Adhyaya 124

Verse 2

सूत उवाच । अथान्यदपि तत्रास्ति मुखारं तीर्थमुत्तमम् । यत्र ते मुनयः श्रेष्ठा विप्राश्चौरेण संगताः । यत्र सिद्धिं समापन्नः स चौरस्तत्प्रभावतः । वाल्मीकिरिति विख्यातो रामायणनिबंधकृत्

सूत म्हणाले—तेथे आणखी एक परम उत्तम तीर्थ आहे, ‘मुखार तीर्थ’ नावाचे; जिथे श्रेष्ठ मुनी व ब्राह्मण चोरास भेटले. त्या तीर्थाच्या प्रभावाने तो चोर सिद्धीला प्राप्त होऊन ‘वाल्मीकि’ म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि रामायणाचा रचयिता झाला.

Verse 3

चमत्कारपुरे पूर्वं मांडव्यान्वय संभवः । लोहजंघो द्विजो ह्यासीत्पितृमातृपरायणः

पूर्वी चमत्कारपुरात मांडव्य वंशात जन्मलेला लोहजंघ नावाचा एक ब्राह्मण होता; तो पितृ-मातृसेवेत परायण होता.

Verse 4

तस्यैका चाभवत्पत्नी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । पतिव्रता पतिप्राणा पतिप्रियहिते रता

त्याची एकच पत्नी होती, जी प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय होती; ती पतिव्रता, पतीच तिचा प्राण, आणि पतीच्या प्रिय व हितकारक गोष्टींत सदैव रत होती.

Verse 5

अथ तस्य स्थितस्यात्र ब्रह्मवृत्त्याभिवर्ततः । जगाम सुमहान्कालः पितृमातृरतस्य च

नंतर तो तेथे ब्राह्मणोचित वृत्ती व आचरणाने जीवन जगत राहिला; आणि पितृ-मातृसेवेत रत असलेल्या त्याचा फार दीर्घ काळ निघून गेला.

Verse 6

एकदा भगवाञ्छक्रो न ववर्ष धरातले । आनर्तविषये कृत्स्ने यावद्वादशवत्सराः

एकदा भगवान् शक्र (इंद्र) यांनी पृथ्वीवर पाऊस पाडला नाही; संपूर्ण आनर्त प्रदेशात बारा वर्षेपर्यंत.

Verse 7

ततः स कष्टमापन्नो लोहजंघो द्विजोत्तमाः । न प्राप्नोति क्वचिद्भिक्षां न च किंचित्प्रतिग्रहम्

तेव्हा तो लोहेजंघ द्विजोत्तम मोठ्या कष्टात पडला; त्याला कुठेही भिक्षा मिळेना आणि कोणतेही दान-प्रतिग्रहही प्राप्त झाला नाही।

Verse 8

ततस्तौ पितरौ द्वौ तु दृष्ट्वा क्षुत्परिपीडितौ । भार्यां च चिंतयामास दुःखेन महतान्वितः

नंतर भुकेने त्रस्त झालेले आपले दोन्ही माता-पिता पाहून तो मोठ्या दुःखाने व्याकुळ झाला आणि पत्नीचीही चिंता करू लागला।

Verse 9

किं करोमि क्व गच्छामि कथं स्याद्दर्शनं मम । एताभ्यामपि वृद्धाभ्यां पत्न्याश्चैव विशेषतः

तो विचार करू लागला—“मी काय करू? कुठे जाऊ? माझा निभाव कसा होईल—विशेषतः या दोन वृद्धांसाठी आणि सर्वाधिक माझ्या पत्नीसाठी?”

Verse 10

ततः स दुःखसंयुक्तः फलार्थं प्रययौ वने । न च किंचिदवाप्नोति सर्वे शुष्का महीरुहाः

मग दुःखाने ग्रस्त होऊन फळांसाठी तो वनात गेला; पण सर्व झाडे कोरडी होती, म्हणून त्याला काहीच मिळाले नाही।

Verse 12

अथापश्यत्स वृद्धां स्त्रीं स्तोकसस्यसमन्विताम् । गच्छमानां तथा तेन श्रमेण महतान्विताम् । ततस्तत्सस्यमादाय वस्त्राणि च स निर्दयः । जगाम स्वगृहं हृष्टः पितृभ्यां च न्यवेदयत्

