Adhyaya 36

Verse 1

ऋषय ऊचुः । चित्रेश्वरमिदं पीठमगस्त्यमुनिनिर्मितम् । यत्प्रमाणं यत्प्रभावं तदस्माकं प्रकीर्तय

ऋषी म्हणाले—हे चित्रेश्वर नामक पीठ अगस्त्य मुनींनी निर्माण केले आहे. याचे प्रमाण (विस्तार/रूप) आणि याचा प्रभाव आम्हांस सविस्तर सांगावा.

Verse 2

सूत उवाच । तस्य पीठस्य माहात्म्यं वक्तुं नो शक्यते द्विजाः । सहस्रेणापि वर्षाणां मुखानामयुतैरपि

सूत म्हणाला—हे द्विजांनो, त्या पवित्र पीठाचे माहात्म्य सांगणे शक्य नाही; हजार वर्षे बोलले तरी, दहा हजार मुखे असली तरीही नाही.

Verse 3

तत्र सिद्धिमनुप्राप्ताः शतशोऽथ सहस्रशः । अनुध्यानसमायुक्ता योगिनः शंसितव्रताः

तेथे शेकडो व हजारो योगी सिद्धीला प्राप्त झाले आहेत—निरंतर ध्यानयुक्त, आणि प्रशंसित व संयमित व्रतांत स्थित.

Verse 4

अन्यपीठेषु या सिद्धिर्वर्षानुष्ठानतो भवेत् । दिनेनैकेन तां सिद्धिं लभंते योगिनो ध्रुवम्

इतर पीठांवर जी सिद्धी वर्षानुवर्षे अनुष्ठानाने मिळते, तीच सिद्धी येथे योगी निश्चयाने एका दिवसात प्राप्त करतात.

Verse 5

यस्तत्राथ र्वणान्मंत्राञ्जपेच्छ्रद्धासमन्वितः । तेषामर्थोद्भवं कृत्स्नं फलं प्राप्नोति स ध्रुवम्

जो तेथे श्रद्धायुक्त होऊन अथर्वण मंत्रांचा जप करतो, तो त्यांच्या अर्थातून उद्भवणारे संपूर्ण फळ निश्चयाने प्राप्त करतो.

Verse 6

पुत्रकामो नरस्तत्र पुंलिंगान्यो जपेन्नरः । स लभेतेप्सितान्पुत्रान्यद्यपि स्याज्जरान्वितः

पुत्रप्राप्तीची इच्छा असलेला पुरुष तेथे पुंलिंग-मंत्रांचा जप करावा. तो जरी वृद्ध असला तरीही इच्छित पुत्र प्राप्त करतो.

Verse 7

गर्भोपनिषदं तत्र पुत्रकामो जपेन्नरः । अपि वन्ध्याप्रसंगेन स्यात्स पुत्रसमन्वितः

पुत्रकामी पुरुष तेथे गर्भोपनिषद्‌चा जप करावा. वंध्यत्वाचा प्रसंग असला तरी तो संततीने युक्त होतो.

Verse 8

शत्रुलोकविनाशाय यो जपेच्छतरुद्रियम् । तस्मिन्पीठेऽरयस्तस्य सद्यो गच्छंति संक्षयम् ०

शत्रुसमूहाच्या विनाशासाठी जो तेथे शतरुद्रीयाचा जप करतो, त्या पीठावर त्याचे शत्रू तत्काळ नष्ट होतात.

Verse 9

भूतप्रेतपिशाचादिरक्षार्थं तत्र मानवः । यो जपेद्वामदेव्यं च स स्याद्धि निरुपद्रवः

भूत-प्रेत-पिशाच इत्यादींपासून रक्षणासाठी जो मनुष्य तेथे वामदेव्याचा जप करतो, तो निश्चयच उपद्रवरहित होतो.

Verse 10

कोऽदादिति नरस्तत्र कन्यार्थं यो जपेदृचम् । यां कन्यां ध्यायमानस्तु स तां प्राप्नोत्यसंशयम्

कन्याप्राप्तीसाठी जो पुरुष तेथे ‘कोऽदादिति’ने आरंभ होणारी ऋचा जपतो, तो ज्या कन्येचे ध्यान करतो ती निःसंशय मिळवतो.

