Adhyaya 261
या अध्यायात नागरखण्डातील तीर्थप्रसंगाच्या चौकटीत ब्रह्मा–नारद संवाद येतो. नारद विचारतात—हरि योगनिद्रेत असताना चातुर्मास्याच्या चार महिन्यांत द्वादशाक्षरी मंत्रराजाने सदा-मंगलमयी पार्वतीने अशी गहन योगसिद्धी कशी मिळवली? ब्रह्मा सांगतात—मन, वाणी व कर्माने भक्ती ठेवून तिने देव, द्विज, अग्नी, अश्वत्थवृक्ष व अतिथी यांचे पूजन केले आणि पिनाकधारी शिवाच्या आज्ञेनुसार नियमव्रत व अखंड मंत्रजप केला। तेव्हा विष्णु चतुर्भुज, शंख-चक्रधारी, गरुडारूढ, दिव्य तेजाने प्रकट होऊन दर्शन देतात. पार्वती पुनर्जन्म-निवारक निर्मळ ज्ञान मागते; विष्णु परम उपदेश शिवाकडे सोपवून सांगतात की परम तत्त्वच अंतर्बाह्य साक्षी व धर्माचा आधार आहे। शिव येताच विष्णु लीन होतात. शिव पार्वतीला दिव्य विमानाने एका दिव्य नदीकाठी व शरवनासारख्या वनात नेतात; तेथे कृत्तिका तेजस्वी षण्मुख बालक कार्त्तिकेय प्रकट करतात आणि पार्वती त्याला आलिंगन देते. पुढे द्वीप-समुद्रांवरून दिव्य भ्रमण करून श्वेत प्रदेशातील श्वेत शिखरावर शिव गूढ, श्रुतीपलीकडील उपदेश देतात—प्रणवयुक्त मंत्र व ध्यानविधी: आसन, अंतःपूजा, डोळे मिटणे, हस्तमुद्रा आणि विश्वपुरुषाचे ध्यान. चातुर्मास्यात अल्प ध्यानानेही मलक्षय व शुद्धी होते असे फल सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कथं नित्या भगवती हरपत्नी यशस्विनी । योगसिद्धिं सुमहतीं प्राप मासचतुष्टये
नारद म्हणाले—सदा मंगलमयी, यशस्विनी, हराची पत्नी भगवतीने चार मासांच्या व्रतात अत्यंत महान योगसिद्धी कशी प्राप्त केली?
Verse 2
मन्त्रराजमिमं जप्त्वा द्वादशाक्षरसंभवम् । एतन्मे विस्तरेण त्वं कथयस्व यथातथम्
द्वादशाक्षरजन्य या मंत्रराजाचा जप करून—हे सर्व मला विस्ताराने, जसेच्या तसे, आपण सांगावे।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते पार्वती नियतव्रता । मनसा कर्मणा वाचा हरिभक्तिपरायणा
ब्रह्मा म्हणाले—चातुर्मास्यात, हरि शयनस्थ आहेत असे मानले जाते तेव्हा, व्रतनिष्ठ पार्वती मनाने, कर्माने व वाणीने हरिभक्तीतच पूर्णत: तत्पर होती।
Verse 4
चारुशृंगे पितुर्नित्यं तिष्ठंती तपसि स्थिता । देवद्विजाग्निगोऽश्वत्थातिथिपूजापरायणा
पित्याच्या चारुशृंग पर्वतावर नित्य वास करून, तपश्चर्येत स्थित ती देवी देव, द्विज, अग्नी, गौ, अश्वत्थ वृक्ष व अतिथी यांच्या पूजेत सदैव तत्पर असे।
Verse 5
चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते विमले हरिवासरे । जजाप परमं मंत्रं यथादिष्टं पिनाकिना
