Adhyaya 131

Verse 1

देव उवाच । एषा रात्रिः समादिष्टा दानवानां सुरेश्वरि । पिशाचानां च भूतानां राक्षसानां विशेषतः

देव म्हणाले—हे सुरेश्वरी! ही रात्रि दानवांसाठी नेमून दिली आहे; विशेषतः पिशाच, भूत आणि राक्षसांसाठी.

Verse 2

यत्किंचित्क्रियते कर्म तत्र स्नानादिकं शुभम् । तत्सर्वं जायते तेषां पुरा दत्तं स्वयंभुवा

त्या वेळी जे काही कर्म केले जाते—स्नानादि शुभ कर्मसुद्धा—ते सर्व त्यांच्यासाठी फलदायी ठरते; कारण पूर्वी स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी ते त्यांना दिले होते.

Verse 3

मर्यादा तैः समं येन देवानां च यदा कृता । अर्हाणां यज्ञभागस्य काश्यपानामथाग्रजाम्

आणि जेव्हा त्यांच्या बरोबर देवतांची मर्यादा/संधी ठरविली गेली—यज्ञभागाचे अधिकारी, म्हणजे काश्यपवंशातील अग्रज यांच्याविषयी.

Verse 4

तदर्थं दशसाहस्रा दानवा युद्ध दुर्मदाः । कुंतप्रासकरा भानुं रुंधन्त्युद्गतकार्मुकाः

त्याच हेतूसाठी युद्धोन्मत्त दहा हजार दानव—कुंत व प्रास धारण करून, धनुष्य उचलून—सूर्याला अडवितात.

Verse 5

तमुद्दिश्य सहस्रांशुं यज्जलं परिक्षिप्यते । सावित्रेण च मन्त्रेण तेषां तज्जायते फलम्

सहस्रकिरण सूर्याला उद्देशून जे जल अर्पिले जाते आणि सावित्री-मंत्राचा जप केला जातो—त्याचे पुण्यफळ त्यांनाच प्राप्त होते।

Verse 6

ते हतास्तेन तोयेन वज्रतुल्येन तत्क्षणात् । प्रमुंचंति सहस्रांशुं नित्यमेव सुरेश्वरि

हे सुरेश्वरी! वज्रासारख्या त्या जलाने ते तत्क्षणी मारले जातात; आणि ते नित्यच सहस्रकिरण सूर्याला मुक्त करतात (पुढे जाण्यास)।

Verse 7

एतस्मात्कारणात्तोयमस्त्ररूपं क्षिपाम्यहम् । संध्या कालं समुद्दिश्य भानुं संध्यां न पार्वति

म्हणूनच मी हे जल अस्त्ररूपाने क्षेपण करतो, संध्याकाळाला उद्देशून—हे पार्वती! हे स्त्रीरूप संध्येला नमस्कार नव्हे, तर भानू (सूर्य)च्या रक्षणार्थ आहे।

Verse 8

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदुत्तरतः स्थितः । उदयार्थं रविं यान्तं निरुन्धन्ति च दारुणाः

श्रेष्ठ पुरुष जे जे आचरण करतो, मागे उभे असलेले तेच अनुसरतात; आणि उदयासाठी जाणाऱ्या रविला दारुण प्राणी अडवितात।

Verse 9

तेऽपि संध्याजलैर्देवि निहता ब्राह्मणोत्तमैः । मया च तं विमुञ्चंति मूर्च्छिता निपतन्ति च

हे देवी! ब्राह्मणोत्तमांच्या संध्याजलाने तेही निहत होतात; आणि माझ्यामुळेही ते त्याला (सूर्याला) सोडतात, मग मूर्च्छित होऊन कोसळतात।

Verse 10

एतस्मात्कारणाद्देवि सन्ध्ययोरुभयोरपि । अहं चान्ये च विप्रा ये ते नमंति दिवाकरम्

या कारणामुळे, हे देवी, प्रातः व सायं—दोन्ही संध्याकाळी—मी आणि इतर ब्राह्मण दिवाकर, दिन-निर्माता सूर्याला नमस्कार करतो.