Verse 11

यो भूपालप्रसादार्थमिमं देवा निशं जपेत् । निरर्गलः प्रसादः स्यात्तस्य पार्थिवसंभवः

हे देवांनो! जो राजा-प्रसादासाठी रात्री हा मंत्र जपतो, त्याला राजाच्या सद्भावनेतून उत्पन्न झालेला निर्बंधरहित राजकृपाप्रसाद मिळतो।

Verse 12

स्वस्त्रीस्नेहकृतेयस्तु तं पत्नीभिरिति द्विजाः । जपेद्भार्या भवेत्साध्वी तस्य सा स्नेहवत्सला

हे द्विजांनो! जो पत्नीचे स्नेह मिळवण्यासाठी ‘तं पत्नीभिर…’ या आरंभीच्या मंत्राचा जप करतो, त्याची भार्या साध्वी व पतिव्रता होऊन स्थिर प्रेमाने युक्त राहते।

Verse 13

यो लोकानुग्रहार्थाय जपेददितिरित्यपि । तस्य लोकानुरागः स्यात्सलाभश्च विशेषतः

जो लोकांच्या कल्याणासाठी ‘अदितिर…’ हा मंत्रही जपतो, त्याला लोकांचे प्रेम मिळते आणि विशेषतः लाभ व सिद्धी प्राप्त होते।

Verse 14

वित्तार्थी यो जपेत्तत्र श्रीसूक्तं मनुजो द्विजाः । सर्वतस्तस्य वित्तानि समागच्छंत्यनेकशः

हे द्विजांनो! जो मनुष्य धनासाठी तेथे श्रीसूक्ताचा जप करतो, त्याच्याकडे सर्व दिशांनी अनेक प्रकारचे धन येऊन जमा होते।

Verse 16

जपेद्रथंतरं साम यानार्थं तत्र यो नरः । स प्राप्नोति हि यानानि शीघ्रगानि शुभानि च

जो पुरुष वाहनप्राप्तीसाठी तेथे रथंतर सामाचा जप करतो, तो निश्चयच शुभ व वेगवान वाहने आणि प्रवाससाधने प्राप्त करतो।

Verse 17

गजार्थी यो जपेत्तत्र गणानां द्विजसत्तमाः । स प्राप्नोति गजान्मर्त्यो मदप्लावितभूतलान्

हे द्विजश्रेष्ठांनो! जो कोणी हत्ती मिळावेत म्हणून तेथे ‘गणानाम्…’ मंत्राचा जप करतो, तो मनुष्य मदाने भूमी आप्लावित करणारे पराक्रमी हत्ती प्राप्त करतो।

Verse 18

न तद्रक्षेति यो मन्त्रं जपेद्र क्षाकृते नरः । तस्य स्यात्सर्वतो रक्षा समेषु विषमेषु च

जो पुरुष रक्षणासाठी तेथे ‘न तद्रक्षे…’ मंत्राचा जप करतो, त्याची सर्व बाजूंनी रक्षा होते—सुखद व संकटाच्या प्रसंगीही।

Verse 19

सप्तर्षय इति श्रेष्ठां यो जपेत्तु समाहितः । ऋचं रोगविनाशाय स रोगैः परि मुच्यते

जो एकाग्र मनाने रोगनाशासाठी ‘सप्तर्षयः…’ अशी सुरू होणारी श्रेष्ठ ऋचा जपतो, तो सर्व रोगांपासून पूर्ण मुक्त होतो।

Verse 20

यदुभी यो जपेत्तत्र ग्रहपीडार्दितो जनः । सानुकूला ग्रहास्तस्य प्रभवंति न संशयः

ग्रहपीडेमुळे त्रस्त झालेला जो मनुष्य तेथे ‘यदुभी…’ अशी सुरू होणारी ऋचा जपतो, त्याचे ग्रह अनुकूल होतात; यात संशय नाही।