तेव्हा त्याने थोडेसे धान्य घेऊन, मोठ्या श्रमाने थकलेली चालत जाणारी एक वृद्ध स्त्री पाहिली. मग तो निर्दयीपणे तिचे धान्य व वस्त्रे घेऊन आनंदाने आपल्या घरी गेला आणि आई-वडिलांना सांगितले।

Verse 13

स एवं लब्धलक्षोऽपि दस्युकर्मणि नित्यशः । कृत्वा चौर्यं पुपोषाथ निजमेव कुटुम्बकम्

उपाय मिळूनही तो नित्य दस्युकर्मातच राही। चोरी करून त्याने केवळ आपल्या कुटुंबाचेच पालनपोषण केले।

Verse 14

सुभिक्षे चापि संप्राप्ते नान्यत्कर्म करोति सः । ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यक्त्वा चौर्यकर्म समाचरत्

सुभिक्ष व समृद्धी आली तरी त्याने दुसरे कोणतेही काम केले नाही। ब्राह्मणोचित वृत्ती सोडून तो चौर्यकर्मच करीत राहिला।

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्राप्रसंगतः । तत्र सप्तर्षयः प्राप्ता मरीचिप्रमुखा द्विजाः

नंतर एका वेळी तीर्थयात्रेच्या प्रसंगाने तेथे मरीचि-प्रमुख द्विज असे सप्तर्षी येऊन पोहोचले।

Verse 16

ततस्तान्विजने दृष्ट्वा द्रोहकोपसमन्वितः । यष्टिमुद्यम्य वेगेन तिष्ठध्वमिति चाब्रवीत्

मग त्यांना एकांतात पाहून तो द्रोह व क्रोधाने भरला। काठी उगारून वेगाने म्हणाला—“थांबा!”

Verse 17

त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा सत्वरं समुपाद्रवत् । भर्त्समानः स परुषैर्वाक्यैस्तांस्ताडयन्निव

भृकुटी ताठ करून तो घाईने त्यांच्यावर धावून गेला। कठोर शब्दांनी धारेवर धरत जणू मारतच होता।

Verse 18

ततस्ते मुनयो दृष्ट्वा यमदूतोपमं च तम् । यज्ञोपवीतसंयुक्तं प्रोचुस्ते कृपयान्विताः

तेव्हा मुनिंनी त्याला यमदूतासारखा पाहिले; तरीही यज्ञोपवीतधारी जाणून, करुणेने प्रेरित होऊन त्यास बोलले।

Verse 19

ऋषय ऊचुः । अहो त्वं ब्राह्मणोऽसीति तत्कस्मादतिगर्हितम् । करोषि कर्म चैतद्धि म्लेच्छकृत्यं तु बालिश

ऋषी म्हणाले—अहो! तू ब्राह्मण आहेस; मग इतके निंद्य कर्म का करतोस? अरे मूढा, तू म्लेच्छांसारखे कृत्य करीत आहेस।

Verse 20

वयं च मुनयः शांतास्त्यक्ताऽशेषपरिग्रहाः । नास्माकमपि पार्श्वस्थं किंचिद्गृह्णाति यद्भवनान्

आम्हीही शांत स्वभावाचे मुनि आहोत, सर्व परिग्रह त्यागलेला आहे। आमच्या जवळ उभा असलेलाही लोकांच्या घरातून काहीच घेत नाही।

Verse 21

लोहजंघ उवाच । एतानि शुभ्रचीराणि वल्कलान्यजिनानि च । उपानहसमेतानि शीघ्रं यच्छंतु मे द्विजाः

लोहजंघ म्हणाला—हे द्विजांनो! ही स्वच्छ शुभ्र वस्त्रे, वल्कले व अजिने, आणि पादत्राणांसह, मला लवकर द्या।

Verse 22

नो चेद्धत्वाप्रहारेण यष्ट्या वज्रोपमेन च । प्रापयिष्यस्यसंदिग्धं धर्मराजनिवेशनम्

नाही दिल्यास, तर वज्रासारखा प्रहार करणाऱ्या काठीने तुम्हाला मारून, निःसंशय धर्मराजाच्या निवासास पाठवीन।

Verse 23

ऋषय ऊचुः । सर्वं दास्यामहे तुभ्यं वयं तावन्मलिम्लुच । किंवदन्तीं वदास्माकं यां पृच्छामः कुतूहलात्

ऋषी म्हणाले—हे मलिम्लुच! आम्ही तुला सर्व काही देऊ; फक्त आम्ही कुतूहलाने विचारत असलेली ही किंवदंती आम्हाला सांग।

Verse 24

किमर्थं कुरुषे चौर्यं त्वं विप्रोऽसि सुनिर्घृणः । किं जितो व्यसनै रौद्रैः किं वा व्याधद्विजो भवान्

तू चोरी का करतोस? तू ब्राह्मण असूनही अत्यंत निर्दयी आहेस. काय तू क्रूर व्यसनांनी जिंकला गेलास? की तू ‘व्याध-ब्राह्मण’ झालास?

