवमुक्त्वाथ ते सर्वे मुनयः शंसितव्रताः । तमामंत्र्य मुनिं जग्मुस्तीर्थान्यन्यानि सत्वराः
असे बोलून ते सर्व मुनि—प्रशंसित व्रतधारी—त्या मुनिस निरोप देऊन त्वरेने अन्य तीर्थांकडे गेले।
Verse 82
मृकण्डोऽपि सपुत्रश्च तस्मिन्स्थाने पितामहम् । स्थापयामास संहृष्टो ज्येष्ठे ज्येष्ठास्थिते विधौ
मृकंडूनेही पुत्रासह त्या स्थानी पितामह (ब्रह्मा) यांची हर्षाने स्थापना केली—ज्येष्ठ महिन्यात ज्येष्ठा नक्षत्री विधी संपन्न होताच।
Verse 83
ततश्चाऽराधयामास दिवारात्रमतंद्रितः । सपुत्रः श्रद्धया युक्तः संप्राप्तश्च परां गतिम्
त्यानंतर तो दिवस-रात्र अथक आराधना करीत राहिला; पुत्रासह व श्रद्धायुक्त होऊन त्याने परम गती प्राप्त केली।
Verse 84
सूत उवाच । ततःप्रभृति तत्तीर्थं बालसख्यमिति स्मृतम् । पावनं सर्वजंतूनां बालानां रोगनाशनम्
सूत म्हणाले—त्या वेळेपासून ते तीर्थ ‘बालसख्य’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. ते सर्व प्राण्यांना पावन करणारे आणि बालकांचे रोग नष्ट करणारे आहे.
Verse 85
ज्येष्ठे ज्येष्ठासु यो बालस्तत्र स्नानं समाचरेत् । न स पीडामवाप्नोति यावत्संवत्सरं द्विजाः
हे द्विजांनो! ज्येष्ठ महिन्यात ज्येष्ठा नक्षत्राच्या दिवशी जो बालक तेथे स्नान करतो, त्याला पूर्ण एक वर्ष कोणतीही पीडा होत नाही.
Verse 86
ग्रहभूतपिशाचानां शाकिनीनां विशेषतः । अगम्यः सर्वदुष्टानां तथाऽन्येषां प्रजायते
विशेषतः ग्रह, भूत, पिशाच आणि शाकिनी यांना तो अगम्य होतो; तसेच इतर सर्व दुष्ट शक्तींनाही तो अजेय व अप्राप्य ठरतो.