Verse 21

भूतपीडार्दितो यश्च बृहत्साम जपेन्नरः । पितृवज्जायते तस्य स भूतोऽप्यंतकोऽपि चेत्

भूतपीडेमुळे त्रस्त झालेला जो मनुष्य बृहद्सामाचा जप करतो, तो भूत त्याच्यासाठी पित्याप्रमाणे होतो, जरी तो अंतक असला तरीही।

Verse 22

यात्रासिद्धिकृते यश्च जपेत्सूक्तं च शाकुनम् । तस्य संसिध्यते यात्रा यद्यपि स्यादकिंचनः

यात्रेच्या सिद्धीसाठी जो शाकुनसूक्ताचा जप करतो, त्याची यात्रा निश्चयाने सफल होते, तो अकिंचन असला तरीही।

Verse 23

सर्पनाशाय यस्तत्र सार्पसूक्तं जपेन्नरः । न तस्य मंदिरे सर्पाः प्रविशंति कथंचन

सर्पनाशासाठी जो तेथे सार्पसूक्ताचा जप करतो, त्याच्या घरात सर्प कधीही कोणत्याही प्रकारे प्रवेश करत नाहीत।

Verse 24

विषनाशाय यस्तत्र जपेच्छ्र द्धासमन्वितः । उत्तिष्ठेति विषं सद्यस्तस्य नाशं प्रयास्यति

विषनाशासाठी जो तेथे श्रद्धायुक्त होऊन ‘उत्तिष्ठ’ इत्यादी मंत्राचा जप करतो, त्याचे विष तत्क्षणी नष्ट होते।

Verse 25

स्थावरजगमं वापि कृत्रिमं यदि वा विषम् । तस्य नाम्ना विनिर्याति तमः सूर्योदये यथा

विष स्थावरातून असो वा जंगमातून, किंवा कृत्रिम असो—त्या (मंत्राच्या) नामोच्चारानेच ते निघून जाते, जसे सूर्योदयाला अंधार।

Verse 26

व्याघ्रसाम जपेद्यस्तु तत्र श्रद्धासमन्वितः । तस्य व्याघ्रादयो व्याला जायंते सौम्यचेतसः

जो तेथे श्रद्धायुक्त होऊन व्याघ्रसामाचा जप करतो, त्याच्यासाठी वाघ इत्यादी हिंस्र पशूही सौम्यचित्त होतात।

Verse 27

कृषिकर्मप्रसि द्ध्यर्थं यो जपेल्लांगलानि च । वृष्टिहीनेऽपि लोकेऽस्मिन्कृषिस्तस्य प्रसिध्यति

कृषिकर्माची सिद्धी व्हावी म्हणून जो तेथे ‘लाङ्गलानि’ मंत्रांचा जप करतो, या लोकी पाऊस नसला तरी त्याची शेती सफल व प्रसिद्ध होते।

Verse 28

ईतिनाशाय तत्रैव जपेद्देवव्रतं नरः । ततः संकीर्त्तना देव ईतयो यांति संक्षयम्

उपद्रव व रोगराई नष्ट व्हावी म्हणून मनुष्याने तेथेच ‘देवव्रत’ जपावे; त्या संकीर्तनाने देवकृपेने सर्व ईती क्षय पावतात।

Verse 29

अनावृष्टिहते लोके पंचेंद्रं तत्र यो जपेत् । तस्य हस्तकृते होमे तन्मंत्रैः स्याज्जलागमः

लोक अनावृष्टीने पीडित असता जो तेथे ‘पंचेंद्र’ जपतो—त्याच्या हस्तकृत होमात त्या मंत्रांनी जलागमन, म्हणजेच पर्जन्यवृष्टी, होते।

Verse 30

दंष्ट्राभ्या मिति यस्तत्र नरश्चौरार्दितः पठेत् । नोपद्रवो भवेत्तस्य कदाचिच्चौरसंभवः

चोरांमुळे त्रस्त झालेला जो मनुष्य तेथे ‘दंष्ट्राभ्याम्’ असे पठण करतो, त्याला चोरांपासून होणारा उपद्रव कधीही होत नाही।