Verse 25

लोहजंघ उवाच । व्यसनार्थं न मे कृत्यमेतच्चौर्यसमुद्भवम् । कुटुम्बार्थं विजानीथ धर्ममेतन्न संशयः

लोहजंघ म्हणाला—चोरीतून उद्भवलेले हे माझे कृत्य व्यसनासाठी नाही. कुटुंबाच्या पालनासाठीच आहे; यात संशय नाही—मी यालाच धर्म मानतो।

Verse 26

पितरौ मम वार्द्धक्ये वर्तमानौ व्यवस्थितौ । तथा पतिव्रता पत्नी गृहधर्मविचक्षणा

माझे आई-वडील वार्धक्यात स्थिर आहेत; तसेच माझी पत्नी पतिव्रता असून गृहधर्मात निपुण व विवेकी आहे।

Verse 27

उपार्ज्जयामि यत्किञ्चिदहमेतेन कर्मणा । तत्सर्वं तत्कृते नूनं सत्येनात्मानमालभे

या कर्माने मी जे काही मिळवतो, ते सर्व निश्चयाने त्या पवित्र हेतूसाठी अर्पण करतो; सत्यव्रताने मी माझे आत्मसमर्पण करतो।

Verse 28

तस्मान्मुंचथ प्राक्सर्वं विभवं किं वृथोक्तिभिः । कृताभिः स्फुरते हस्तो ममायं हन्तुमेव हि

म्हणून ताबडतोब सर्व वैभव व लौकिक बळ सोडून दे; व्यर्थ बोलण्याने काय उपयोग? केलेल्या कर्मांनी माझा हात थरथरत आहे—तो खरोखर तुला घाव घालण्यासाठीच उचलला आहे।

Verse 29

ऋषय ऊचुः । यद्येवं चौर तद्गत्वा त्वं पृच्छस्व कुटुम्बकम् । ममपापांशभागी त्वं किं भविष्यसि किं न वा

ऋषी म्हणाले—जर असेच असेल, हे चोर, तर जाऊन आपल्या कुटुंबाला विचार. तू माझ्या पापाचा अंशभागी होशील तर तुझे काय होईल—तू ते स्वीकारशील की नाही?

Verse 30

यदि ते संविभागेन पापस्यांशोऽपि गच्छति । तत्कुरुष्वाथवा पाप दुर्वहं ते भविष्यति

जर विभागाने पापाचा थोडासाही अंश तुझ्याकडे येत असेल, तरच हे कर; नाहीतर, हे पापी, ते तुला असह्य होईल।

Verse 31

सकलं रौरवे रौद्रे पतितस्य सुदुर्मते । वयं त्वा ब्राह्मणं मत्वा ब्रूम एतदसंशयम्

भयंकर रौरव नरकात पडलेल्या, हे दुष्टबुद्धी, त्याचे दुःख संपूर्ण असते. तरी आम्ही तुला ब्राह्मण मानून हे निःसंशय सांगत आहोत।

Verse 32

कृपाविष्टाः सहास्माभिः सञ्जातेऽपि सुदर्शने । मुनीनां यतचित्तानां दर्शनाद्धि शुभं भवेत्

करुणेने प्रेरित होऊन, तू आमच्या शुभ दर्शनास आला असलास तरी; कारण संयतचित्त मुनींच्या दर्शनाने निश्चयच कल्याण होते।

Verse 33

एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

एकजण पाप करतो, पण त्याचे फळ मोठे कुटुंब भोगते। जे फक्त भोगतात ते मुक्त होतात; परंतु कर्ता दोषाने लिप्त होतो।

Verse 34

सूत उवाच । स तेषां तद्वचः श्रुत्वा चौरः किंचिद्भयान्वितः । सत्यमेतन्न संदेहो यदेतैर्व्याहृतं वचः

सूत म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून चोर काहीसा भयभीत झाला. ‘हे सत्य आहे; यात संशय नाही—या मुनींनी जे म्हटले ते योग्यच आहे.’

