Adhyaya 2

Verse 1

। सूत उवाच । तस्मिन्नुत्पाटिते लिंगे भूतलाद्द्विजसत्तमाः । पातालाज्जाह्नवीतोयं तेन मार्गेण निःसृतम् । सर्वपापहरं नॄणां सर्वकामप्रदायकम्

सूत म्हणाले—हे द्विजसत्तमांनो, ते लिंग भूमितलावरून उपटले गेले तेव्हा पाताळातून जाह्नवी (गंगा)चे जल त्याच मार्गाने बाहेर आले; ते मनुष्यांचे सर्व पाप हरते आणि सर्व कामना प्रदान करते।

Verse 2

तत्र स्वयमभूत्पूर्वं यत्तद्द्विजवरोत्तमाः । शृणुध्वं वदतो मेऽद्य लोकविस्मयकारकम्

हे द्विजवरोत्तमांनो, तेथे पूर्वी जे काही स्वयमेव घडले, ते आज माझ्या मुखातून ऐका—ते लोकांना विस्मयकारक ठरले।

Verse 3

त्रिशंकुर्नाम राजेंद्रश्चंडालत्वं समागतः । तत्र स्नातः पुनर्लेभे शरीरं पार्थिवोचितम्

त्रिशंकु नावाचा एक राजेंद्र चांडालत्वास प्राप्त झाला होता; परंतु तेथे स्नान केल्यावर त्याने पुन्हा राजास योग्य असे शरीर प्राप्त केले।

Verse 4

ऋषयः ऊचुः । चंडालत्वं कथं प्राप्तस्त्रिशंकुर्नृपसत्तमः । एतत्त्वं सर्वमाचक्ष्व विस्तरात्सूतनन्दन

ऋषी म्हणाले—हे सूतनंदना! नृपश्रेष्ठ त्रिशंकू चांडालत्वास कसा प्राप्त झाला? हे सर्व आम्हांस विस्ताराने सांग।

Verse 5

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । सर्वपापहरां मेध्यां त्रिशंकुनृपसंभवाम्

सूत म्हणाला—मी तुम्हांला ही प्राचीन कथा सांगीन; ती पवित्र, सर्व पापांचा नाश करणारी, आणि राजा त्रिशंकूच्या प्रसंगातून उद्भवलेली आहे।

Verse 6

सूर्यवंशोद्भवः पूर्वं त्रिशंकुरिति विश्रुतः । आसीत्पार्थिवशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमः

पूर्वी सूर्यवंशात उत्पन्न, त्रिशंकू या नावाने प्रसिद्ध असा एक राजा होता—राजांमध्ये व्याघ्रसमान, आणि व्याघ्रासारखा पराक्रमी।

Verse 7

वसिष्ठस्य मुनेः शिष्यो यज्वा दानपतिः प्रभुः । तेनेष्टं च मखैः सर्वैरग्निष्टोमादिभिः सदा

तो वसिष्ठ मुनींचा शिष्य, यज्ञ करणारा, दानाचा अधिपती व समर्थ प्रभू होता; आणि तो नेहमी अग्निष्टोमादी सर्व यज्ञ करीत असे।

Verse 8

संपूर्णदक्षिणैरेव वत्सरं वत्सरं प्रति । तथा दानानि सर्वाणि प्रदत्तानि महात्मना

वर्षानुवर्षे तो पूर्ण दक्षिणेसह यज्ञ करीत असे; तसेच त्या महात्म्याने सर्व प्रकारची दानेही दिली।

Verse 9

ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो दीनेभ्यश्च विशेषतः । व्रतानि च प्रचीर्णानि रक्षिताः शरणागताः

त्याने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दान दिले आणि विशेषतः दीन-दरिद्रांचे पालन केले; त्याने विधिपूर्वक व्रते आचरली आणि शरण आलेल्यांचे रक्षण केले।

Verse 10

पुत्रवल्लालिता लोकाः शत्रवश्च निषूदिताः । भ्रांतानि भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च । तपस्विभ्यो यथाकामं यच्छता वांछितं धनम्

त्याने प्रजेला पुत्रवत् लाड केले आणि शत्रूंचा नाश केला; पृथ्वीवरील तीर्थे व पवित्र देवालयस्थाने यांचे भ्रमण केले; तसेच तपस्वींना त्यांच्या इच्छेनुसार वांछित धन दिले।

Verse 11

कस्यचित्त्वथ कालस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । तेन प्रोक्तः सभामध्ये संस्थितो नतिपूर्वकम्

नंतर एका वेळी त्याने भगवान् मुनि वसिष्ठांना संबोधिले; आणि ते राजसभेमध्ये आदरपूर्वक उभे राहून बोलले।

Verse 12

त्रिशंकुरुवाच । भगवन्यष्टुमिच्छामि तेन यज्ञेन सांप्रतम् । गम्यते त्रिदिवं येन सशरीरेण सत्वरम्

त्रिशंकू म्हणाला— हे भगवन्, मी आता तो यज्ञ करावयास इच्छितो, ज्यायोगे या देहासह शीघ्र स्वर्गलोक गाठता येतो।