Verse 11

तस्मात्त्वं गृहमागच्छ त्यक्त्वेर्ष्यां पर्वतात्मजे । प्रशस्यां त्वां परित्यक्त्वा नान्यास्ति हृदये मम

म्हणून, हे पर्वतात्मजे, ईर्ष्या सोडून घरी ये. स्तुत्य अशा तुला सोडून माझ्या हृदयात दुसरी कोणीही नाही.

Verse 12

देव्युवाच । निष्कामो वा सकामो वा संध्यां स्त्रीसंज्ञितामिमाम् । यत्त्वं नमसि देवेश तन्मे दुःखं प्रजायते

देवी म्हणाली—हे देवेश! तू निष्काम असो वा सकाम; पण तू या स्त्रीरूपिणी संध्येला नमस्कार करतोस, तेव्हा मला दुःख होते.

Verse 13

तस्माद्गङ्गापरित्यागं सन्ध्यायाश्च विशेषतः । यावन्न कुरुषे देव तावत्तुष्टिर्न मे भवेत्

म्हणून, हे देव, तू गंगेचा—आणि विशेषतः संध्याचा—परित्याग करेपर्यंत मला समाधान होणार नाही.

Verse 14

एवमुक्त्वाऽथ सा देवी विशेषव्रतमास्थिता । अवमन्य महादेवं प्रार्थयानमपि स्वयम्

असे बोलून देवीने विशेष व्रत स्वीकारले; आणि स्वतः विनवित असतानाही महादेवांचा अवमान केला.

Verse 16

न च साम्ना व्रजेत्तुष्टिं कथंचिदपि पार्वती । मृषेर्ष्यांधारिणी देवी नैतत्स्वल्पं हि कारणम्

आणि पार्वती कोणत्याही प्रकारच्या समजुतीनेही संतुष्ट झाली नाही. अकारण ईर्ष्या धारण करणाऱ्या देवीसाठी हे कारण काही लहान नव्हते.

Verse 17

ततो मन्त्रप्रभावं तं विज्ञाय परमेश्वरः । ध्यानं धृत्वा सुसूक्ष्मेण ज्ञानेनाथ स्वयं ततः

मग परमेश्वराने त्या मंत्राचा प्रभाव जाणून गहन ध्यान धारण केले आणि अत्यंत सूक्ष्म आध्यात्मिक ज्ञानाने स्वतः पुढे प्रवृत्त झाले.

Verse 18

तमेव मन्त्रं मन्त्रेण न्यासेन च विशेषतः । सम्यगाराधयामास संपूज्यात्मानमात्मना

त्यांनी त्याच मंत्राची मंत्रसाधनेने आणि विशेषतः न्यासाने विधिपूर्वक आराधना केली—आत्म्याने आत्म्याचे पूजन केले.

Verse 19

ततः स चिन्तयामास किमेतत्कारणं स्थितम् । विरक्ताऽपि ममोत्कण्ठां येनैषा प्रकरोति न

मग त्यांनी विचार केला—“ये कोणते कारण येथे कार्यरत आहे, ज्यामुळे ही विरक्त असूनही माझ्यात उत्कंठा जागवत नाही?”

Verse 21

तस्मान्नास्ति परः कश्चित्पूज्यपूज्यः स एव च । ऐश्वर्यात्सर्वदेवानामीशानस्तेन निर्मितः

म्हणून त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही; तोच परम पूज्य आहे. आपल्या ऐश्वर्यबलाने त्याने ईशानाला सर्व देवांचा अधिपती म्हणून स्थापित केले आहे.

Verse 22

एवं यावत्स ईशानः समाराधयति प्रभुः । तावद्देवी समायाता मन्त्राकृष्टा च यत्र सः

अशा रीतीने प्रभु ईशान जितका काळ आराधना करीत होते, तितक्यात मंत्राने आकृष्ट झालेली देवी ते जिथे होते तिथेच येऊन पोहोचली।

Verse 23

ततः प्रोवाच तं देवं प्रणिपत्यकृतांजलिः । ज्ञातं मया विभो सर्वं न मां त्यज तव प्रियाम्

मग तिने देवाला प्रणाम करून हात जोडून म्हटले— “हे विभो, सर्व काही मला कळले आहे; तुमची प्रिया मला सोडू नका.”