Verse 36

एतत्कर्म न गृह्णंति यदि वा संत्यजाम्यहम् । महद्भयं समुत्पन्नं मम चेतसि सांप्रतम्

जर ते हे कर्म (आणि त्याचा परिणाम) स्वीकारत नसतील, तर मी ते सोडून देईन. आत्ताच माझ्या मनात मोठे भय उत्पन्न झाले आहे.

Verse 37

यदि यूयं न चान्यत्र प्रयास्यथ मुनीश्वराः । पलायनपरा भूत्वा तद्गत्वा निजमंदिरम्

हे मुनीश्वरांनो, जर तुम्ही इतरत्र जाणार नसाल, तर मी पळ काढण्याचा निश्चय करून येथून माझ्या घराकडे जाईन.

Verse 38

पृच्छामि पोष्यवर्गं च युष्मद्वाक्यं विशेषतः । यदि तत्पातकांशं मे ग्रहीष्यति कुटुम्बकम् । तद्युष्माकं ग्रहीष्यामि यत्किंचित्पार्श्वसंस्थितम्

मी माझ्या आश्रितांना विचारतो आणि विशेषतः तुमच्या वचनाची खात्री करून घेतो. जर माझे कुटुंब माझ्या त्या पापाचा अंश स्वीकारेल, तर तुमच्या जवळ पडलेले जे काही आहे ते मी घेईन.

Verse 39

तस्मात्पृच्छामि तद्गत्वा निजमेव कुटुम्बकम् । यदि स्यात्संविभागो मे पापांशस्य करोमि वै

म्हणून मी जाऊन माझ्याच कुटुंबाला विचारतो. जर माझ्या पापांशाचा खरोखर वाटा होत असेल, तर मी निश्चयाने ते कर्म करीन.

Verse 40

ततस्ते शपथान्कृत्वा तस्य प्रत्ययकारणात् । तस्योपरि दयां कृत्वा मुमुचुस्तं गृहं प्रति

मग विश्वास बसावा म्हणून त्यांनी त्याच्याकडून शपथा घेतल्या. त्याच्यावर दया करून त्याला घराकडे जाण्यास सोडून दिले.

Verse 41

सोऽपि गत्वाऽथ पप्रच्छ प्रगत्वा पितरं निजम् । शृणु तात वचोऽस्माकं ततः प्रत्युत्तरं कुरु

तोही गेला आणि आपल्या पित्याजवळ जाऊन विचारले—“तात, माझे बोल ऐका; मग उत्तर द्या.”

Verse 42

यत्कृत्वाहमकृत्यानि चौर्यादीनि सहस्रशः । पुष्टिं करोमि ते नित्यस् तद्भागस्तेऽस्ति वा न वा

चोरीसारखी निषिद्ध कृत्ये मी हजारो वेळा करून तुला रोज पोषण देतो. सांग, त्यात तुझा काही वाटा आहे की नाही?

Verse 43

पापस्य मम प्रब्रूहि पृच्छतोऽत्र यथातथम् । अत्र मे संशयो जातस्तस्माच्छीघ्रं प्रकीर्तय

माझ्या पापाविषयी जसे खरे तसेच सांग. माझ्या मनात संशय निर्माण झाला आहे; म्हणून लवकर स्पष्ट कर.

Verse 44

पितोवाच । बाल्ये पुत्र मया नीतस्त्वं पुष्टिं व्याकुलात्मना । शुभाऽशुभानि कृत्यानि कृत्वा स्निग्धेन चेतसा

पिता म्हणाला—पुत्रा, तुझ्या बालपणी मी व्याकुळ मनाने, स्नेहयुक्त चित्ताने, शुभ-अशुभ कर्मे करीतही तुझे पालनपोषण केले।

Verse 45

एतदर्थं पुनर्येन वार्धक्ये समुपस्थिते । गां पालयसि भूयोऽपि कृत्वा कर्म शुभाऽशुभम्

याच कारणासाठी, आता माझ्यावर वार्धक्य आले असता, तू पुन्हा घर-गृहस्थी सांभाळतोस आणि शुभ-अशुभ कर्मेही पुन्हा करतोस।

Verse 46

न तस्य विद्यते भागस्तव स्वल्पोऽपि पुत्रक । शुभस्य वाऽथ पापस्य सांप्रतं च तथा मम

पुत्रा, त्या कर्मात तुझा काहीही वाटा नाही—शुभ असो वा पाप, अगदी थोडासाही नाही; तसेच आत्ता तुझ्या कर्मात माझाही वाटा नाही।