Verse 13

तस्मात्कुरु प्रसादं मे संभारानाहर द्रुतम् । तस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थं यथार्हान्ब्राह्मणांस्तथा

म्हणून माझ्यावर कृपा करा; यज्ञासाठीची सामग्री त्वरेने आणा, आणि त्या यज्ञाच्या सिद्धीसाठी योग्य ब्राह्मणांनाही तसेच बोलवा।

Verse 14

वसिष्ठ उवाच । न स कश्चित्क्रतुर्येन गम्यते त्रिदिवं नृप । अनेनैव शरीरेण सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

वसिष्ठ म्हणाले—हे नृपा! या देहासह त्रिदिवास जाण्यास कारणीभूत असा कोणताही यज्ञ नाही; मी हे सत्यच सांगतो.

Verse 15

अग्निष्टोमादयो यज्ञा ये प्रोक्ताः प्राक्स्वयंभुवा । अन्यदेहांतरे स्वर्गः प्राप्यते तैः कृतैर्नृप

हे नृपा! स्वयंभू ब्रह्म्याने पूर्वी सांगितलेले अग्निष्टोमादी यज्ञ केल्याने स्वर्ग मिळतो; पण तो देहांतर प्राप्त झाल्यावरच (मृत्यूनंतर) मिळतो.

Verse 16

यदि वा पृथिवीपाल त्वया यज्ञप्रभावतः । पार्थिवो वा द्विजो वाथ वैश्यो वान्यतरोऽपि वा

हे पृथ्वीपाल! यज्ञाच्या प्रभावाने तू—राजा असो, द्विज असो, वैश्य असो किंवा अन्य कोणीही असो—असे फळ इच्छित असशील तर…

Verse 17

स्वयं दृष्टः श्रुतो वापि संजातोऽत्र धरातले । स्वर्गं गतः शरीरेण सहितस्तत्प्रकीर्तय

जर तू स्वतः पाहिले असेल किंवा ऐकले असेल की या धरतीवर जन्मलेला कोणी देहासह स्वर्गास गेला, तर तो प्रसंग स्पष्ट सांग.

Verse 18

त्रिशंकुरुवाच । नासाध्यं विद्यते ब्रह्मंस्तवाहं वेद्मि तत्त्वतः । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यान्मनसेप्सितम्

त्रिशंकू म्हणाला—हे ब्रह्मन्! तुमच्यासाठी काहीही असाध्य नाही, हे मी तत्त्वतः जाणतो; म्हणून माझ्यावर कृपा करा, जेणेकरून मनोइच्छित सिद्ध होईल.

Verse 19

वसिष्ठ उवाच । अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि हि जिह्वया । तस्मान्नास्ति मखः कश्चित्सत्यं त्वं यष्टुमिच्छसि

वसिष्ठ म्हणाले—माझ्या जिभेने पूर्वी कधीही, स्वैर अवस्थेतही, असत्य बोललेले नाही. म्हणून तू जसा मख/यज्ञ इच्छितोस तसा यज्ञ नाही; सत्य हेच की तू धर्मास न पटणारा विधी करावयास इच्छितोस.

Verse 20

त्रिशंकुरुवाच । यदि मां विप्रशार्दूल न त्वं याजयितुं क्षमः । स्वर्गप्रदेन यज्ञेन वपुषानेन वै विभो

त्रिशंकू म्हणाला—हे विप्रशार्दूल! स्वर्ग देणाऱ्या यज्ञाने, ज्यायोगे मी ह्याच देहासह स्वर्ग प्राप्त करीन, मला याजयितुं तू समर्थ नसशील, हे विभो—

Verse 21

तत्किं ते तपसः शक्त्या ब्राह्मणस्य विचक्षण । अपरं शृणु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि परिस्फुटम् । शृण्वतां मुनिवृन्दानां तथान्येषां द्विजोत्तम

हे विचक्षण ब्राह्मण! मग तुझ्या तपशक्तीचा उपयोग तरी काय? आता माझे आणखी एक वचन ऐक—मी ते पूर्ण स्पष्टपणे सांगतो; मुनिवृंद व इतरही ऐकत आहेत, हे द्विजोत्तम।

Verse 22

यदि मे न करोषि त्वं वचनं वदतोऽसकृत् । तेन यज्ञेन यक्ष्येऽहं तत्कृत्वान्यं द्विजं गुरुम्

जर तू माझे वारंवार सांगितलेले वचन पूर्ण केले नाहीस, तर मी तोच यज्ञ दुसऱ्या ब्राह्मणाकडून करीन आणि त्यालाच गुरु मानीन।

Verse 23

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो भगवांस्ततः । तमुवाच विहस्योच्चैः कुरुष्वैवं महीपते

सूत म्हणाला—त्याचे वचन ऐकून भगवंत वसिष्ठ तेव्हा मोठ्याने हसत म्हणाले—“मग तसेच कर, हे महीपते।”