Verse 31

विवादार्थं जपेद्यस्तु संसृष्टमिति तत्र च । विवादे विजय स्तस्य पापस्यापि प्रजायते

विवादासाठी जो तेथे ‘संसृष्टम्’ जपतो, त्याला विवादात विजय मिळतो—पापी असला तरीही।

Verse 32

यो रिपूच्चाटनार्थाय नरो रुद्रशिरो जपेत् । तस्य ते रिपवो यांति देशं त्यक्त्वा कुबुद्धितः

शत्रूंचे उच्चाटन करण्यासाठी जो पुरुष रुद्रशिराचा जप करतो, त्याचे ते शत्रू स्वतःच्या कुमतीने स्थान सोडून दूर निघून जातात।

Verse 33

मोहनाय रिपूणां च यो जपेद्विष्णुसंहिताम् । तस्य मोहाभिभूतास्ते जायंते रिपवो ध्रुवम्

शत्रूंना मोहित करण्यासाठी जो विष्णुसंहितेचा जप करतो, त्याचे शत्रू निश्चयच मोहाने ग्रासले जातात।

Verse 34

वशीकरणहेतोर्यः कूष्मांडीः प्रजपेन्नरः । शत्रवोऽपि वशे तस्य किं पुनः प्रमदादयः

वशीकरणासाठी जो पुरुष कूष्मांडी मंत्राचा जप करतो, त्याच्या वशात शत्रूही येतात; मग स्त्रिया इत्यादींची काय कथा!

Verse 35

यः स्तंभाय रिपूणां वै प्राजापत्यं च वारुणम् । मंत्रं जपेद्द्विजश्रेष्ठाः सम्यक्छ्रद्धापरायणः । मंत्रसंस्तंभितास्तस्य जायंते सर्वशत्रवः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! जो योग्य श्रद्धेने शत्रूंच्या स्तंभनासाठी प्राजापत्य व वारुण मंत्राचा जप करतो, त्याचे सर्व शत्रू त्या मंत्राने निश्चयच स्तंभित होतात।

Verse 36

जपेत्काली करालीति यः शोषाय नरो द्विजाः । स शोषयति तत्कृत्स्नं यच्चित्ते धारयेन्नरः

हे द्विजांनो! शोषणासाठी जो ‘काली, कराली’ असा जप करतो, तो मनात जे धारण करतो ते सर्वस्वी शोषून टाकतो।

Verse 37

एष मंत्रस्तदा जप्तो ह्यगस्त्येन महात्मना । यत्प्रभावान्नदीनाथस्तेन संशोषितो ध्रुवम्

हा तोच मंत्र त्या काळी महात्मा अगस्त्यांनी जपला; त्याच्या प्रभावाने नदींचा नाथ (समुद्र) त्यांनी निश्चयच आटविला।

Verse 38

एतत्प्रभावं यत्पीठं मंत्राणां सिद्धिकारकम् । ऐहिकानां फलानां च तन्मया वः प्रकीर्तितम्

मंत्रांना सिद्धी देणारे आणि ऐहिक फळेही प्रदान करणारे त्या पवित्र पीठाचे हे सामर्थ्य मी तुम्हांला सांगितले आहे।

Verse 39

यो वांछति पुनः स्वर्गं स तत्र द्विजसत्तमाः । स्नानं करोतु दानं च श्राद्धं चापि विशेषतः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! ज्याला स्वर्गाची इच्छा आहे, त्याने तेथे स्नान करावे, दान द्यावे आणि विशेषतः श्राद्धकर्मही करावे।

Verse 40

अथ वांछति यो मोक्षं विरक्तो भवसागरात् । निष्कामस्तत्र संतुष्टस्तपस्तप्येत्सुबुद्धिमान्

आणि जो मोक्षाची इच्छा करतो—भवसागरापासून विरक्त—तो निष्काम होऊन तेथे संतुष्ट राहून सुबुद्धीने तप करावा।

Verse 41

ऋषय ऊचुः । मंत्रजाप्यस्य माहात्म्यं यत्त्वया नः प्रकीर्तितम् । तत्कथं सिद्धिमायाति मंत्रजाप्यं हि सूतज

ऋषी म्हणाले—हे सूतनंदना! तू आम्हाला मंत्रजपाचे माहात्म्य सांगितलेस; पण मंत्रजपाला सिद्धी कशी प्राप्त होते?