Verse 47

आत्मनैव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । शुभं वा यदि वा पापं भोक्तारोन्यजनाः स्मृताः

स्वतः केलेल्या कर्माचे फळ स्वतःलाच भोगावे लागते—ते शुभ असो वा पाप; इतरांना त्याचे भोक्ते मानले जात नाही।

Verse 48

साधुत्वेनाथ चौर्येण कृष्या वा वाणिजेन वा । त्वमुपानयसे भोज्यं न मे चिन्ता प्रजायते

सदाचाराने असो वा चोरीने, शेतीने असो वा व्यापाराने—तू माझ्यासाठी अन्न आणतोस; म्हणून मला काही चिंता होत नाही।

Verse 49

तस्मान्नैतद्धृदि स्थाप्यं कर्मनिंद्यं करिष्यसि । यत्तस्यांशं प्रभोक्ता त्वं वयं सर्वे प्रभुंजकाः

म्हणून हा विचार हृदयात ठेवू नकोस आणि निंद्य कर्म करू नकोस—‘त्याचा अंश तू भोगशील आणि आम्ही सर्वही भोगू’ असे समजून.

Verse 50

सूत उवाच । स एतद्वचनं श्रुत्वा व्याकुलेनान्त्तरात्मना । पप्रच्छ मातरं गत्वा तमेवार्थं प्रयत्नतः

सूत म्हणाले—ते वचन ऐकून त्याचे अंतःकरण व्याकुळ झाले. तो आईकडे जाऊन त्याच विषयाबद्दल अत्यंत प्रयत्नाने विचारू लागला.

Verse 51

ततस्तयापि तच्चोक्तं यत्पित्रा तस्य जल्पितम् । असामान्यं शुभे पापे कृत्ये तस्य द्विजोत्तमाः

मग तिनेही त्याच्या पित्याने जे बोलले होते तेच सांगितले—“हे द्विजोत्तम, त्याचे कृत्य पुण्यात असो वा पापात, सामान्य नव्हते.”

Verse 52

ततः पप्रच्छ तां भार्यां गत्वा दुःखसमन्वितः । साऽप्युवाच ततस्तादृक्पापं गुरुजनोद्भवम्

मग तो दुःखाने भरून पत्नीपाशी गेला व तिला विचारले. तीही म्हणाली—“असे पाप गुरुजनांप्रती केलेल्या अपराधातूनच उत्पन्न होते.”

Verse 53

ततः स शोकसंतप्तः पश्चात्तापेन संयुतः । गर्हयन्नेव चात्मानं ययौ ते यत्र तापसाः

मग तो शोकाने संतप्त व पश्चात्तापाने युक्त होऊन, स्वतःलाच धिक्कारत, जिथे ते तपस्वी होते तिथे गेला.

Verse 54

ततः प्रणम्य तान्सर्वान्कृतांजलिपुटः स्थितः । गम्यतां गम्यतां विप्राः क्षम्यतां क्षम्यतां मम

मग तो सर्वांना नमस्कार करून, हात जोडून उभा राहिला व म्हणाला— “जा, जा, हे विप्रहो; मला क्षमा करा, क्षमा करा.”

Verse 55

यन्मया मौर्ख्यमास्थाय युष्मन्निर्भर्त्सना कृता । सुपाप्मना विमूढेन तस्मात्कार्या क्षमाद्य मे

“मी मूर्खतेचा आश्रय घेऊन तुमची निंदा/तिरस्कार केला—मी भ्रमित व महापापी होतो; म्हणून आज मला क्षमा द्या.”

Verse 56

युष्मदीयं वचः कृत्स्नं मद्गुरुभ्यां प्रजल्पितम् । भार्यया च द्विजश्रेष्ठास्तेन मे दुःखमागतम्

“हे द्विजश्रेष्ठहो, तुमचे सर्व वचन माझ्या गुरुजनांनी आणि माझ्या पत्नीनेही पुन्हा सांगितले; त्यामुळेच मला दुःख आले.”

Verse 57

तस्मात्कुर्वंतु मे सर्वे प्रसादं मुनिसत्तमाः । उपदेशप्रदानेन येन पापं क्षपाम्यहम्

“म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठहो, तुम्ही सर्वांनी माझ्यावर प्रसाद करावा—उपदेश देऊन—ज्यायोगे मी माझे पाप नष्ट करीन.”

Verse 58

मया कर्म कृतं निंद्यं सदैव द्विजसत्तमाः । स्त्रियोऽपि च द्विजेंद्राश्च तापसाश्च विशेषतः

“हे द्विजसत्तमहो, मी निंद्य कर्म केले आहे—स्त्रियांविरुद्धही, द्विजेंद्रांविरुद्धही, आणि विशेषतः तपस्व्यांविरुद्ध.”

Verse 59

ये ये दीनतरा लोका न समर्थाः प्रयोधितुम् । ते मया मुषिताः सर्वे न समर्थाः कदाचन

जे जे अत्यंत दीन लोक प्रतिकार करण्यास असमर्थ होते, त्यांना मी सर्वांना लुटले; ते कधीही माझा विरोध करू शकले नाहीत।

Verse 60

कुटुम्बार्थं विमूढेन साधुसंगविवर्जिना । यथैव पठता शास्त्रं तन्मेऽद्य पतितं हृदि

कुटुंबासाठीच मोहाने, साधुसंगाविना मी धावपळ केली; पण आज जणू शास्त्र वाचत असतानाच त्याचे सत्य माझ्या हृदयात उतरले आहे।

Verse 61

यदि न स्याद्भवद्भिर्मे दर्शनं चाद्य सत्तमाः । तदन्यान्यपि पापानि कर्ताहं स्यां न संशयः

हे सत्पुरुषश्रेष्ठांनो! आज तुमचे पावन दर्शन मला झाले नसते, तर निःसंशय मी आणखीही पापे करत राहिलो असतो।

Verse 62

तेषां मध्यगतश्चासीत्पुलहो नाम सन्मुनिः । हास्यशीलः स तं प्राह विप्लवार्थं द्विजोत्तमम्

त्यांच्यामध्ये पुलह नावाचे सत्यमुनी होते. हसतमुख स्वभावाचे ते, प्रसंगाला वळण देण्यासाठी, त्या द्विजोत्तमाला म्हणाले।

Verse 63

अहं ते कीर्तयिष्यामि मन्त्रमेकं सुशोभनम् । यं ध्यायञ्जप्यमानस्त्वं सिद्धिं यास्यसि शाश्वतीम्

मी तुला एक अत्यंत शोभन मंत्र सांगतो; ज्याचे ध्यान करून व जप करत राहिलास तर तू शाश्वत, अच्युत सिद्धी प्राप्त करशील।

Verse 64

जाटघोटेतिमन्त्रोऽयं सर्वसिद्धिप्रदायकः तमेनं जप विप्र त्वं दिवारात्रमतंद्रितः

‘जाटघोटे’ हा मंत्र सर्व सिद्धी देणारा आहे. म्हणून हे ब्राह्मण, तू आळस न करता दिवस-रात्र याचा जप कर।

Verse 65

ततो यास्यसि संसिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि

मग तू पूर्ण सिद्धी प्राप्त करशील—जी त्रिदश देवांनाही दुर्लभ आहे.

Verse 66

एवमुक्त्वाथ ते विप्रास्तीर्थयात्रां ततो ययुः । सोऽपि तत्रैव चौरस्तु स्थितो जपपरायणः

असे सांगून ते ब्राह्मण तीर्थयात्रेस निघून गेले. पण तो चोर तिथेच राहिला आणि जपातच परायण झाला.

Verse 67

अनन्यमनसा तेन प्रारब्धः स तदा जपः । यथाऽभवत्समाधिस्थो येनावस्थां परां गतः

त्याने एकाग्र मनाने तेव्हा जप सुरू केला. असा समाधिस्थ झाला की त्या जपानेच तो परम अवस्थेला पोहोचला.

Verse 68

तस्यैवं स्मरमाणस्य तं मन्त्रं ब्राह्मणस्य च । निश्चलत्वं गतः कायः कार्ये च निश्चलः स्थितः

ब्राह्मणाने दिलेला तो मंत्र असे स्मरत राहिल्याने त्याचे शरीर निश्चल झाले; आणि साधनेतही तो अढळ राहिला.

Verse 69

ततः कालेन महता वल्मीकेन समावृतः । समंताद्ब्राह्मणश्रेष्ठा ध्यानस्थस्य महात्मनः

नंतर दीर्घ काळ गेल्यावर तो महात्मा ध्यानस्थच राहिला; हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, तो सर्व बाजूंनी वाळवीच्या वारुळाने आच्छादित झाला।

Verse 70

तौ मातापितरौ तस्य सा च भार्या मनस्विनी । याता मृत्युवशं सर्वे तमन्वेष्य प्रयत्नतः

त्याचे माता-पिता आणि ती मनस्विनी पत्नीही—त्याचा आटोकाट शोध घेत घेत—सर्वजण मृत्युवश झाले।

Verse 71

न विज्ञातश्च तत्रस्थः संन्यस्तः स महाव्रतः । संसारभावनिर्मुक्तस्तस्मान्मुनिसमागमात्

तो तेथेच राहिला, पण कोणालाही ओळखू आला नाही. संन्यास धारण केलेल्या त्या महाव्रतीने मुनिसंगतीने संसारभावातून मुक्ती मिळवली।

Verse 72

कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण ते पुनः । तीर्थयात्राप्रसंगेन मुनयः समुपस्थिताः

काही काळानंतर, तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने ते मुनि त्याच मार्गाने पुन्हा तेथे येऊन पोहोचले।

Verse 73

प्रोचुश्चैतद्द्विजाः स्थानं यत्र चौरेण संगमः । आसीद्वस्तेन रौद्रेण ब्राह्मणच्छद्मधारिणा

त्या द्विज मुनींनी तेच स्थान दाखविले, जिथे ब्राह्मणाचा छद्म धारण केलेल्या उग्र व क्रूर चोराशी सामना झाला होता।

Verse 74

ततो वल्मीकमध्यस्थं शुश्रुवुर्निस्वनं च ते । जाटघोटेतिमंत्रस्य तस्यैव च महात्मनः

त्यानंतर वल्मीकाच्या मध्यातून निनाद ऐकू आला; तो महात्मा ‘जाट-घोट’ असे आरंभणारा मंत्र जपत होता।

Verse 75

अथ भूम्यां प्रहारास्ते सस्वनुः सर्वतोदिशम् । ते वल्मीकं ततो दृष्ट्वा तं चौरं तस्य मध्यगम्

मग त्यांच्या भूमीवरील प्रहारांचा नाद सर्व दिशांना घुमला। नंतर वल्मीक पाहून त्यांनी त्याच्या मध्यभागी बसलेला तो चोर पाहिला।

Verse 76

जपमानं तु तं मन्त्रं पुलहेन निवेदितः । हास्यरूपेण यस्तस्य सिद्धिं च द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठा, तो पुलहांनी सांगितलेला—हास्यरूपाने दिलेला—तोच मंत्र जपत होता; तरीही त्याला सिद्धी प्राप्त झाली।

Verse 77

यद्वा सत्यमिदं प्रोक्तमाचार्यैः शास्त्रदृष्टिभिः । स्तोकं सिद्धिकृते तस्य यस्मात्सिद्धिरुपस्थिता

किंवा शास्त्रदृष्टी असलेल्या आचार्यांनी जे सांगितले ते खरेच आहे: त्याच्या सिद्धीसाठी थोडेसेही कारणीभूत ठरले, कारण सिद्धी त्याला प्राप्त झाली।

Verse 78

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

मंत्र, तीर्थ, द्विज, देव, दैवज्ञ, औषध आणि गुरु—यांत ज्याची जशी भावना, तशीच सिद्धी प्रकट होते।

Verse 79

अथ तं वीक्ष्य संसिद्धं कुमन्त्रेणापि तस्करम् । ते विप्रा विस्मयाविष्टाः कृपाविष्टा विशेषतः

मग त्या चोराला—दोषयुक्त मंत्रानेही—पूर्ण सिद्ध झालेला पाहून ते ब्राह्मण विस्मयाने भरून गेले आणि विशेषतः करुणेने द्रवले।

Verse 80

समाध्यर्हैस्ततो द्रव्यैस्तैलैस्तद्भेषजैरपि

मग ते समाधीस योग्य द्रव्यांनी—तेल व त्या औषधांसह—त्याचा उपचार करू लागले।

Verse 81

ममर्दुस्तस्य तद्गात्रं समाधिस्थं चिरं द्विजाः । ततः स चेतनां लब्धा आलोक्य च मुहुर्मुहुः । प्रोवाच विस्मयाविष्टस्तान्मुनीन्प्रकृतानिति

द्विजांनी दीर्घकाळ समाधीत असलेल्या त्याच्या देहाचे मर्दन केले। मग तो शुद्धीवर येऊन वारंवार पाहू लागला आणि विस्मयाने भरून, सामान्य अवस्थेत दिसणाऱ्या त्या मुनींना म्हणाला।

Verse 82

लोहजंघ उवाच । किमर्थं न गता यूयं मया मुक्ता द्विजोत्तमाः । नाहं किंचिद्ग्रहीष्यामि युष्मदीयं कथंचन । कुटुंबार्थं यतस्तस्माद्व्रजध्वं स्वेच्छयाऽधुना

लोहजंघ म्हणाला—हे द्विजोत्तमांनो! माझ्याकडून मुक्त झाल्यावरही तुम्ही का गेलात नाही? मी तुमचे काहीही कोणत्याही प्रकारे घेणार नाही. ते तुमच्या कुटुंबासाठी आहे, म्हणून आता स्वेच्छेने जा।

Verse 83

मुनय ऊचुः । चिरकालाद्वयं प्राप्ताः पुनर्भ्रांत्वाऽत्र कानने । समाधिस्थेन न ज्ञातः कालोऽतीतस्त्वया बहु

मुनी म्हणाले—खूप दीर्घकाळानंतर आम्ही पुन्हा या वनात भटकत येथे आलो आहोत। तू समाधीत असल्यामुळे बराच काळ निघून गेला—तुला कळले नाही।

Verse 84

तौ मातापितरौ वृद्धौ त्वया मुक्तौ क्षयं गतौ । त्वं च संसिद्धिमापन्नः परामस्मत्प्रसादतः

ते दोघे—तुझे वृद्ध माता-पिता—तुझ्यामुळे मुक्त होऊन आपल्या अंताला गेले. आणि तू आमच्या प्रसादाने परम सिद्धीला पोहोचलास.

Verse 85

वल्मीकांतः स्थितो यस्मात्संसिद्धिं परमां गतः । वल्मीकिर्नाम विख्यातस्तस्माल्लोके भविष्यसि

कारण तू वारुळाच्या काठाशी स्थित राहून परम सिद्धीला पोहोचलास; म्हणून जगात ‘वाल्मीकि’ या नावाने तू विख्यात होशील.

Verse 86

अत्रस्थेन यतो मुष्टास्त्वया लोकाः पुरा द्विज । मुखाराख्यं ततस्तीर्थमेतत्ख्यातिं गमिष्यति

हे द्विजा! तू येथे राहून पूर्वी लोकांना लुटलेस; म्हणून हे तीर्थ ‘मुखारा’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 87

येऽत्र स्नानं करिष्यंति श्रावण्यां श्रद्धया द्विजाः । क्षालयिष्यंति ते पापं चौर्य कर्मसमुद्भवम्

श्रावण महिन्यात श्रद्धेने जे ब्राह्मण येथे स्नान करतील, ते चोरीकर्मातून उत्पन्न झालेले पाप धुऊन टाकतील.

Verse 88

सूत उवाच । एवमुक्त्वाथ ते विप्रास्तमामंत्र्य मुनिं ततः । प्रणतास्तेन संजग्मुर्वांछिताशां ततः परम्

सूत म्हणाले—असे बोलून ते ब्राह्मण त्या मुनींची रजा घेऊन, त्यांना प्रणाम करून, पुढे निघून गेले; त्यांची वांछित कामना सिद्ध झाली.

Verse 89

तपःस्थः सोऽपि तत्रैव वाल्मीकिरिति यः स्मृतः

तोही तेथेच तपश्चर्येत स्थित राहिला—जो ‘वाल्मीकि’ या नावाने स्मरणात आहे।

Verse 90

मुनीनां प्रवरः श्रेष्ठः संजातश्च ततः परम् । अद्यापि तिष्ठते मूर्तः स तत्रस्थो मुनीश्वरः

त्यानंतर मुनिंमध्ये अग्रगण्य असा परम श्रेष्ठ मुनि प्रकट झाला। आजही तो मुनीश्वर देहधारी होऊन तेथेच वास करीत आहे।

Verse 91

यस्तं प्रपूजयेद्भक्त्या स कविर्जायते भुवम् । अष्टम्यां च विशेषेण सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

जो भक्तिभावाने त्यांची पूजा करतो, तो पृथ्वीवर कवी होतो। विशेषतः अष्टमीला, सम्यक् श्रद्धायुक्त असता, फल निश्चित मिळते।

Verse 124

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनंनाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘मुखारतीर्थोत्पत्ति-वर्णन’ नामक १२४ वा अध्याय समाप्त झाला।