Verse 24

तस्मादागच्छ गच्छावो यत्र त्वं वाञ्छसि प्रभो । क्षम्यतां देव मे सर्वं न कृतं यद्वचस्तव

“म्हणून चला; हे प्रभो, तुम्हाला जिथे हवे तिथे आपण जाऊ. हे देव, माझे सर्व अपराध क्षमा करा, कारण तुमच्या वचनाप्रमाणे मी केले नाही.”

Verse 25

ततस्तुष्टो महादेवस्तामालिङ्ग्य शुचिस्मिताम् । इदमूचे विहस्योच्चैर्मेघगम्भीरया गिरा

तेव्हा प्रसन्न झालेल्या महादेवांनी त्या पवित्र, मंदस्मित देवीला आलिंगन दिले आणि हसत-हसत मेघगंभीर वाणीने मोठ्याने हे वचन बोलले।

Verse 26

यैषा त्वयाऽत्मभूतोत्था निर्मिता परमा तनुः । एतां या कामिनी काचित्पूजयिष्यति भक्तितः । अनेनैव विधानेन तस्या भर्ता भविष्यति

“तुझ्याच आत्मस्वरूपातून उत्पन्न होऊन तुझ्याद्वारे निर्मिलेली ही परमतनु—जी कोणतीही स्त्री हिची भक्तीने, याच विधीने पूजा करील, तिला पतीची प्राप्ती होईल.”

Verse 27

तृतीयायां विशेषेण यावत्संवत्सरं शुभे । सा लभिष्यति सत्कान्तं पुत्रदं सर्वकामदम्

हे शुभे! तृतीयेला विशेषतः वर्षभर (हे व्रत केल्यास) ती सत्कांत, पुत्रप्रद आणि सर्वकामद पती प्राप्त करते.

Verse 28

तथैतां मामकीं मूर्तिमीशानाख्यां च ये नराः । तेषां दुष्टापि या कान्ता सौम्या चैव भविष्यति

तसेच जे पुरुष माझ्या ‘ईशाना’ नामक या मूर्तीची पूजा करतात, त्यांची प्रिया दुष्टा असली तरी निश्चयाने सौम्य व सुशीला होते.

Verse 29

ये पुनः कन्यकाहेतोः पूजयिष्यंति भक्तितः । यां कन्यां मनसि स्थाप्य तां लभिष्यन्त्यसंशयम्

आणि जे कन्या-प्राप्तीच्या हेतूने भक्तिभावाने पूजा करतात—ज्या कन्येला मनात स्थिर करतात—तिला ते निःसंशय प्राप्त करतात.

Verse 30

निष्कामाश्चापि ये मर्त्या पूजयिष्यंति सर्वदा । ते यास्यंति परां सिद्धिं जरामरणवर्जिताम्

आणि जे मर्त्य निष्काम होऊन सदैव पूजा करतात, ते जरा-मरणरहित परम सिद्धीला प्राप्त होतात.

Verse 31

एवमुक्त्वा महादेवो वृषमारोप्य तां प्रियाम् । स्वयमारुह्य पश्चाच्च कैलासं पर्वतं गतः

असे बोलून महादेवांनी आपल्या प्रियेला वृषभावर आरूढ केले; मग स्वतःही आरूढ होऊन कैलास पर्वताकडे गेले.

Verse 32

नारद उवाच तस्मात्तव सुतेयं या तामाराधयतु द्रुतम् । पञ्चपिण्डमया गौरीं यावत्संवत्सरं शुभाम्

नारद म्हणाले—म्हणून तुझी कन्या त्वरेने त्या गौरीची आराधना करो. पाच पवित्र पिंडांनी घडविलेल्या शुभ गौरीची ती पूर्ण एक वर्ष पूजा करो.

Verse 33

तृतीयायां विशेषेण ततः प्राप्स्यति सत्पतिम् । मुखप्रेक्षमतिप्रीतं रूपादिभिर्गुणैर्युतम्

मग विशेषतः तृतीयेला ती सत्पती प्राप्त करील—ज्याचे मुख पाहताच मन अत्यंत प्रसन्न होईल, आणि जो रूप इत्यादी गुणांनी युक्त असेल.

Verse 34

शांडिल्युवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदः प्रययौ ततः । तीर्थयात्रां प्रति प्रीत्या मम मात्रा विसर्जितः

शांडिल्य म्हणाला—असे बोलून मुनिश्रेष्ठ नारद तेथून निघून गेले. माझ्या मातेनं प्रेमानं त्यांना निरोप दिला, आणि ते तीर्थयात्रेसाठी प्रस्थान केले.