मग चातुर्मास्य येताच, निर्मळ व शुभ हरिवासरी, पिनाकधारी (शिव) यांनी सांगितल्याप्रमाणे तिने परम मंत्राचा जप केला।
Verse 6
शंखचक्रधरो विष्णुश्चतुर्हस्तः किरीटधृक् । मेघश्यामोंऽबुजाक्षश्च सूर्यकोटिसमप्रभः
शंख-चक्र धारण करणारे, चतुर्भुज व किरीटधारी विष्णू प्रकट झाले—मेघासारखे श्याम, कमलनयन, आणि कोटी सूर्यांप्रमाणे तेजस्वी।
Verse 7
गरुडाधिष्ठितो हृष्टो वसन्व्याप्य जगत्त्रयम् । श्रीवत्सकौस्तुभयुतः पीतकौशेयवस्त्रकः
गरुडावर आरूढ, हर्षित व त्रैलोक्यात व्याप्त होऊन स्थित, ते श्रीवत्सचिन्ह व कौस्तुभमणीने युक्त होते आणि पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान केले होते।
Verse 8
सर्वाभरणशोभाभिरभिदीप्तमहावपुः । बभाषे पार्वतीं विष्णुः प्रसन्नवदनः शुभाम् । देवि तुष्टो ऽस्मि भद्रं ते कथयस्व तवेप्सितम्
सर्व अलंकारांच्या शोभेने तेजस्वी झालेल्या महावपु, प्रसन्नमुख विष्णूंनी शुभा पार्वतीला म्हटले—“देवि, मी तुष्ट आहे; तुझे कल्याण होवो. तुला जे अभिष्ट आहे ते सांग।”
Verse 9
पार्वत्युवाच । तज्ज्ञानममलं देहि येन नावर्त्तनं भवेत् । इत्युक्तः स महाविष्णुः प्रत्युवाच हरप्रियाम्
पार्वती म्हणाली—“ज्यामुळे पुनरावर्तन (पुनर्जन्म) होणार नाही असे निर्मळ ज्ञान मला द्या।” असे म्हटल्यावर महाविष्णूंनी हरप्रियेसी प्रत्युत्तर दिले।
Verse 10
स एव देवदेवेशस्तव वक्ष्यत्यसंशयम् । स एव भगवान्साक्षी देहांतरबहिःस्थितः
तोच देवदेवेश्वर तुला निःसंशय सांगेल। तोच भगवान् साक्षी आहे, जो देहाच्या आतही आणि बाहेरही स्थित आहे।
Verse 11
विश्वस्रष्टा च गोप्ता च पवित्राणां च पावनः । अनादिनिधनो धर्मो धर्मादीनां प्रभुर्हि सः
तो विश्वाचा स्रष्टा व रक्षक आहे, आणि पवित्रांचेही पावन करणारा आहे। तोच अनादि-अनंत धर्म आहे, आणि धर्मादि सर्वांचा प्रभूही तोच आहे।
Verse 12
अक्षरत्रयसेव्यं यत्सकलं ब्रह्म एव सः । मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपेण योऽजो जन्मधरो हि सः
जो त्र्यक्षर (ॐ) ने सेविला जातो, तोच संपूर्ण ब्रह्म तोच आहे। तो मूर्त-अमूर्त अशा दोन्ही स्वरूपांनी स्थित आहे; अज असूनही लोकहितार्थ जन्म धारण करतो.
Verse 13
ममाधिकारो नैवास्ति वक्तुं तव न संशयः । इत्युक्त्वा भगवानीशो विरराम प्रहृष्टवान्
‘तुला हे सांगण्याचा मला अधिकार नाही—यात संशय नाही।’ असे बोलून भगवान् ईश्वर आनंदित होऊन विराम पावले.
Verse 14
एतस्मिन्नंतरे शंभुर्गिरिजाश्रममभ्यगात् । सर्वभूत गणैर्युक्तो विमाने सार्वकामिके
याच वेळी शंभू सर्वभूतगणांसह, सर्वकामदायक विमानात बसून गिरिजेच्या आश्रमात आले.
Verse 15
तया वै भगवान्देवः पूजितः परमेश्वरः । सखीनामपि प्रत्यक्षमाश्चर्यं समजायत
तिनेच भगवान् परमेश्वराची विधिपूर्वक पूजा केली; आणि तिच्या सख्यांनाही प्रत्यक्ष एक महान् आश्चर्य प्रकट झाले।
Verse 16
स्तुत्वाऽथ तं महादेवं विष्णुर्देहे लयं ययौ । अथोवाच महेशानः पार्वतीं परमेश्वरः
त्या महादेवाची स्तुती करून विष्णू आपल्या देहात लीन झाले; तेव्हा परमेश्वर महेशान पार्वतीला म्हणाले।
Verse 17
विमानवरमारुह्य तुष्टोऽहं तव सुव्रते । गत्वैकांतप्रदेशं ते कथये परमं महः
हे सुव्रते! या श्रेष्ठ विमानावर आरूढ हो; मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. तुला एकांत प्रदेशात नेऊन मी परम पवित्र महिमा सांगीन।
Verse 19
एवमुक्त्वा भगवतीं करे गृह्य मुदान्वितः । विमानवरमारोप्य लीलया प्रययौ तदा
असे बोलून आनंदाने भरलेले प्रभू देवीचा हात धरून तिला श्रेष्ठ विमानावर बसवून तेव्हा लीलया प्रस्थान केले।
Verse 21
दर्शन्यकर्णिकारांश्च कोविदारान्महाद्रुमान् । तालांस्तमालान्हिंतालान्प्रियंगून्पनसानपि
त्यांनी (तिला) मनोहर कर्णिकाराची झाडे, मोठी कोविदार महावृक्ष, तसेच ताड, तमाल, हिंताल, प्रियंगू आणि पनस (फणस) ही झाडेही दाखविली।
Verse 22
तिलकान्बकुलांश्चैव बहूनपि च पुष्पितान् । क्षेत्राणि कलनाभानि पिञ्जराणि विदर्शयन्
त्याने (तिला) फुलांनी बहरलेले अनेक तिलक व बकुळवृक्ष दाखविले, तसेच काही ठिकाणी निळसर-गडद व काही ठिकाणी पिंगट-सुवर्णछटा भासणारी शेतंही दाखविली।
Verse 23
ययौ देवनदीतीरे गतं शरवणं महत् । फुल्लकाशं स्वर्णमयं शरस्तंबगणान्वितम्
तो देवनदीच्या तीरावर गेला आणि महान् शरवणवनात प्रवेशला—फुललेल्या काशतृणांच्या उजेडाने उजळलेले, सुवर्णमय शोभेने झळाळणारे, आणि सरकंड्यांच्या गुच्छांनी भरलेले।
Verse 24
हेम भूमिविभागस्थं वह्निकांतिमृगद्विजम् । तत्र तीरगतानां च मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्
ते वन सुवर्णछटेच्या भूमिभागांवर पसरलेले होते; तेथील हरिण व पक्षी अग्नीसारख्या कांतिने झळकत होते. आणि तीरावर ऊर्ध्वरेता, संयमी मुनी विराजमान होते।
Verse 25
आश्रमान्स विमानाग्रे तिष्ठन्पत्न्यै प्रदर्शयत् । षट्कृत्तिकाश्च ददृशे पार्वती वनसन्निधौ
विमानाच्या अग्रभागी उभा राहून त्याने पत्नीला आश्रम दाखविले. वनाच्या सान्निध्यात पार्वतीने षट्कृत्तिकांचे दर्शन घेतले।
Verse 26
स्नाताः स्वलंकृताश्चन्द्रपत्न्यस्ता विरजांबराः । ऊचुस्ता योजितकरा केऽयं पुत्राय गम्यते
स्नान करून, अलंकृत होऊन, निर्मळ उजळ वस्त्रे परिधान केलेल्या त्या चंद्रपत्नी हात जोडून म्हणाल्या: ‘हा कोण, ज्याला आमच्या पुत्राकडे नेले जात आहे?’
Verse 27
तत्कथ्यतां महाभागे स च ते दर्शनं गतः
हे महाभागे, ते कथन करा; आणि तो निश्चयच तुझ्या दर्शनास आला आहे.
Verse 28
पार्वत्युवाच । मम भाग्यवशात्पुत्रः कथमुत्संगमाहरेत् । न ह्यभाग्यवशात्पुंसां क्वापि सौख्यं निरन्तरम्
पार्वती म्हणाली—माझ्या सौभाग्याच्या बळावर माझा पुत्र माझ्या मांडीवर कसा येईल? कारण अभाग्यवानांना कुठेही अखंड सुख मिळत नाही.
Verse 29
सुतनाम्नाप्यहं दृष्ट्वा भवतीनां च दर्शनात् । किमर्थमिह संप्राप्ताः कथ्यतामविलंबितम्
‘पुत्र’ नावाने ज्याला पाहिले आणि तुम सर्वांचे दर्शन झाले; तुम्ही इथे कशासाठी आला आहात? विलंब न करता सांगा.
Verse 30
कृत्तिका ऊचुः । वयं तव सुतं न्यस्तं प्रदातुमिह सुन्दरि । चातुर्मास्ये रवौ स्नातुमागता देवनिम्नगाम्
कृत्तिका म्हणाल्या—हे सुंदरी, आमच्याकडे सोपवलेला तुझा पुत्र परत देण्यासाठी आम्ही इथे आलो आहोत. चातुर्मास्यात, रविवारी, देव-नदीत स्नान करण्यास आम्ही आलो होतो.
Verse 31
पार्वत्युवाच । न हास्यावसरः सख्यः सत्यमेव हि कथ्यताम् । एकांतावसरे हास्यं जायते चेतरेतरम्
पार्वती म्हणाली—हे सख्यांनो, हा विनोदाचा काळ नाही; सत्यच सांगा. एकांत प्रसंगीच सख्यांमध्ये परस्पर हास्य उत्पन्न होते.
Verse 32
कृत्तिका ऊचुः । सत्यं वदामहे देवि तव त्रैलोक्यशोभिते । अस्य स्तंबसमूहस्य मध्यस्थं बालकं वृणु
कृत्तिकांनी म्हटले—हे देवि, त्रैलोक्यशोभिते! आम्ही सत्यच बोलतो. या काश-सरकंड्यांच्या समूहाच्या मध्यभागी उभ्या असलेल्या बालकास तू निवड.
Verse 33
कृत्तिकानां वचः श्रुत्वा शंकिता पार्वती तदा । ददर्श बालं दीप्ताभं षण्मुखं दीप्तवर्चसम्
कृत्तिकांचे वचन ऐकून पार्वती तेव्हा किंचित् शंकित झाली; आणि तिने तेजस्वी बालक पाहिला—षण्मुख, दैदीप्यमान तेजाने उजळलेला.
Verse 34
तडित्कोटिप्रतीकाशं रूपदिव्यश्रिया युतम् । वह्निपुत्रं च गांगेयं कार्तिकेयं महाबलम्
तो कोट्यवधी वीजांच्या चमकेसारखा दीप्त होता, दिव्य रूपश्रीने युक्त—अग्निपुत्र, गंगापुत्र, महाबली कार्तिकेय.
Verse 35
सा वत्सेति गृहीत्वा तं कुमारं पाणिना मुदा । विमानमध्यमादाय कृत्वोत्संगे ह्युवाच ह
ती ‘वत्सा!’ असे म्हणत आनंदाने त्या कुमाराला हाताने धरून, सरकंड्यांच्या मध्यातून उचलून, कुशीत घेऊन बोलली.
Verse 36
चिरंजीव चिरं नन्द चिरं नंदय बाधवान् । इत्युक्त्वा गाढमालिंग्य मूर्ध्नि चाघ्राय तं सुतम्
‘चिरंजीव हो, चिरकाळ आनंदी राहा, आणि चिरकाळ बंधूंना आनंद दे’ असे म्हणत तिने पुत्राला घट्ट आलिंगन दिले व त्याच्या मस्तकाचा चुंबन (घ्राण) केला.