Verse 42

सूत उवाच । अत्र तत्कथयिष्यामि यन्मया पितृतः श्रुतम् । वदतो ब्राह्मणेंद्रस्य पुरा दुर्वाससो मुनेः

सूत म्हणाले—येथे मी ते सांगतो, जे मी पित्याकडून ऐकले; पूर्वी ब्राह्मणश्रेष्ठ मुनि दुर्वासांच्या वचनांतून।

Verse 43

तेन पूर्वं पिताऽस्माकं पृष्टो दुर्वाससा द्विजाः । मंत्रवादकृते यच्च शृणुध्वं सुसमाहिताः

हे द्विजहो, पूर्वी दुर्वासांनी आमच्या पित्याला मंत्रविद्येच्या साधनेविषयी विचारले; त्यांनी जे सांगितले ते तुम्ही एकाग्रचित्ताने ऐका।

Verse 44

दुर्वासा उवाच । साधयिष्याम्यहं मन्त्रमभीष्टं कमपि व्रती । तस्य सिद्धिकृते ब्रूहि विधानं शास्त्रसंभवम्

दुर्वासा म्हणाले—मी व्रतधारी असून एखादा अभिष्ट मंत्र सिद्ध करू इच्छितो; त्याच्या सिद्धीसाठी शास्त्रसंमत विधी मला सांगा।

Verse 45

लोमहर्षण उवाच । मंत्राणां साधनं कष्टं सर्वेषामपि सन्मुने । प्रत्यवायसमोपेतं बहुच्छिद्रसमाकुलम्

लोमहर्षण म्हणाले—हे सत्यमुने, मंत्रसाधना सर्वांसाठी कठीण आहे; त्यात प्रत्यवायाचा धोका असतो आणि ती अनेक विघ्न-छिद्रांनी व्यापलेली असते।

Verse 46

तस्मान्मंत्रकृते सिद्धिं यदि त्वं वांछसि द्विज । चमत्कारपुरे क्षेत्रे तत्र त्वं गंतुमर्हसि

म्हणून, हे द्विजा, जर तुला मंत्रसाधनेत सिद्धी हवी असेल, तर चमत्कारपुराच्या पवित्र क्षेत्रात तू जावे.

Verse 47

तत्र चित्रेश्वरीपीठमगस्त्येन विनिर्मितम् । सद्यः सिद्धिकरं प्रोक्तं मन्त्राणां हृदि वर्तिनाम्

तेथे अगस्त्य मुनींनी निर्मिलेलं चित्रेश्वरी पीठ शोभून दिसते। ज्यांचे मंत्र हृदयात वास करतात त्यांना ते तत्काळ सिद्धी देणारे असे सांगितले आहे।

Verse 48

न तत्र जायते छिद्रं प्रत्यवायो न च द्विज । नासिद्धिर्वरदानेन सर्वेषां त्रिदिवौकसाम्

हे द्विज! तेथे कोणताही दोष उत्पन्न होत नाही, ना प्रत्यवाय होतो. त्या पीठाच्या वरदानाने असिद्धी राहत नाही—हे त्रिदिववासीही मान्य करतात।

Verse 49

चातुर्युंग्यं हि तत्पीठं स्थितानां सिद्धिमाह रेत् । युगानुरूपतः सद्यस्ततो वक्ष्याम्यहं द्विज

ते पीठ चारही युगांत प्रभावी आहे; तेथे राहणाऱ्यांना ते सिद्धी देते—युगानुरूप, तत्काळ. म्हणून, हे द्विज, आता मी विधी सांगतो।

Verse 50

यो यं साधयितुं मन्त्रमिच्छति द्विजसत्तम । स तस्य पूर्वमेवाथ लक्षमेकं जपेन्नरः

हे द्विजसत्तम! जो मनुष्य ज्या मंत्राची सिद्धी इच्छितो, त्याने प्रथम त्या मंत्राचा एक लक्ष जप करावा।

Verse 51

ततो भवति संसिद्धो मंत्रार्हः स नरः शुचिः । जपेद्ब्राह्मणशार्दूल ततो लक्षचतुष्टयम् । दशांशेन तु होमः स्यात्सुसमिद्धे हुताशने

मग तो साधक पूर्ण संसिद्ध, शुद्ध आणि मंत्रधारणेस योग्य होतो. हे ब्राह्मणशार्दूल! त्यानंतर तो चार लक्ष जप करावा; आणि जपाच्या दशांशाप्रमाणे उत्तम प्रज्वलित अग्नीत होम करावा।

Verse 52

ततस्तु जायते सिद्धिर्नूनं तन्मंत्रसंभवा । तत्र सौम्येषु कृत्येषु होमः सिद्धार्थकैः सितैः

त्यानंतर मंत्रजन्य सिद्धी निश्चयाने प्रकट होते. तेथे सौम्य व शुभ कृत्यांत श्वेत मोहरी (सिद्धार्थक) यांनी होम करावा.

Verse 53

तर्पणैः कन्यकानां च होमः स्यात्स फलप्रदः

कन्यांच्या निमित्त तर्पण व होम केल्यास तो फलदायी होतो आणि इच्छित पुण्यफल देतो.

Verse 54

एतत्कृतयुगे प्रोक्तं मंत्रसाधनमुत्त मम् । सर्वेषां साधकानां च मया प्रोक्तं द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम, हे उत्तम मंत्रसाधन कृतयुगासाठी सांगितले आहे; आणि सर्व साधकांसाठी मीच ते उपदेशिले आहे.

Verse 55

एतत्त्रेतायुगे प्रोक्तं पादोनं मन्त्रसाधनम् । युग्मार्धं द्वापरे कार्यं चतुर्थांशं कलौ युगे

त्रेतायुगात हे मंत्रसाधन पादोन (चौथाईने कमी) सांगितले आहे; द्वापरात अर्धे करावे; आणि कलियुगात चतुर्थांश करावे.

Verse 56

एवं तत्र समासाद्य सिद्धिं मंत्रसमुद्भवाम् । तत्र पीठे ततः कृत्यं साधयेत्स्वेच्छया नरः

अशा रीतीने तेथे मंत्रजन्य सिद्धी प्राप्त करून, त्या पवित्र पीठावर मनुष्य आपल्या इच्छेनुसार कार्य सिद्ध करू शकतो.

Verse 57

शापानुग्रहसामर्थ्यसंयुतस्तेज साऽन्वितः । अजेयः सर्वभूतानां साधूनां संमतस्तथा

शाप देणे व अनुग्रह करणे या सामर्थ्याने युक्त आणि दिव्य तेजाने संपन्न तो सर्व प्राण्यांना अजेय ठरतो; तसेच साधूजनांनीही मान्य केला जातो।

Verse 58

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा स मुनिस्तस्य पितुर्मम वचोऽखिलम् । ततश्चित्रेश्वरं पीठं समायातोऽथ सन्मुनिः

सूत म्हणाले—त्याच्या पित्याच्या हितासाठी मी सांगितलेले हे सर्व वचन पूर्ण ऐकून तो सत्मुनि मग चित्रेश्वराच्या पवित्र पीठावर येऊन पोहोचला।

Verse 59

तत्र संसाधयामास सर्वान्मंत्रान्यथाक्रमम् । विधिना शास्त्रदृष्टेन श्रद्धया परया युतः

तेथे त्याने यथाक्रम सर्व मंत्रांचे साधन केले—शास्त्रदृष्ट विधीनुसार, परम श्रद्धेने युक्त होऊन।

Verse 60

इति संसिद्धमंत्रः स चमत्कारपुरं गतः । विप्राणां प्रार्थनार्थाय भूमिखंडकृते द्विजाः

अशा रीतीने मंत्रसिद्ध होऊन तो चमत्कारपुरास गेला—हे द्विजांनो, विप्रांच्या प्रार्थनेसाठी, भूमिखंडाच्या विषयासंबंधी।