Verse 35

मयापि च तदादेशात्कौमार्येपि च संस्थया । पूजया वत्सरं यावत्पूजिता पतिकाम्यया

आणि मीही त्या आज्ञेनुसार—कौमार्य अवस्थेत विधिपूर्वक—पतीप्राप्तीच्या इच्छेने (गौरीची) एक वर्षभर पूजा केली.

Verse 36

तृतीयायां विशेषेण मार्गमासादितः शुभे । नैवेद्यैर्विविधैर्दानैर्गंधमाल्यानुलेपनैः

विशेषतः तृतीयेला, शुभ मार्गशीर्ष महिन्यापासून आरंभ करून, विविध नैवेद्य, दान, सुगंध, माळा व अनुलेपन यांनी पूजा केली गेली.

Verse 37

तत्प्रभावादयं प्राप्तो जैमिनिर्नाम सद्द्विजः । कात्यायनि यथा दृष्टस्त्वया किं कीर्तितैः परैः

त्या व्रताच्या प्रभावाने जैमिनी नावाचा हा सद्‌द्विज येथे प्राप्त झाला आहे. हे कात्यायनी, जे तू स्वतः पाहिले आहेस, त्यासाठी इतरांच्या वर्णनांची काय गरज?

Verse 38

तस्मात्त्वमपि कल्याणि पूजयैनां समाहिता । संप्राप्स्यसि सुसौभाग्यं मैत्रेय्या सदृशं शुभे

म्हणून, हे कल्याणी, तूही मन एकाग्र करून या देवीची पूजा कर. हे शुभे, तुला मैत्रेय्येसारखे उत्तम सुसौभाग्य प्राप्त होईल.

Verse 39

त्वया न पूजिता चेयं कौमार्ये वर्तमानया । यावत्संवत्सरं गौरी तृतीयायां न चाधिकम्

तू कौमार्यावस्थेत असताना तृतीयेला वर्षभर या गौरीची पूजा केली नाहीस—आणि त्याहून अधिकही केले नाहीस—

Verse 40

सापत्न्यं तेन संजातं सौभाग्येपि निरर्गले । यथोक्तविधिना देवी सत्यमेतन्मयोदितम्

त्याच कारणाने, सौभाग्य निर्विघ्न असतानाही सापत्न्य—म्हणजे सौतन असणे—उत्पन्न झाले. हे देवीस्वरूपे, यथोक्त विधीनुसार मी जे सांगितले ते सत्य आहे.

Verse 41

सूत उवाच । श्रुत्वा कात्यायनी सर्वं शांडिल्या यत्प्रकीर्तितम् । ततः प्रणम्य तां पृष्ट्वा स्वमेव भवनं ययौ

सूत म्हणाले—शांडिल्यांनी जे सर्व सांगितले ते ऐकून कात्यायनीने त्यांना प्रणाम केला; मग अधिक विचारून ती आपल्या घरी परत गेली.

Verse 42

मार्गशीर्षेऽथ संप्राप्ते तृतीयादिवसे सिते । तां देवीं पूजयामास वर्षं यावकृतक्षणा

मग मार्गशीर्ष मास आला तेव्हा, शुक्लपक्षातील तृतीयेला, तिने त्या देवीची पूजा आरंभली आणि व्रताच्या नियत काळानुसार पूर्ण एक वर्ष अखंड केली।

Verse 43

गौरिणीर्भोजयामास मृष्टान्नैर्भोजनै रसैः । तैलक्षारपरित्यक्तैर्गन्धैः कुंकुमपूर्वकैः

तिने गौरीव्रत करणाऱ्या स्त्रियांना मिष्टान्न, उत्तम भोजन व रसयुक्त पदार्थांनी तृप्त केले; तसेच तेल-क्षाररहित सुगंधी द्रव्ये आणि कुंकुमादि अर्पण करून पूजन केले।

Verse 44

ततस्तु वत्सरे पूर्णे याज्ञवल्क्यस्तदन्तिकम् । गत्वा प्रोवाच किं कष्टं त्वं करोषि शुचिस्मिते

मग वर्ष पूर्ण झाल्यावर याज्ञवल्क्य तिच्याजवळ गेले आणि म्हणाले— “हे शुचिस्मिते, तू कोणते कष्टसाध्य व्रत करीत आहेस?”