Verse 37
संहृष्टा परमोदारं भास्वरं हृष्टमानसम् । कार्तिकेयो महाप्रेम्णा प्रणिपत्य महेश्वरम्
अतिशय हर्षित, तेजस्वी व परम उदार कार्त्तिकेय, उल्लसित अंतःकरणाने, महाप्रेमाने महेश्वर (शिव) यांस साष्टांग प्रणाम करू लागला।
Verse 38
ततः प्रांजलिरव्यग्रः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तद्विमानं ययौ शीघ्रं तीर्त्वा नदनदीपतीन्
त्यानंतर तो हात जोडून, अव्यग्र व अंतःकरणाने अत्यंत प्रसन्न होऊन, त्या दिव्य विमानात शीघ्र निघाला आणि नद-नद्यांचे अधिपती पार करून गेला।
Verse 39
जंबुद्वीपमतिक्रम्य लक्षयोजनमायतम् । ततः समुद्रं द्विगुणं लवणोदं तथैव च
लक्ष योजन विस्तार असलेल्या जंबूद्वीपाला ओलांडून, तो पुढे त्याच्या दुप्पट विस्ताराच्या समुद्रापाशी—लवणोद, म्हणजे खाऱ्या पाण्याच्या समुद्रापाशी—पोहोचला।
Verse 41
दिव्यलोकसमाक्रांतं दिव्यपर्वतसंकुलम् । इक्षूदाद्विगुणं द्वीपं तद्द्वीपाद्द्विगुणः पुनः
तो प्रदेश दिव्य लोकांनी व्यापलेला व दिव्य पर्वतांनी भरलेला आहे। इक्षु-समुद्रापासून दुप्पट विस्ताराचा एक द्वीप आहे, आणि त्या द्वीपापासूनही पुन्हा दुप्पट (अगला) आहे।
Verse 42
तमतिक्रम्य तत्सिन्धोर्दविगुणं क्रौंचसंज्ञितम् । ततोऽपि द्विगुणः सिन्धुः सुरोदो यक्षसेवितः
ते अतिक्रमून, त्या समुद्राच्या दुप्पट परिमाणाचा ‘क्रौंच’ नावाचा प्रदेश आहे। त्यापुढेही पुन्हा दुप्पट ‘सुरोद’ समुद्र आहे, जो यक्षांनी सेवित आहे।
Verse 43
ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं शाकद्वीपेतिसंज्ञितम् । अर्णवद्विगुणं तस्मादाज्यरूपं सुनिर्मितं
त्याहीपुढे त्याहून द्विगुण विस्ताराचा शाकद्वीप नावाचा द्वीप आहे. त्यापुढे द्विगुण समुद्र असून तो घृतस्वरूप, अत्यंत रम्य रीतीने निर्मिलेला आहे.
Verse 44
परमस्वादसंपूर्णं यत्र सिद्धाः समंततः । तस्माच्च द्विगुणं द्वीपं शाल्मलीवृक्षसंज्ञितम्
तो प्रदेश परम मधुरतेने परिपूर्ण आहे, जिथे सर्व बाजूंनी सिद्धगण वसतात. त्यापुढे द्विगुण विस्ताराचा शाल्मलीवृक्ष-नावाने प्रसिद्ध द्वीप आहे.
Verse 45
समुद्रो द्विगुणस्तत्र दधिमंडोदसंभवः । साध्या वसंति नियतं महत्तपसि संस्थिताः
तेथे समुद्रही द्विगुण असून तो दही व त्याच्या मांड-सारापासून उत्पन्न झालेला आहे. तेथे साध्यगण नित्य वसतात, महान तपश्चर्येत स्थित असतात.
Verse 47
ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं प्लक्षनामेति विश्रुतम् । क्षीरोदो द्विगुणस्तत्र यत्रयत्रमहर्षयः । षडिमानि सुदिव्यानि भौमः स्वर्ग उदाहृतः । तत्र स्वर्णमयी भूमिस्तथा रजतसंयुता
त्याहीपुढे द्विगुण विस्ताराचा प्लक्ष नावाने विख्यात द्वीप आहे. तेथे क्षीरसागरही द्विगुण असून, ठिकठिकाणी महर्षी वसतात. ही सहा स्थाने अतिदिव्य—पृथ्वीवरील स्वर्ग—असे सांगितले आहे; तेथे भूमी सुवर्णमयी व रजतयुक्त आहे.
Verse 48
दृष्टवा मधूपलस्वादैः सर्वकामप्रदायका । यत्र स्त्रीपुरुषाणां च कल्पवृक्षा गृहे स्थिताः
तेथे मधु व साखरेसारखी मधुर (वस्तु) आहेत, ज्या सर्व इच्छा पूर्ण करतात; आणि तेथे स्त्री-पुरुषांच्या घरातच कल्पवृक्ष उभे आहेत.
Verse 49
वासांसि भूषणानां च समूहान्हर्षयंति च । एतानि दक्षचिह्नानि द्वीपानि मुनिसत्तम
तेथे वस्त्रे व भूषणांचे समूहही हर्ष उत्पन्न करतात। हे मुनिश्रेष्ठा, ही दक्षाच्या चिन्हांनी अंकित, सुव्यवस्थित लक्षणांनी युक्त अशी द्वीपे आहेत।
Verse 51
तन्मध्ये सुमह्द्वीपं श्वेतं नाम सुनिश्चितम् । रम्यकः पर्वतस्तत्र शतशृंगोमितद्रुमः
त्याच्या मध्यभागी ‘श्वेत’ नावाचे निश्चित असे एक विशाल द्वीप आहे। तेथे रम्यक पर्वत आहे—शंभर शिखरांचा आणि अमाप वृक्षांनी भरलेला।
Verse 52
तस्य शृंगे महद्दिव्ये विमानं स्थापितं तदा । तदाऽमृतफलैर्वृक्षैः सेविते हेमवालुके
त्या महान् दिव्य शिखरावर तेव्हा एक दिव्य विमान स्थापित झाले. सुवर्णमय वाळू असलेल्या त्या स्थानी अमृतफल देणाऱ्या वृक्षांनी शोभा वाढविली.
Verse 53
क्षीरच्छेदेन विहृते शिलातलसुसंवृते । विविक्ते सर्वसुभगे मणिरत्नसमन्विते
तो प्रदेश क्षीरधारेसारख्या उज्ज्वल प्रवाहांनी शोभित होता आणि गुळगुळीत शिलातलाने उत्तमरीत्या आच्छादित होता. तो एकांत, सर्वथा मंगलमय व मणि-रत्नांनी समृद्ध होता.
Verse 54
उमायै कथयामास देवदेवः पिनाकधृक् । कार्तिकेयोऽपि शुश्राव गुह्याद्गुह्यतरं महत्
तेव्हा देवाधिदेव पिनाकधारी शिवांनी उमेपाशी ते कथन केले. कार्तिकेयानेही ऐकले—हा महान उपदेश, जो गुप्ताहूनही अधिक गुप्त आहे.
Verse 55
प्रणवेन युतं साग्रं सरहस्यं श्रुतेः परम्
प्रणव (ॐ) युक्त, सर्वांगाने परिपूर्ण असे हे परम रहस्य आहे; श्रुतीत सांगितलेल्या वेदापेक्षाही परे मानले जाते.
Verse 57
ईश्वर उवाच । अक्षरत्रयसंयुक्तो मन्त्रोऽयं सकृदक्षरः । माघमासहितश्चायममाक्षोहेनश्चायममायो विश्वपावनः । विष्णुगम्यो विष्णु मध्यो मन्त्रत्रयसमन्वितः । तुरीयकलयाऽशेषब्रह्मांडगणसेवितः
ईश्वर म्हणाले—हा मंत्र त्र्यक्षरयुक्त असून एकदाच उच्चारला तरी अक्षय ध्वनी आहे. तो माघमासाशी संबंधित, अपरिमित, मायारहित व संपूर्ण विश्व पावन करणारा आहे. तो विष्णुप्राप्तीचा मार्ग आहे, विष्णूला मध्यस्थानी धारण करतो आणि मंत्रत्रयाने समन्वित आहे. तुरीय कलाशक्तीने तो असंख्य ब्रह्मांडांतील सर्व गणांनी सेविला जातो.
Verse 59
ओंकारेति प्रियोक्तिस्ते महादुःखविनाशनः । तं पूर्वं प्रणवं ध्यात्वा ज्ञानरूपं सुखाश्रयम्
‘ओंकार’ ही प्रिय वाणी महादुःखाचा नाश करणारी आहे. प्रथम त्या प्रणवाचे ध्यान करावे—जो ज्ञानस्वरूप व सुखाचा आश्रय आहे.
Verse 60
पद्मासनपरो भूत्वा संपूज्य ज्ञानलोचनः
पद्मासनात स्थिर बसून, विधिपूर्वक पूजन करून, ज्ञानदृष्टी असलेला साधक पुढील साधनेत प्रवृत्त होवो.
Verse 61
नेत्रे मुकुलिते कृत्वा शुरो करौ कृत्वा तु संहतौ । चेतसि ध्यानरूपेण चिंतयेच्छिवमंगलम्
डोळे मिटून, दोन्ही हात संयतपणे जोडून, मनात ध्यानरूपाने शिव—मंगलस्वरूप—याचे चिंतन करावे.
Verse 62
तडित्कोटिप्रतीकाशं सूर्यकोटिसमच्छविम् । चन्द्रलक्षसमच्छन्नं पुरुषं द्योतिताखिलम् १
तो त्या परम पुरुषाचे ध्यान करावे—कोटी वीजांसारखा प्रकाशमान, कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी, लक्ष चंद्रांसारख्या शीतल प्रभेने आच्छादित, आणि अखिल विश्व उजळविणारा।
Verse 63
मूर्त्तामूर्त्तवैराजं तं सदसद्रूप मव्यम् । चिंतयित्वा विराड्रूपं न भूयःस्तनपो भवेत् । चातुर्मास्ये सकृदपि ध्यानात्कल्मषसंक्षयः
त्या अव्यय प्रभू ‘विराज’चे ध्यान करावे—जो साकारही आहे आणि निराकारही, ज्याचे स्वरूप सत् व असत् दोन्ही व्यापते. त्याच्या विराट् रूपाचे चिंतन केल्यास पुन्हा देहधारी जन्म होत नाही; आणि चातुर्मास्यात एकदाच ध्यान केले तरी पापक्षय होतो।
Verse 64
विलोकयेद्योऽघविनाशनाय क्षणं प्रभुर्जन्मशतोद्भवाय
जो पापविनाशाच्या हेतूने प्रभूचे क्षणभरही दर्शन करतो, त्याला असे पुण्य लाभते जे अन्यथा शंभर जन्मांनंतरच प्राप्त होईल।
Verse 261
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ध्यानयोगोनामैकषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात, शेषशायी-उपाख्यानात, ब्रह्मा-नारद संवादात, चातुर्मास्य-माहात्म्यप्रसंगी ‘ध्यानयोग’ नावाचा दोनशे एकसष्टावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 988
निष्कामैर्मुनिभिः सेव्यो महाविद्यादिसेवितः । नाभितः शिरसि व्याप्त अखण्डसुखदायकः
तो निष्काम मुनींनी सेविला जातो आणि महाविद्या इत्यादी दिव्य शक्तींनीही उपासिला जातो. नाभीपासून शिरापर्यंत व्यापून तो अखंड सुख प्रदान करतो।