Verse 45

मया कांतेन रक्तेन कामदेन सदैव तु । तस्मादागच्छ गच्छाव स्वमेव भवनं शुभे

“मी—तुझा कान्त—सदैव तुझ्यावर अनुरक्त व तुझ्या इच्छा पूर्ण करणारा आहे. म्हणून ये; हे शुभे, आपण आपल्या घराकडे जाऊया।”

Verse 46

एवमुक्त्वा तु तां हृष्टां गृहीत्वा दक्षिणे करे । जगाम भवनं पश्चात्पुलकांकितगात्रजाम्

असे बोलून त्याने आनंदित झालेल्या तिला उजव्या हाताने धरले; मग तो घराकडे गेला, आणि तिचे अंग आनंदाने रोमांचित झाले।

Verse 47

ततः परं तया सार्धं वर्तते हर्षिताननः । मैत्रेय्या सहितो यद्वदविशेषेण सर्वदा

त्यानंतर तो तिच्यासह राहू लागला, मुख सदैव आनंदित; मैत्रेयीप्रमाणेच तो तिलाही नेहमी कोणताही भेद न करता समान मान देई।

Verse 48

ततः संजनयामास तस्यां पुत्रं गुणान्वितम् । कात्यायनाभिधानं च यज्ञ विद्याविचक्षणम्

त्यानंतर तिच्या गर्भातून त्याने गुणसम्पन्न पुत्र उत्पन्न केला—कात्यायन नावाचा, यज्ञविद्येत निपुण व विवेकी।

Verse 49

पुत्रो वररुचिर्यस्य बभूव गुणसागरः । सर्वज्ञः सर्वकृत्येषु वेदवेदांगपारगः

त्याचा पुत्र वररुचि नावाने प्रसिद्ध झाला—गुणांचा सागर; सर्व कर्तव्यांत सर्वज्ञ, आणि वेद व वेदांगांचे पारंगत।

Verse 50

स्थापितोऽत्र शुभे क्षेत्रे येन विद्यार्थिनां कृते । समाराध्य विशेषेण चतुर्थ्यां शुक्लवासरे

या शुभ क्षेत्रात विद्यार्थ्यांच्या हितासाठी त्याने (देवतेची) स्थापना केली; शुक्लपक्षातील चतुर्थीच्या दिवशी विशेष भक्तीने आराधना करून।

Verse 51

महागणपतिर्भक्त्या सर्वविद्याप्रदायकः । यस्तस्य पुरतो विप्राः शांतिपाठविधानतः

तो महागणपति भक्तीने पूजिला असता सर्व विद्यांचे दान करतो; आणि त्याच्या समोर ब्राह्मण विधिपूर्वक शांतिपाठ करतात।

Verse 52

गृह्णाति पुष्पमालां यः पठेच्छक्त्या द्विजोत्तमाः । वेदांतकृत्स विप्रः स्यात्सदा जन्मनिजन्मनि

हे द्विजोत्तमांनो! जो पुष्पमाळा धारण करून सामर्थ्यानुसार हा पाठ करतो, तो जन्मोजन्मी सदा वेदान्तकृत् ब्राह्मण होतो।

Verse 53

अशक्त्या चाथ पाठस्य यो गृह्णाति धनेन च । स विशेषाद्भवेद्विप्रो वेदवेदांगपारगः

जो पाठ करण्यास अशक्त असून धनाने ते अनुष्ठान करवितो, तो विशेषतः वेद-वेदांगांमध्ये पारंगत ब्राह्मण होतो।

Verse 54

विदुषां स गृहे जन्म याज्ञिकानां सदा लभेत् । न कदाचित्तु मूर्खार्णां निन्दितानां कथञ्चन

तो सदा विद्वान व यज्ञपरायणांच्या घरी जन्म मिळवितो; मूर्ख व निंदितांच्या कुळात तो कधीही जन्म घेत नाही।

Verse 131

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशी-सहस्री संहितेतील षष्ठ भाग नागरखण्डात ‘हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्य, ईशानोत्पन्न पंचपिंडिका-गौरीमाहात्म्य व वररुचिस्थापित गणपतीमाहात्म्य-वर्णन’ नामक एकशे एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला।