Adhyaya 199

Verse 1

ऋषय ऊचुः । तिस्रःकोट्योर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । श्रूयते सूत कार्त्स्न्येन कीर्त्यमाना मुनीश्वरैः

ऋषी म्हणाले—हे सूत, या भूतलावर तीर्थांची तीन कोटी आणि अर्धकोटी संख्या आहे असे ऐकिवात आहे; मुनीश्वरांनी ती सर्वथा कीर्तिली आहेत।

Verse 2

कथं लभ्येत सर्वेषां तीर्थानां स्नानजं फलम् । अल्पायुर्भिर्महाभाग कलिकाल उपस्थिते

हे महाभाग, कलिकाल उपस्थित असताना आणि लोक अल्पायुषी असताना, सर्व तीर्थांच्या स्नानजन्य फळाची प्राप्ती कशी होईल?

Verse 3

सूत उवाच । क्षेत्रत्रयमिहाख्यातं तथारण्यत्रयं महत् । पुरीत्रयं वनान्येव त्रीणि ग्रामास्तथात्रयः

सूत म्हणाला—येथे तीन क्षेत्रे प्रसिद्ध आहेत, तसेच तीन महान अरण्ये; तीन पुर्या, तीन वनप्रदेश, आणि तसेच तीन गावेही आहेत।

Verse 4

तथा तीर्थत्रयं चान्यत्पर्वतत्रितयान्वितम् । महानदीत्रयं चैव सर्वपातकनाशनम्

तसेच आणखी एक तीर्थत्रय आहे, जे पर्वतत्रयाने युक्त आहे; आणि महानद्यांचाही त्रय आहे—जो सर्व पातकांचा नाश करणारा आहे.

Verse 5

मर्त्यलोकेस्थितं विप्राः सर्वतीर्थफलप्रदम् । सर्वेष्वेतेषु यः स्नाति स सर्वेषां फलं लभेत्

हे विप्रहो, मर्त्यलोकी स्थित हे सर्व तीर्थांचे फळ देणारे आहे. जो या सर्वांत स्नान करतो, तो सर्वांचे पूर्ण फळ प्राप्त करतो.

Verse 6

चतुर्विंशतिसंख्यानामिदमाह प्रजापतिः । य एकस्मिंस्त्रिके स्नाति सर्व त्रिकफलं लभेत्

चोवीस संख्येच्या या समूहाविषयी प्रजापतीने असे सांगितले: जो यांतील कोणत्याही एका त्रयात स्नान करतो, तो सर्व त्रयांचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 7

ऋषय ऊचुः त्रीणि क्षेत्राणि कानीह तथारण्यानि कानि च । पुर्यस्तिस्रो महाभाग काःख्याताश्च वनानि च

ऋषी म्हणाले—येथील तीन क्षेत्रे कोणती आणि तीन आरण्ये कोणती? हे महाभाग, तीन प्रसिद्ध पुर्या कोणत्या आणि प्रसिद्ध वने कोणती?

Verse 8

के ग्रामाः कानि तीर्थानि के नगाः सरितश्च काः । नामभिर्वद नः सूत सर्वाण्येतानि विस्तरात्

कोणती गावे, कोणती तीर्थे, कोणते पर्वत आणि कोणत्या नद्या? हे सूत, ही सर्व नावे आम्हांस विस्ताराने सांगा.

Verse 9

सूत उवाच कुरुक्षेत्रमिति ख्यातं प्रथमं क्षेत्रमुत्तमम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं द्वितीयं परिकीर्तितम्

सूत म्हणाले—‘कुरुक्षेत्र’ म्हणून प्रसिद्ध असे पहिले व परम उत्तम क्षेत्र आहे. हाटकेश्वरापासून उत्पन्न (हाटकेश्वर-संबंधी) क्षेत्र दुसरे म्हणून कीर्तिले आहे.

Verse 10

प्राभासिकं तृतीयं तु क्षेत्रं हि द्विजसत्तमाः । एतत्क्षेत्रत्रयं पुण्यं सर्वपातकनाशनम्

हे द्विजश्रेष्ठांनो! तिसरे क्षेत्र प्राभासिक आहे. हे क्षेत्रत्रय परम पुण्य असून सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 11

यथोक्तविधिना दृष्ट्वा नरः पापात्प्रमुच्यते । यो यं काममभिध्यायन्क्षेत्रेष्वेतेषु भक्तितः

शास्त्रोक्त विधीने दर्शन केल्यास मनुष्य पापातून मुक्त होतो. आणि जो या क्षेत्रांत भक्तीने ज्या-ज्या कामनेचे चिंतन करतो—

Verse 12

स्नानं करोति तस्येष्टं मनसो जायते फलम् । चतुर्विंशतिमानेषु स्नातो भवति स द्विजाः

—आणि स्नान करतो, त्याच्या मनोवांछित फळाची प्राप्ती होते. हे द्विजांनो! तो चोवीसहीमध्ये स्नात झाला असे मानले जाते.

Verse 13

एकं तु पुष्करारण्यं नैमिषारण्यमेव च । धर्मारण्यं तृतीयं तु तेषां संकीर्त्यते द्विजाः

हे द्विजांनो! एक पुष्करारण्य, आणि दुसरे नैमिषारण्यच. तिसरे धर्मारण्य—असे त्यांचे संकीर्तन केले जाते.

Verse 14

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

या तिन्ही तीर्थांत जो स्नान करतो, तो चतुर्विंशति-भाग पुण्याचा भागीदार होतो।

Verse 15

वाराणसी पुरीत्येका द्वितीया द्वारकापुरी । अवन्त्याख्या तृतीया च विश्रुता भुवनत्रये

वाराणसी पुरी ही प्रथम पवित्र नगरी; द्वितीय द्वारकापुरी; आणि तृतीय, त्रिभुवनी विख्यात, अवन्ती (उज्जयिनी) म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 16

एतासु यो नरः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

या (तिन्ही) पवित्र पुर्यांत जो मनुष्य स्नान करतो, तो चतुर्विंशति-भाग पुण्याचा अधिकारी होतो।

Verse 17

वृन्दावनं वनं चैकं द्वितीयं खांडवं वनम् । ख्यातं द्वैतवनं चान्यत्तृतीयं धरणीतले

वृन्दावन हे एक (श्रेष्ठ) पवित्र वन आहे; दुसरे खांडव वन; आणि तिसरे—धरणीवरही विख्यात—प्रसिद्ध द्वैतवन आहे।

Verse 18

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

या तिन्ही वनोंमध्ये (तत्संबंधित तीर्थांत) जो स्नान करतो, तो चतुर्विंशति-भाग पुण्याचा भागीदार होतो।

Verse 19

कल्पग्रामः स्मृतश्चैकः शालिग्रामो द्वितीयकः । नंदिग्रामस्तृतीयस्तु विश्रुतो द्विजसत्तमाः

कल्पग्राम हा प्रथम स्मरणीय, शालिग्राम दुसरा; आणि तिसरा, हे द्विजश्रेष्ठांनो, प्रसिद्ध नंदिग्राम आहे.

Verse 20

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

या तिन्ही ठिकाणी जो स्नान करतो, तो चोवीसपट पुण्यभागाचा अधिकारी होतो.

Verse 21

अग्नितीर्थं स्मृतं चैकं शुक्लतीर्थमथापरम् । तृतीयं पितृतीर्थं तु पितॄणामतिवल्लभम्

अग्नितीर्थ एक स्मरणीय, दुसरे शुक्लतीर्थ; आणि तिसरे पितृतīर्थ, जे पितरांना अत्यंत प्रिय आहे.

Verse 22

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

या तिन्ही तीर्थांत जो स्नान करतो, तो चोवीसपट पुण्यभागाचा अधिकारी होतो.

Verse 23

श्रीपर्वतः स्मृतश्चैको द्वितीयश्चार्बुदस्तथा । तृतीयो रैवताख्योऽत्र विख्यातः पर्वतोत्तमाः

श्रीपर्वत हा प्रथम स्मरणीय, दुसरा अर्बुद (आबू) आहे; आणि येथे तिसरा रैवत नावाचा प्रसिद्ध पर्वत आहे, हे पर्वतोत्तमांनो.

Verse 24

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

या तिन्ही तीर्थांत जो स्नान करतो, तो चोवीसपट पुण्यभागाचा अधिकारी होतो।

Verse 25

गंगा नदी स्मृता पूर्वा नर्मदाख्या तथा परा । सरस्वती तृतीया तु नदी प्लक्षसमुद्भवा

प्रथम गंगा नदी म्हणून स्मरली जाते; नंतर नर्मदा नामक; आणि तिसरी सरस्वती नदी, जी प्लक्षातून उद्भवली असे सांगितले जाते।

Verse 26

आसु सर्वासु यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

या सर्वांमध्ये जो स्नान करतो, तो चोवीस भागांप्रमाणे पुण्यफळ प्राप्त करतो।

Verse 27

एतेष्वेव हि सर्वेषु यः स्नानं कुरुते नरः । सार्धकोटित्रयस्यात्र स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्

या सर्वांमध्ये जो मनुष्य स्नान करतो, तो येथे साडेतीन कोटी पुण्याइतके संपूर्ण फळ प्राप्त करतो।

Verse 28

यश्चैकस्मिन्नरः स्नाति स त्रिकस्य फलं लभेत्

आणि यांपैकी केवळ एकात जो मनुष्य स्नान करतो, तो त्रिकाइतके पुण्यफळ मिळवतो।

Verse 29

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । संक्षेपात्तीर्थजं पुण्यं लभ्यते यन्नरैर्भुवि

हे द्विजोत्तमहो, तुम्ही जे विचारले ते सर्व मी सांगितले. संक्षेपाने, पृथ्वीवर मनुष्य तीर्थजन्य पुण्य अशा प्रकारे प्राप्त करतात.

Verse 30

सांप्रतं किं नु वो वच्मि यत्तद्वदत मा चिरम्

आता मग मी तुम्हाला आणखी काय सांगू? जे म्हणायचे किंवा विचारायचे आहे ते विलंब न करता सांगा.

Verse 31

ऋषय ऊचुः हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यानि तीर्थानि सूतज । तानि प्रोक्तानि सर्वाणि त्वयाऽस्माकं सुविस्तरात्

ऋषी म्हणाले: हे सूतपुत्रा, हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रातील जी जी तीर्थे आहेत, ती सर्व तू आम्हाला अत्यंत विस्ताराने सांगितलीस.

Verse 32

तथा चायतनान्येव संख्यया रहितानि च । अपि वर्षशतेनात्र स्नानं कर्तुं न शक्यते

तसेच येथील आयतने (देवालय)ही संख्येच्या पलीकडे आहेत. येथे शंभर वर्षांतही (सर्वत्र) स्नान करणे शक्य नाही.

Verse 33

तेषु सर्वेषु मर्त्येन यथोक्तविधिना स्फुटम् । देवतायतनान्येव तथा द्रष्टुं महा मते

हे महामते, त्या सर्व ठिकाणी मर्त्याने यथोक्त विधीने स्पष्टपणे आचार करणे, तसेच देवतांच्या आयतनांचे दर्शन घेणेही (अत्यंत कठीण) आहे.

Verse 34

यस्मिन्स्नातो दिने चैव तस्य व्युष्टिः प्रकीर्तिता । अल्पायुषस्तदा मर्त्याः कृतेऽपि परिकीर्तिताः

ज्या दिवशी स्नान केले जाते, त्या दिवसाचीच ‘व्युष्टि’ (गणित आचार-दिवस) सांगितली आहे. तरी त्या काळी मर्त्य अल्पायुषी म्हणविले—यत्न केला तरीही.

Verse 35

त्रेतायां द्वापरे चापि किमु प्राप्ते कलौ युगे । एवमल्पायुषो ज्ञात्वा मानवान्सूतनंदन

त्रेता-द्वापरातही—आता कलियुग प्राप्त झाल्यावर तर अधिकच—मानव अल्पायुषी आहेत असे जाणून, हे सूतनंदन, (सुलभ उपायाचा विचार करावा)।

Verse 36

लभेरंश्च कथं सर्वतीर्थानां स्नानजं फलम् । देवदर्शनजं वापि विशेषान्निर्धनाश्च ये

सर्व तीर्थांत स्नानाने मिळणारे फळ आणि देवदर्शनाने मिळणारे पुण्य ते कसे मिळवतील—विशेषतः जे निर्धन व साधनहीन आहेत?

Verse 37

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र दैवो वा मानुषोऽपि वा । येन तेषां भवेत्पुण्यं सर्वेषामेव हेलया

इथे काही उपाय आहे का—दैवी किंवा मानवी—ज्याने त्या सर्वांना सर्व (तीर्थांचे) पुण्य सहज मिळेल?

Verse 38

सूत उवाच । अस्मिन्नर्थे पुरा पृष्टो विश्वामित्रो महामुनिः । समुपेत्याश्रमं तस्य आनर्तेन महीभुजा

सूत म्हणाले—याच विषयावर पूर्वी महामुनी विश्वामित्रांना प्रश्न विचारला गेला होता, जेव्हा आनर्त देशाचा राजा त्यांच्या आश्रमात येऊन पोहोचला।

Verse 39

राजोवाच । भगवन्नत्र तीर्थानि संख्यया रहितानि च । तेषु स्नानविधिः प्रोक्तः सर्वेष्वेव पृथक्पृथक्

राजा म्हणाला—हे भगवन्! येथे तीर्थे असंख्य आहेत; आणि त्या सर्वांमध्ये स्नानविधीही प्रत्येकासाठी वेगवेगळा सांगितला आहे।

Verse 40

मासे वारे दिने चैव कुत्रचिन्मुनिसत्तमैः । दानानि च तथोक्तानि यथा स्नान विधिस्तथा

काही ठिकाणी श्रेष्ठ मुनी मास, वार व दिन यानुसारही नियम सांगतात; आणि दानही तसंच सांगितलं आहे—जसा स्नानविधी तसा।

Verse 41

देवानां दर्शनं चापि पृथक्तेन प्रकीर्तितम् । न शक्यते फलं प्राप्तुं सर्वेषां केनचिन्मुने

देवदर्शनही प्रत्येकासाठी वेगळं वेगळं सांगितलं आहे; म्हणून, हे मुने, कोणालाही सर्वांचे फल प्राप्त करणे शक्य नाही।

Verse 42

अपि वर्षशतेनापि किं पुनः स्तोकवासरैः । तस्माद्वद महाभाग सुखोपायं च देहिनाम्

शंभर वर्षांतही हे शक्य नाही—मग थोड्या दिवसांत कसं होईल? म्हणून, हे महाभाग, देहधाऱ्यांसाठी सोपा उपाय सांगा।

Verse 43

एकस्मिन्नपि च स्नातस्तीर्थे प्राप्नोति मानवः । सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं सकलं फलम्

एका तरी एका तीर्थात स्नान केल्यानेही मनुष्य सर्व तीर्थांत स्नान केल्याने मिळणारं संपूर्ण फल प्राप्त करतो।

Verse 45

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा विश्वामित्रो महामुनिः । अब्रवीच्छृणु राजेंद्र सरहस्यं वदामि ते

सूत म्हणाले—ते ऐकून महामुनी विश्वामित्रांनी फार काळ चिंतन केले आणि मग म्हणाले: “हे राजेंद्र, ऐक; मी तुला रहस्यासहित हे उपदेश सांगतो.”

Verse 46

चत्वार्यत्र प्रकृष्टानि मुख्यतीर्थानि पार्थिव । येषु स्नाने कृते राजञ्छ्राद्धे च तदनंतरम् । सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं लभ्यते फलम्

हे पार्थिव! येथे चार अत्युत्कृष्ट मुख्य तीर्थे आहेत. हे राजन्, त्यांत स्नान करून तदनंतर तत्क्षणी श्राद्ध केल्यास, सर्व तीर्थांतील स्नानाचे फळ प्राप्त होते.

Verse 47

सप्तविंशतिलिंगानि तथात्रैव स्थितानि च । सिद्धेश्वरप्रपूर्वाणि सर्वपापहराणि च

आणि येथेच सत्तावीस लिंगे प्रतिष्ठित आहेत—सिद्धेश्वरापासून आरंभ—ती सर्व पापांचे हरण करणारी आहेत.

Verse 48

तेषु सर्वेषु दृष्टेषु भक्त्या पूतेन चेतसा । सर्वेषामेव देवानां भवेद्दर्शनजं फलम्

भक्तीने पवित्र झालेल्या चित्ताने जेव्हा त्या सर्वांचे दर्शन होते, तेव्हा सर्व देवतांच्या दर्शनाचे फळ प्राप्त होते.

Verse 49

तथैकस्मिन्सुरे दृष्टे सर्वदेवसमुद्भवम् । फलं दर्शनजं भावि नराणां द्विजसत्तम

हे द्विजसत्तम! तसेच येथे सर्वदेवसमुद्भव अशा एका देवाचेही दर्शन झाले तरी, मनुष्यांना (सर्व देवदर्शनाचे) दर्शनज फळ प्राप्त होते.

Verse 50

राजोवाच । कानि चत्वारि तीर्थानि तत्र मुख्यानि सन्मुने । येषु स्नातो नरः सम्यक्सर्वेषां लभते फलम्

राजा म्हणाला—हे पवित्र मुने! तेथे मुख्य अशी चार तीर्थे कोणती, ज्यांत विधिपूर्वक स्नान केल्यास मनुष्याला सर्व तीर्थांचे फळ प्राप्त होते?

Verse 51

विश्वामित्र उवाच । अत्रास्ति कूपिका पुण्या यस्यां संश्रयते गया । कृष्णपक्षे चतुर्दश्याममावास्यादिने तथा

विश्वामित्र म्हणाले—येथे एक पुण्य कूपिका (विहीर) आहे, जिच्यात गयाच निवास करते असे म्हणतात। विशेषतः कृष्णपक्षातील चतुर्दशी व अमावास्येच्या दिवशीही।

Verse 52

विशेषेण महाभाग कन्यासंस्थे दिवाकरे । निर्विण्णा भूमिलोकानां कृतैः श्राद्धैरनेकधा

हे महाभाग! विशेषतः सूर्य कन्या राशीत असताना, भूमिलोकातील लोकांनी अनेक प्रकारे केलेल्या श्राद्धांनी गयेला तृप्ती प्राप्त होते.

Verse 53

यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

जो तेथे श्रद्धायुक्त होऊन विधिपूर्वक श्राद्ध करतो,

Verse 54

तस्मिन्नहनि राजेंद्र स संतारयते पितॄन् । तथा तीर्थं द्वितीयं तु शंखतीर्थमिति स्मृतम्

हे राजेंद्र! त्या दिवशीच तो आपल्या पितरांचा उद्धार करतो. आणि दुसरे तीर्थ ‘शंखतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 55

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु पश्येच्छंखेश्वरं ततः । सर्वेषां फलमाप्नोति माघस्य प्रथमेऽहनि

तेथे स्नान करून जो पुरुष नंतर शंखेश्वराचे दर्शन घेतो, तो माघ महिन्याच्या पहिल्या दिवशी सर्व तीर्थांचे फल प्राप्त करतो.

Verse 56

तथा मन्नामकं तीर्थे तृतीयं मुख्यतां गतम् । अत्र स्नात्वा तु यः पश्येन्मया संस्थापितं हरम्

तसेच माझ्या नावाने प्रसिद्ध असलेले तिसरे तीर्थही मुख्यत्वास प्राप्त झाले आहे. येथे स्नान करून जो माझ्या द्वारा स्थापिलेल्या हर (शिव)ाचे दर्शन घेतो…

Verse 57

विश्वामित्रेश्वरं नाम सर्वेषां स फलं लभेत् । नभस्यस्य सिताष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम्

त्याचे नाव विश्वामित्रेश्वर; त्याच्या दर्शन-पूजनाने मनुष्य सर्व (तीर्थ/कर्म)ांचे फल मिळवतो. नभस्य (भाद्रपद) महिन्याच्या शुक्ल अष्टमीस सर्व पुण्यांचे फल प्राप्त होते.

Verse 58

शक्रतीर्थमिति ख्यातं चतुर्थं बालमण्डनम् । तत्र स्नात्वा च पंचाहं शक्रेश्वरमवेक्ष्य च । आश्विनस्य सितेऽष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम्

चौथे ‘बालमण्डन’ तीर्थास ‘शक्रतीर्थ’ अशी ख्याती आहे. तेथे पाच दिवस स्नान करून व शक्रेश्वराचे दर्शन घेऊन, आश्विन महिन्याच्या शुक्ल अष्टमीस सर्व (पुण्य)फल प्राप्त होते.

Verse 59

राजोवाच । विधानं वद मे विप्र गयाकूप्याः समुद्भवम् । विस्तरेण महाभाग श्रद्धा मे महती स्थिता

राजा म्हणाला—हे विप्र! गयाकूपीची विधी आणि उत्पत्ती मला सांगा. हे महाभाग! विस्ताराने कथन करा; माझी श्रद्धा अत्यंत दृढ आहे.

Verse 60

विश्वामित्र उवाच । अमावास्यादिने प्राप्ते तत्र कन्यागते रवौ । यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या स पितॄंस्तारयेन्निजान्

विश्वामित्र म्हणाले—अमावास्येच्या दिवशी, सूर्य कन्या राशीत असता, तेथे जो भक्तीने श्राद्ध करतो, तो आपल्या पितरांचा उद्धार करतो।

Verse 61

भर्तृयज्ञविधानेन शुद्धैः स्थानोद्भवैर्द्विजैः । भर्तृयज्ञविधिं त्यक्त्वा योऽन्येन विधिना नरः

भर्तृयज्ञाच्या विधीनुसार, त्या स्थानी उत्पन्न झालेले शुद्ध द्विज यांच्याकडून (श्राद्ध) करावे; पण जो मनुष्य ती भर्तृयज्ञ-विधी सोडून दुसऱ्या विधीने करतो…

Verse 62

श्राद्धं करोति मूढात्मा विहीनं स्थानजैर्द्विजैः । स्थानजैरपि वाऽशुद्धैस्तस्य तद्व्यर्थतां व्रजेत्

मूढ मनुष्य स्थानिक द्विजांशिवाय श्राद्ध करतो; किंवा स्थानिक द्विज असले तरी ते अशुद्ध असतील, तर त्याचे ते कर्म निष्फळ ठरते।

Verse 63

वृष्टिः स्यादूषरे यद्वत्सत्यमेतन्मयोदितम् । अंधस्याग्रे यथा नृत्यं प्रगीतं बधिरस्य च । तथा च व्यर्थतां याति अन्यस्थानोद्भवैर्द्विजैः

जशी ऊसर जमिनीवर वृष्टी—हे सत्य मी सांगितले; जसा आंधळ्यापुढे नृत्य आणि बहिऱ्यासाठी गाणे—तसेच अन्य स्थानी जन्मलेल्या द्विजांनी केलेले (श्राद्ध) व्यर्थ ठरते।

Verse 64

ब्राह्मणैः कारयेच्छ्राद्धं मूर्खैरपि द्विजोत्तमाः । चतुर्वेदा अपि त्याज्या अन्यस्थानसमुद्भवाः

हे द्विजोत्तम! मूर्ख ब्राह्मणांकडूनही श्राद्ध करून घ्यावे; पण अन्य स्थानी उत्पन्न झालेले, जरी चतुर्वेदी असले तरी, त्याज्य आहेत।

Verse 65

दवे कर्मणि पित्र्ये वा सोमपाने विशेषतः । देशांतरगतो यस्तु श्राद्धं च कुरुते नरः । वैश्वानरपुरस्तेन कार्यं नान्यद्विजस्य च

दानकर्मात, पितृकर्मात आणि विशेषतः सोमपान-विधीत—जो पुरुष देशांतरास जाऊन श्राद्ध करतो, त्याने प्रथम वैश्वानर (अग्नी) समोर विधी करावा; आणि अन्य (अयोग्य) ब्राह्मणास नेमू नये.

Verse 66

संनिवेश्य दर्भबटूञ्छ्राद्धं कुर्याद्द्विजोत्तमाः । दक्षिणा भोजनं देयं स्थानिकानां चिरादपि

दर्भगवताचे बटू बसवून श्रेष्ठ द्विजाने श्राद्ध करावे. दक्षिणा व भोजन द्यावे—स्थानिकांनाही—जेणेकरून तीर्थधर्माच्या भावाने विधी पूर्ण होईल.

Verse 67

पंचगव्यस्य संपूर्णो यथा कुम्भः प्रदुष्यति । बिंदुनैकेन मद्यस्य पतितेन नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! जसा पंचगव्याने भरलेला कुंभ मद्याचा एक थेंब पडताच दूषित होतो, तसा पवित्र कर्मही अल्प पण मलिन मिश्रणाने बिघडतो.

Verse 68

एकेनापि च बाह्येन बहूनामपि भूपते । मध्ये समुपविष्टेन तच्छ्राद्धं दोषमाप्नुयात्

हे भूपते! अनेक जण असतानाही जर एक बाह्य—अयोग्य—व्यक्ती मध्ये बसला, तर ते श्राद्ध दोषयुक्त होऊन मलिन होते.

Verse 69

स्थानजोऽपि चतुर्वेदो यद्यपि स्यान्न शुद्धिभाक् । बहूनामपि शुद्धानां मध्ये श्राद्धं विनाशयेत्

स्थानिक ब्राह्मण चतुर्वेदज्ञ असला तरी शुद्धिहीन असेल, तर अनेक शुद्ध जनांच्या मध्ये बसूनही तो श्राद्ध नष्ट करतो.

Verse 70

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धं ब्राह्मणमानयेत्

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी शुद्ध ब्राह्मणास (विधीसाठी) बोलावावे।

Verse 71

स्थानिकं मूर्खमप्येवमलाभे गुणिनामपि । हीनांगमधिकांगं वा दूषितं नो तथा परम्

गुणी (योग्य) ब्राह्मण उपलब्ध नसतील तर स्थानिक—जरी मूर्ख/अज्ञानी असला तरी—स्वीकारावा; कारण दूषित (अपवित्र) मनुष्य, तो अंगहीन असो वा अधिकांग, त्यापेक्षा अधिक घातक ठरतो।

Verse 72

कन्यादाने तथा श्राद्धे कुलीनो ब्राह्मणः सदा । आहर्तव्यः प्रयत्नेन य इच्छेच्छुभमात्मनः । सोऽपि शुद्धिसमायुक्तो यदि स्यान्नृपसत्तम

कन्यादान व श्राद्धकर्मात नेहमी कुलीन ब्राह्मणास प्रयत्नपूर्वक बोलवावे—जो स्वतःसाठी शुभ इच्छितो, हे नृपश्रेष्ठ—आणि तो शुद्धियुक्त असावा।

Verse 73

वृक्षाणां च यथाऽश्वत्थो देवतानां यथा हरिः । श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथा चाष्टकुलोद्भवः

जसे वृक्षांमध्ये अश्वत्थ श्रेष्ठ आणि देवतांमध्ये हरि, तसेच श्रेष्ठ स्थानिक ब्राह्मणांमध्ये अष्टकुलोद्भव (आठ कुलांतून जन्मलेला) प्रधान मानला जातो।

Verse 74

आयुधानां यथा वज्रं सरसां सागरो यथा । श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः

जसे आयुधांमध्ये वज्र श्रेष्ठ आणि सरसांमध्ये सागर, तसेच श्रेष्ठ स्थानिक ब्राह्मणांमध्ये अष्टकुलसंभव (आठ कुलांतून उत्पन्न) सर्वोत्तम ठरतो।

Verse 75

उच्चैःश्रवा यथाऽश्वानां गजानां शक्रवाहनः । श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः

जसे घोड्यांमध्ये उच्चैःश्रवा श्रेष्ठ आणि हत्तींत शक्राचे वाहन ऐरावत श्रेष्ठ, तसेच त्या पवित्र स्थानी जन्मलेल्या श्रेष्ठ स्थानज ब्राह्मणांमध्ये अष्टकुल-सम्भव सर्वोत्तम आहे।

Verse 76

नदीनां च यथा गंगा सतीनां चाप्यरुंधती । तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः

जसे नद्यांमध्ये गंगा श्रेष्ठ आणि सती स्त्रियांमध्ये अरुंधती श्रेष्ठ, तसेच त्या तीर्थस्थानी जन्मलेल्या स्थानज ब्राह्मणांमध्ये अष्टकुलिक श्रेष्ठ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 77

ग्रहाणां भास्करो यद्वन्नक्षत्राणां निशाकरः । तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः

जसे ग्रहांमध्ये भास्कर (सूर्य) प्रधान आणि नक्षत्रांमध्ये निशाकर (चंद्र) प्रधान, तसेच त्या पवित्र स्थानी जन्मलेल्या स्थानज ब्राह्मणांमध्ये अष्टकुलिक श्रेष्ठ मानला जातो।

Verse 78

पर्वतानां यथा मेरुर्द्विपदानां द्विजोत्तमः । स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा

जसे पर्वतांमध्ये मेरू सर्वोत्तम आणि द्विपदांमध्ये द्विजोत्तम सर्वोच्च, तसेच त्या स्थानी जन्मलेल्या स्थानज ब्राह्मणांमध्ये अष्टकुलिकही श्रेष्ठ आहे।

Verse 79

पक्षिणां गरुडो यद्वत्सिंहोऽरण्यनिवासिनाम् । स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा

जसे पक्ष्यांमध्ये गरुड श्रेष्ठ आणि अरण्यनिवासी प्राण्यांमध्ये सिंह श्रेष्ठ, तसेच त्या स्थानी जन्मलेल्या स्थानज ब्राह्मणांमध्ये अष्टकुलिकही श्रेष्ठ आहे।

Verse 80

एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन श्राद्धे यज्ञे च पार्थिव । कन्यादाने विशेषेण योज्यश्चाष्टकुलोद्भवः

हे राजन्, हे जाणून श्राद्धकर्मात व यज्ञकर्मात, आणि विशेषतः कन्यादानकाली प्रयत्नपूर्वक अष्टकुलोद्भव ब्राह्मणासच नियुक्त करावे।

Verse 81

नृत्यंति पितरस्तस्य गर्जंति च पितामहाः । वेदिमूले समालोक्य प्राप्तमष्टकुलं नृप

हे नृप, वेदीच्या मुळाशी अष्टकुलोद्भव ब्राह्मणाचे आगमन पाहताच त्याचे पितर नृत्य करतात आणि पितामह आनंदाने गर्जना करतात।

Verse 82

पुनर्वदंति संहृष्टाः किमस्माकं प्रदास्यति । दौहित्रश्चापसव्येन जलं दर्भतिलान्वितम्

ते आनंदित होऊन पुन्हा म्हणतात—‘हा आम्हांस काय अर्पण करील?’—जेव्हा दौहित्र अपसव्य होऊन दर्भ व तीळयुक्त जल अर्पित करतो।

Verse 83

राजोवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रैष्ठ्यमष्टकुलोद्भवम् । सर्वेषां नागराणां च तत्किं वद महामते

राजा म्हणाला—हे महामते, आपण अष्टकुलोद्भवाचे श्रेष्ठत्व सांगितले; परंतु सर्व नागर ब्राह्मणांमध्ये ते असे का? मला सांगा।

Verse 84

न ह्यत्र कारणं स्वल्पं भविष्यति द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम, याचे कारण नक्कीच लहानसे नसेल।

Verse 85

विश्वामित्र उवाच । सत्यमेतन्महाराज यत्त्वया व्याहृतं वचः । अन्येऽपि नागराः संति वेदवेदांगपारगाः

विश्वामित्र म्हणाले—हे महाराज, तू उच्चारलेले वचन निःसंशय सत्य आहे. वेद व वेदांगांत पारंगत असे इतरही नागर ब्राह्मण आहेत.

Verse 86

श्राद्धार्हा यज्ञयोग्याश्च कन्यायोग्या विशेषतः । परं ते स्थापिता राजन्स्वयमिंद्रेण तत्र च

ते श्राद्धास आमंत्रणयोग्य, यज्ञकर्मास पात्र आणि विशेषतः कन्याविवाह-संबंधासाठी योग्य आहेत. हे राजन्, त्या परम स्थानी त्यांना तेथे स्वयं इंद्राने प्रतिष्ठित केले.

Verse 87

प्रधानत्वेन सर्वेषां नागरैश्चापि कृत्स्नशः । तेन ते गौरवं प्राप्ताः स्थानेत्रैव विशेषतः

सर्व प्रकारे नागरांचे प्रधानत्व मानले जाते; म्हणूनच त्यांनी गौरव प्राप्त केला आहे—विशेषतः याच स्थानी.

Verse 88

तस्माच्छ्रूाद्धं प्रकर्तव्यं विप्रै श्चाष्टकुलोद्भवैः । अप्राप्तौ चैव तेषां तु कार्यं नागरसंभवैः

म्हणून श्राद्ध अष्टकुलोद्भव ब्राह्मणांकडून करावे; ते उपलब्ध नसतील तर नागरवंशोद्भव ब्राह्मणांकडून करावे.

Verse 89

नान्यस्थानसमुद्भूतैश्चतुर्वेदैरपि द्विजैः । भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता ह्येषा महा त्मना

इतर स्थानी जन्मलेल्या चतुर्वेदी द्विजांकडूनही (हे कर्म) करू नये. ही मर्यादा महात्मा भर्तृयज्ञ यांनीच स्थापित केली आहे.

Verse 90

मुक्त्वा तु नागरं विप्रं योऽन्येनात्र करिष्यति । श्राद्धं वा यदि वा यज्ञं व्यर्थं तस्य भविष्यति

येथे नागर ब्राह्मणास सोडून दुसऱ्याकडून जो श्राद्ध किंवा यज्ञ करवितो, त्याचे ते कर्म निष्फळ होते.

Verse 91

राजोवाच । संत्यन्ये विविधा विप्रा वेदवेदांगपारगाः । मध्यदेशोद्भवाः शान्तास्तथान्ये तीर्थसंभवाः

राजा म्हणाला—“इतरही अनेक प्रकारचे ब्राह्मण आहेत, वेद-वेदांगांत पारंगत; मध्यदेशी जन्मलेले, शांत स्वभावाचे; तसेच तीर्थस्थानी उत्पन्न झालेलेही आहेत.”

Verse 92

भर्तृयज्ञेन ये त्यक्ताः श्राद्धे यज्ञे विशेषतः । हीनांगाश्चाधिकांगाश्च द्विर्नग्नाः श्यावदंतकाः

राजा पुढे म्हणाला—“ज्यांना भर्तृयज्ञाने विशेषतः श्राद्ध व यज्ञात त्यागले—ते हीनांग वा अधिकांग, द्विर्नग्न आणि श्यावदंत असे वर्णिले आहेत.”

Verse 93

कुनखाः कुष्ठसंयुक्ता मूर्खा अपि विगर्हिताः । श्राद्धार्हाः सूचितास्तेन एतं मे संशयं वद

“काहींचे नख विकृत, काही कुष्ठयुक्त, मूर्ख व निंद्यही आहेत; तरीही त्याने त्यांना श्राद्धार्ह सांगितले. माझा हा संशय दूर करा.”

Verse 94

विश्वामित्र उवाच । कीर्तयिष्ये नरव्याघ्र कारणानि बहूनि च । चमत्कारस्य पत्न्याश्च दानेन पतिता यतः

विश्वामित्र म्हणाला—“हे नरव्याघ्र! मी अनेक कारणे सांगतो; कारण चमत्काराची पत्नी दानामुळे पतिता झाली होती.”

Verse 95

स्त्रीणां प्रतिग्रहेणैव विप्रेषु प्रोषितेषु च । पृथक्त्वं च ततो जातं बाह्याभ्यन्तरसंज्ञकम्

स्त्रियांकडून दान-प्रतिग्रह केल्यामुळेच—विशेषतः विप्र परदेशी असताना—त्यातून ‘बाह्य’ व ‘आभ्यंतर’ असा भेद उत्पन्न झाला।

Verse 96

दुर्वाससा ततः शप्ता रुष्टेनेवाहिना यथा । विद्याधनाभिमानेन शापेन पतिताः सदा

मग दुर्वासांच्या शापाने—जणू क्रुद्ध सर्पाने दंश केल्याप्रमाणे—ते पतित झाले; विद्या व धनाच्या अभिमानामुळे त्या शापाने ते सदैव अधःपात पावले।

Verse 97

कुशे राज्यगते राजन्राक्षसानां महाभयम् । प्रजयाऽवेदितं सर्वं तस्य राज्ञो महात्मनः

हे राजन्! कुशाने राज्य स्वीकारताच राक्षसांचे महाभय—प्रजेकडून—त्या महात्मा राजाला पूर्णपणे निवेदिले गेले।

Verse 98

विभीषणस्य लंकायां दूतश्च प्रेषितस्तदा । सर्वं निवेदयामास प्रजानां भयसंभवम्

तेव्हा लंकेत विभीषणाकडे एक दूत पाठविला गेला; त्याने प्रजांमध्ये उत्पन्न झालेल्या भयाचा सर्व वृत्तांत नीट निवेदिला।

Verse 99

अभिवन्द्य कुशादेशं रामस्य चरितं स्मरन् । पुर्यां विलोकयामास लङ्कायां रामशासनात्

कुशाची आज्ञा वंदन करून, रामचरित्र स्मरत, रामाच्या शासनानुसार तो लंकेच्या नगरीचे निरीक्षण करू लागला।

Verse 100

उपप्लवस्य कर्तारो नष्टाः सर्वे दिशो दश । गन्धर्वाणां च लोकं हि भयेन महता गताः

उपद्रवाचे कर्ते दहा दिशांत सर्वत्र नाहीसे झाले; महान भयाने प्रेरित होऊन ते गंधर्वलोकास गेले.

Verse 101

स्थातुं तत्र न शक्तास्ते विभीषणभयेन च । पृथिव्यां समनुप्राप्ताः स्थानान्यपि बहूनि च

तेथे थांबण्यास ते समर्थ नव्हते, विभीषणाच्या भयामुळे; ते पृथ्वीवर उतरले आणि अनेक ठिकाणीही पोहोचले.

Verse 102

भयेन महता तत्र कुशस्यैव तु शासने । ब्राह्मणानां च रूपाणि कृत्वा तत्र समागताः

तेथे कुशाच्या शासनाखाली, महान भयाने, त्यांनी ब्राह्मणांचे रूप धारण करून तेथे एकत्र जमले.

Verse 103

वाडवानां महिम्ना च मध्ये स्थातुं न तेऽशकन् । पतितानां च संस्थानं चमत्कारपुरं गताः

वाडवांच्या महिमाबलामुळे तेथे मध्यभागी ते थांबू शकले नाहीत; म्हणून पतितांचे वसतिस्थान चमत्कारपुरास गेले.

Verse 104

मायाविशारदैस्तैश्च धनेन विद्यया ततः । अध जग्धं ततस्तैस्तु तेषां मध्ये स्थितं च तैः

मग मायेत पारंगत त्यांनी धन व विद्येच्या बळावर आणखी अधःपतन घडविले; त्यांच्या मध्ये जे स्थापित होते तेच त्यांनी नष्ट करून टाकले.

Verse 105

ततःप्रभृति ते सर्वे राक्षसत्वं प्रपेदिरे । क्रूराण्यपि च कर्माणि कुर्वंति च पदेपदे

तेव्हापासून ते सर्वजण राक्षसत्वास प्राप्त झाले; आणि पावलोपावली ते क्रूर कर्मेही करू लागले.

Verse 106

ततस्ते सर्वथा राजन्वर्जनीयाः प्रयत्नतः । श्राद्धे यज्ञे नरव्याघ्र नरके पातयंति च

म्हणून, हे राजन्, ते सर्वथा प्रयत्नपूर्वक वर्ज्य आहेत. हे नरव्याघ्र, श्राद्ध व यज्ञात ते नरकात पाडतात.

Verse 107

अन्यच्च दूषणं तेषां कीर्तयिष्ये तवाऽनघ । त्रिजाताः स्थापिता राजन्सर्पाणां गरनाशनात्

हे अनघ, त्यांचा आणखी एक दोष मी तुला सांगतो. हे राजन्, सर्पांच्या विषाचा नाश केल्यामुळे ते ‘त्रिजात’ म्हणून स्थापिले गेले.

Verse 108

नगरत्वं ततो जातं चमत्कार पुरस्य तु । त्रिजातत्वं तु सर्वेषां जातं तत्र विशेषतः

त्यामुळे त्या चमत्कारपुराचे ‘नगरत्व’ उत्पन्न झाले; आणि तेथे विशेषतः सर्वांचे ‘त्रिजातत्व’ही उत्पन्न झाले.

Verse 109

एतेभ्यः कारणेभ्यश्च भर्तृयज्ञेन वर्जिताः । पुनश्च कारणं तेषां स्पर्शादपि न शुद्धिभाक्

या कारणांमुळे ते भर्तृ-यज्ञातून वर्जित आहेत; आणि आणखी एका कारणाने, केवळ स्पर्शानेही त्यांना शुद्धी प्राप्त होत नाही.

Verse 110

कुम्भकोत्थं च संप्राप्तं महच्चण्डालसंभवम्

तेव्हा महाचांडाळकुळात जन्मलेला कुम्भक प्रकट झाला।

Verse 111

राजोवाच । एतच्च कारणं विप्र कथयस्व प्रसादतः । स्थावरस्य चरस्यैव जगतो ज्ञानमस्ति ते

राजा म्हणाला—हे विप्र, कृपा करून याचे कारण मला सांगा। स्थावर-चर अशा सर्व जगाचे ज्ञान तुम्हांला आहे।

Verse 112

विश्वामित्र उवाच । अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तकथांतरम् । भर्तृयजेन ये त्यक्ताः सर्वेन्ये ब्राह्मणोत्तमाः

विश्वामित्र म्हणाले—येथे मी तुला पूर्ववृत्ताचा आणखी एक प्रसंग सांगतो। भर्तृयज्ञाने जे त्यागले गेले, उरलेले सर्व ब्राह्मणोत्तम होते।

Verse 113

वर्धमाने पुरे पूर्वमासीदंत्यजजातिजः । चण्डालः कुंभकोनाम निर्दयः पापकर्मकृत्

पूर्वी वर्धमान नगरीत अंत्यज जातीचा कुम्भक नावाचा एक चांडाळ होता; तो निर्दयी व पापकर्म करणारा होता।

Verse 114

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्य पुत्रो बभूव ह । विरूपस्यापि रूपाढ्यः पूर्वकर्मप्रभावतः

काही काळानंतर त्याला एक पुत्र झाला; पिता विरूप असूनही तो पुत्र पूर्वकर्माच्या प्रभावाने रूपवान होता।

Verse 115

पिंगाक्षस्य सुकृष्णस्य वयोमध्यस्य पार्थिव । दक्षः सर्वेषु कृत्येषु सर्वलक्षणलक्षितः

हे राजन्! त्याचे डोळे पिंगट, वर्ण मनोहर श्याम आणि तो यौवनाच्या मध्यावस्थेत होता; तो सर्व कर्तव्यांत दक्ष व सर्व शुभलक्षणांनी युक्त होता।

Verse 116

स वृद्धिं द्रुतमभ्येति शुक्लपक्षे यथोडुराट् । तथाऽसौ शंस्यमानस्तु सर्वलोकैः सुरूपभाक् । दृष्ट्वा कुटुंबकं नित्यं वैराग्यं परमं गतः

जसा शुक्लपक्षात चंद्रमा झपाट्याने वाढतो, तसा तो सर्व लोकांनी प्रशंसित व सुरूपधारी होऊन लवकर उन्नत झाला; पण कुटुंबजीवनाची नित्य पुनरावृत्ती पाहून त्याने परम वैराग्य प्राप्त केले।

Verse 117

ततो देशांतरं दुःखाद्भ्रममाण इतस्ततः । चमत्कारपुरं प्राप्तो द्विजरूपं समाश्रितः । स स्नाति सर्वकृत्येषु भिक्षान्नकृतभोजनः

मग दुःखाने व्याकुळ होऊन तो इथे-तिथे देशांतरांत भटकत राहिला. चमत्कारपुरास पोहोचून त्याने द्विज (ब्राह्मण) रूप धारण केले. तो सर्व धार्मिक कृत्यांसाठी स्नान करी आणि भिक्षेत मिळालेल्या अन्नावरच उपजीविका करी।

Verse 118

एतस्मिन्नेव काले तु ब्राह्मणः शंसितव्रतः । छांदोग्यगोत्रविख्यातः सुभद्रोनाम पार्थिवः

त्याच काळी एक ब्राह्मण होता, जो प्रशंसित व्रतांनी युक्त होता; तो छांदोग्य गोत्रात विख्यात असून त्याचे नाव सुभद्र होते—जणू मनुष्यांतील अधिपतीच।

Verse 119

नागरो वर्षयाजी च वेदवेदांगपारगः । तत्रासीत्तस्य सञ्जाता कन्यका द्विगुणै रदैः

तो नागर देशातील, वार्षिक यज्ञ करणारा आणि वेद-वेदांगांत पारंगत होता. त्याच्या घरी एक कन्या जन्मली; ती द्विगुण दातांनी विशेष ओळखली जात होती।

Verse 120

तथा त्रिभिःस्तनै रौद्रा पृष्ठ्यावर्तकसंयुता । दरिद्रोऽपि सुदुःस्थोऽपि कुलहीनोपि पार्थिव

तशीच ती रौद्र स्वभावाची, त्रिस्तनी व पाठीवर आवर्त-चिन्ह असलेली होती. हे राजन्, पुरुष दरिद्री असला, अतिशय दुःखी असला, आणि कुलहीनही असला तरी—

Verse 121

दीयमानामपि न तां प्रतिगृह्णाति कश्चन । यद्भक्षयति भर्तारं षण्मासाभ्यंतरे हि सा

विवाहासाठी देऊ केली तरी तिला कोणी स्वीकारत नसे; कारण ती सहा महिन्यांच्या आतच पतीला भक्षून टाकीत असे।

Verse 122

यस्याः स्युर्द्विगुणा दंता एवं सामुद्रिका जगुः । त्रिस्तनी कन्यका या तु श्वशुरस्य कुलक्षयम् । संधत्ते नात्र सन्देहस्तस्मात्तां दूरतस्त्यजेत्

सामुद्रिक-शास्त्रज्ञ म्हणतात—जिचे दात द्विगुण (दोन रांगा) असतात, आणि विशेषतः जी त्रिस्तनी कन्या असते, ती श्वशुराच्या कुलाचा क्षय घडविते; यात संशय नाही. म्हणून तिला दूरूनच त्यागावे।

Verse 123

पृष्ठ्यावर्तो भवेद्यस्या असती सा भवेद्द्रुतम् । बहुपापसमाचारा तस्मात्तां परिवर्जयेत्

जिच्या पाठीवर आवर्त-चिन्ह असते, ती लवकरच असती होते व अनेक पापाचरण करते; म्हणून तिला वर्ज्य करावे।

Verse 124

अथ तां वृद्धिमापन्नां दृष्ट्वा विप्रः सुभद्रकः । चिन्ताचक्रं समारूढो न शांतिमधिगच्छति

मग विप्र सुभद्रक तिला यौवनप्राप्त झालेली पाहून चिंतेच्या चक्रात सापडला आणि त्याला शांती मिळेना।

Verse 125

किं करोमि क्व गच्छामि कथमस्याः पतिर्भवेत् । न कश्चित्प्रतिगृह्णाति प्रार्थितोऽपि मुहुर्मुहुः

मी काय करू, कुठे जाऊ, हिचा पती कसा होईल? वारंवार विनविले तरीही कोणी तिला स्वीकारत नाही।

Verse 126

दरिद्रो व्याधितो वाऽपि वृद्धोऽपि ब्राह्मणो हि सः । स्मृतौ यस्मादिदं प्रोक्तं कन्यार्थे प्राङ्महर्षिभिः

तो दरिद्री, रोगी किंवा वृद्ध असला तरी तो ब्राह्मणच आहे; कारण कन्याविषयीचा हा नियम प्राचीन महर्षींनी स्मृतित सांगितला आहे।

Verse 127

अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला

आठव्या वर्षी ती ‘गौरी’, नवव्या वर्षी ‘रोहिणी’; दहाव्या वर्षी ‘कन्या’ होय. त्यापुढे ती रजस्वला मानली जाते।

Verse 128

माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च । त्रयस्ते नरकं यांति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्

माता, पिता आणि ज्येष्ठ भाऊ—हे तिघे नरकास जातात, जर त्यांच्या दुर्लक्षामुळे कन्या रजस्वला अवस्थेत (असंरक्षित) दिसून येईल।

Verse 129

एवं चिन्तयतस्तस्य सोंऽत्यजो द्विजरूपधृक् । भिक्षार्थं तद्गृहं प्राप्तो दृष्टस्तेन महात्मना

तो असे चिंतन करीत असता, द्विजरूप धारण केलेला एक अंत्यज भिक्षेसाठी त्याच्या घरी आला; त्या महात्म्याने त्याला पाहिले।

Verse 130

पृष्टश्च विस्मयात्तेन दृष्ट्वा रूपं तथाविधम् । कुतस्त्वमिह सम्प्राप्तः क्व यास्यसि च भिक्षुक

त्याने असे विलक्षण रूप पाहून विस्मयाने विचारले— “हे भिक्षुक! तू इथे कुठून आला आहेस आणि कुठे जात आहेस?”

Verse 131

ईदृग्भव्यतरो भूत्वा कस्मान्माधुकरीं गतः । किं गोत्रं तव मे ब्रूहि कतमः प्रवरश्च ते

“इतका तेजस्वी व कुलीन दिसूनही तू माधुकरी (थोडीथोडी भिक्षा गोळा करणे) का स्वीकारलीस? तुझे गोत्र सांग; तुझा प्रवर कोणता?”

Verse 132

सोऽब्रवीद्गौडदेशीयं स्थानं मे सुमहत्तरम् । नाम्ना भोजकटं ख्यातं नानाद्विजसमाश्रितम्

तो म्हणाला— “माझे स्थान गौडदेशात आहे, अत्यंत महान; ‘भोजकट’ या नावाने प्रसिद्ध, आणि अनेक द्विजांनी (ब्राह्मणांनी) आश्रित असे.”

Verse 133

तत्रासीन्माधवोनाम ब्राह्मणो वेदपारगः । वसिष्ठगोत्रविख्यात एकप्रवरसूचितः

“तेथे ‘माधव’ नावाचा एक ब्राह्मण होता, वेदपारंगत; वसिष्ठ गोत्राने प्रसिद्ध, आणि एक-प्रवर असा ओळखला जाई.”

Verse 134

तस्याहं तनयो नाम्ना चंद्रप्रभ इति स्मृतः

“मी त्याचाच पुत्र असून ‘चंद्रप्रभ’ या नावाने ओळखला जातो.”

Verse 135

ततोऽहमष्टमे वर्षे यदा व्रतधरः स्थितः । तदा पंचत्वमापन्नः पिता मे वेदपारगः

मग मी आठव्या वर्षी व्रतधारी होऊन स्थित असता, तेव्हा माझे वेदपारंगत पिता त्या वेळी पंचत्वास गेले।

Verse 136

माता मे सह तेनैव प्रविष्टा हव्यवाहनम् । ततो वैराग्यमापन्नो निष्क्रांतोऽहं निजालयात्

माझी माता त्यांच्याबरोबरच हव्यवाहनात (अग्नीत) प्रविष्ट झाली; मग वैराग्य येऊन मी निजगृहातून बाहेर पडलो।

Verse 137

तीर्थानि भ्रममाणोऽत्र संप्राप्तस्तु पुरं तव । अधुना संप्रयास्यामि प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्

तीर्थे तीर्थे भ्रमण करीत मी तुमच्या नगरास आलो; आता मी परम उत्तम प्रभास-क्षेत्राकडे प्रस्थान करीन।

Verse 138

यत्र सोमेश्वरो देवस्त्यक्त्वा कैलासमागतः । न मया पठिता वेदा न च शास्त्रं नृपोत्तम । तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन भिक्षां चराम्यहम्

जिथे कैलास सोडून देव सोमेश्वर आले. हे नृपोत्तम, मी ना वेद वाचले, ना शास्त्रे; तीर्थयात्रेच्या निमित्तानेच मी भिक्षेवर विचरतो।

Verse 139

विश्वामित्र उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास चेतसि । ब्राह्मणोऽयं सुदेशीयस्तथा भव्यतमाकृतिः । यदि गृह्णाति मे कन्यां तदस्मै प्रददाम्यहम्

विश्वामित्र म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून मी मनात विचार केला: ‘हा ब्राह्मण सु-देशीय आहे व अत्यंत शुभाकृतीचा आहे; जर हा माझी कन्या स्वीकारेल, तर मी तिला यास देईन।’

Verse 140

यावद्रजस्वला नैव जायते सा निरूपिता । कृत्स्नं दूषयति क्षिप्रं नैव वंशं ममाधमा

जोपर्यंत ती रजस्वला होत नाही, तोपर्यंत ती संशयास्पदच ठरते; ती अधमा माझा संपूर्ण वंश लवकरच दूषित करील।

Verse 141

ततः प्रोवाच तं म्लेच्छं संमंत्र्य सह भार्यया । यदि गृह्णासि मे कन्यां तव यच्छाम्यहं द्विज

मग पत्नीशी सल्लामसलत करून त्याने त्या म्लेच्छाला म्हटले— ‘हे द्विज, तू माझी कन्या स्वीकारशील तर मी तिला तुला देईन।’

Verse 142

भरणं पोषणं द्वाभ्यां करिष्यामि सदैव हि

मी तुम्हा दोघांचे भरण-पोषण सदैव करीन।

Verse 143

तच्छ्रुत्वा हर्षितः प्राह सोंऽत्यजो नृपसत्तमम् । तवादेशं करिष्यामि यच्छ मे कन्यकां नृप

हे ऐकून तो अंत्यज आनंदित होऊन श्रेष्ठ राजाला म्हणाला— ‘मी तुमचा आदेश पाळीन; हे नृप, मला कन्या द्या।’

Verse 144

तथेत्युक्त्वा गतस्तेन तस्मै दत्ता निजा सुता । गृह्योक्तेन विधानेन विवाहो विहितस्ततः

‘तथास्तु’ असे म्हणत तो त्याच्यासोबत गेला; आपली कन्या त्याला दिली, आणि नंतर गृह्यविधीनुसार विवाह विधिपूर्वक झाला।

Verse 145

ततो ददौ धनं धान्यं गृहं क्षेत्रं च गोधनम् । तस्मै तुष्टिसमायुक्तो मन्यमानः कृतार्थताम्

मग तो तो संतुष्ट होऊन, कार्य सिद्ध झाले असे मानून, त्याला धन, धान्य, घर, शेत आणि गोधन दिले।

Verse 146

अथ सोऽपि च तां प्राप्य विलासानकरोद्बहून् । खाद्यैः पानैः सुवस्त्रैश्च गन्धमाल्यैर्विभूषणैः

मग तिला प्राप्त करून तोही अनेक विलास करू लागला—चविष्ट अन्नपान, उत्तम वस्त्रे, सुगंध, माळा आणि अलंकारांनी तिला सजवीत राहिला।

Verse 147

परं स व्रजति प्रायो येन मार्गेण केनचित् । सारमेयाः सशब्दाश्च पृष्ठतोऽनुव्रजंति वै

परंतु तो जेव्हा केव्हाही कोणत्या तरी मार्गाने जात असे, तेव्हा कुत्री मोठा आवाज करीत नक्कीच त्याच्या पाठीमागे चालत।

Verse 148

अन्येषामंत्यजात्यानां यद्वत्तस्य विशेषतः । वेदाभ्यासपरश्चैव यदि संजायते क्वचित् । रक्तं पतति वक्त्रेण तत्क्षणात्तस्य दुर्मतेः

इतर अंत्यजातांप्रमाणेच, त्याच्या बाबतीत तर विशेषतः—तो कधी वेदाभ्यासात तत्पर झाला, तर त्याच्या दुर्मतीमुळे त्याच क्षणी त्याच्या तोंडातून रक्त पडू लागे।

Verse 149

एतस्मिन्नंतरे लोकः सर्व एव प्रशंकितः । अब्रवीच्च मिथोऽभ्येत्य चंडालोऽयमसंशयम्

याच दरम्यान सर्व लोक संशयग्रस्त झाले; आणि एकमेकांकडे जाऊन म्हणाले—“हा निःसंशय चांडाळ आहे।”

Verse 150

यदेते पृष्ठतो यांति भषमाणाः शुनीसुताः । सुभद्रोऽपि च तत्तेषां श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत्

“हे कुत्र्यांची पिले भुंकत भुंकत त्याच्या पाठीमागे जातात”—हे ऐकून सुभद्रही चिंताकुल झाला।

Verse 151

मन्यमानश्च तत्सत्यं दुःखेन महतान्वितः । नूनमंत्यजजातीयो भविष्यति सुतापतिः

तो वृत्तांत सत्य मानून तो मोठ्या दुःखाने व्याप्त झाला आणि म्हणाला—“नक्कीच सुतेचा पती अंत्यज जातीचा असावा।”

Verse 152

ज्ञायते चेष्टितैः सर्वैर्यथाऽयं जल्पते जनः

त्याच्या सर्व वर्तनावरूनच कळते—असे लोक म्हणतात—तो कसा मनुष्य आहे।

Verse 153

एवं रात्रिंदिवं तस्य चिन्तयानस्य भूपतेः । लोकापवादयुक्तस्य कियान्कालोऽभ्यवर्तत

अशा रीतीने लोकनिंदेच्या ओझ्याने दबलेला तो राजा रात्रंदिवस चिंतेत राहिला; किती काळ निघून गेला।

Verse 154

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते आद्याद्या द्विजसत्तमाः । मध्यगेन समायुक्ता ब्रह्मस्थानं समागताः । तस्य शुद्धिकृते प्रोचुर्येन शंका प्रणश्यति

पुन्हा एका दिवशी श्रेष्ठ द्विज वारंवार, मध्यग पुरोहितासह, ब्रह्मस्थानात जमले. त्यांनी त्याच्या शुद्धीचे कर्म सांगितले, ज्याने शंका नष्ट होईल.

Verse 155

अथोचुस्तं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मस्थानस्य मध्यगम् । मध्यगस्य तु वक्त्रेण विवर्णवदनं स्थितम्

तेव्हा ब्रह्मस्थानाच्या मध्यभागी उभ्या असलेल्या त्याला श्रेष्ठ द्विजांनी संबोधिले; आणि त्या क्षणी ऋत्विजाचे मुख फिकट व विवर्ण दिसू लागले।

Verse 156

कुलं गोत्रं निजं ब्रूहि प्रवरांश्च विशेषतः । स्थानं देशं च विप्राणां येन शुद्धिः प्रदीयते

आपले कुल व गोत्र सांगा, आणि विशेषतः प्रवरही स्पष्ट करा; तसेच विप्रांचे स्थान व देशही सांगा, ज्यायोगे शुद्धीची विधी देता येईल।

Verse 157

अथासौ वेपमानस्तु प्रस्विन्नवदनस्तथा । अधोदृष्टिरुवाचेदं गद्गदं विहिताञ्जलिः

तेव्हा तो थरथरत, घामाने भिजलेला मुख घेऊन, नजर खाली करून, हात जोडून गद्गद स्वरात हे बोलला।

Verse 158

गर्भाष्टमे पिता मह्यं वर्षे मृत्युं गतस्ततः । ततः सा तं समादाय जननी मे पतिव्रता । मां त्यक्त्वा दुःखितं दीनं प्रविष्टा हव्यवाहनम्

माझ्या आठव्या वर्षी माझ्या पित्याचा मृत्यू झाला. मग माझी पतिव्रता माता त्यांना (अंत्येष्टीसाठी) घेऊन, मला दुःखी व दीन सोडून, हव्यवाहन अग्नीत प्रविष्ट झाली।

Verse 159

अहं वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रां समाश्रितः । बालभावे पितुर्दुःखात्तापसैरपरैः सह

मग मला वैराग्य प्राप्त झाले; आणि बालपणापासूनच पित्याच्या शोकामुळे, इतर तपस्व्यांसह तीर्थयात्रेचा आश्रय घेतला।

Verse 160

न मया पठितो वेदो न च शास्त्रं निरूपितम् । तीर्थयात्रापरोऽहं च समायातो भवत्पुरम्

मी वेद वाचला नाही, शास्त्रांचेही परीक्षण केले नाही; केवळ तीर्थयात्रेत तत्पर होऊन मी तुमच्या नगरात आलो आहे।

Verse 161

अभद्रेण सुभद्रेण श्वशुरेण दुरात्मना । एतज्जानाम्यहं विप्रा गोत्रं वासिष्ठमेव वा

हे विप्रहो! दुरात्मा माझ्या श्वशुर अभद्राने (सुभद्राचा पुत्र) जे सांगितले, तेवढेच मला ठाऊक—माझे गोत्र वासिष्ठच आहे।

Verse 162

अथैकप्रवरो देशो गौडो मधुपुरं पुरम् । ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुर्यस्य नो ज्ञायते कुलम् । तस्य शुद्धिः प्रदातव्या धटद्वारेण केवला

मग तो तो म्हणाला—“माझा देश गौड, नगर मधुपुर, आणि माझा प्रवरा एकच आहे.” तेव्हा ब्राह्मण म्हणाले—“ज्याचे कुल ज्ञात नाही, त्याची शुद्धी केवळ ‘धट-द्वार’ विधीनेच द्यावी.”

Verse 163

स त्वं धटं समारुह्य ब्राह्मण्यार्थं च केवलम् । शुद्धिं प्राप्य ततो भोगान्भुंक्ष्वात्रस्थोऽपि केवलम्

म्हणून ब्राह्मणत्वासाठी केवळ धटावर चढ; शुद्धी मिळाल्यावर मग नियमानेच येथेही आपला योग्य भोग/आहार घे.

Verse 164

सोऽब्रवीत्साहसं कृत्वा सर्वानेव द्द्विजोत्तमान् । प्रतिगृह्णाम्यहं कामं तप्तमाषकमेव च

तेव्हा त्याने धैर्य करून सर्व द्विजोत्तमांसमोर म्हटले—“मी हे स्वीकारतो; माझ्या इच्छेने तप्त माषक (तप्त नाणे)ही.”

Verse 165

प्रविशामि हुताशं वा भक्षयिष्याम्यहं विषम्

आवश्यक झाल्यास मी अग्नीत प्रवेश करीन, अथवा मी विषही प्राशन करीन।

Verse 166

किं पुनर्धटदिव्यं च क्रियमाणे सुखावहम् । ब्राह्मणस्य कृते विप्राश्चित्ते नो मामके घृणा

मग जेव्हा सुखद व कल्याणकारक ‘घट-दिव्य’ परीक्षा केली जात आहे, तेव्हा किती अधिक (पुण्य-आनंद) होईल! हे विप्रहो, हे ब्राह्मणाच्या हितासाठी केले आहे; म्हणून माझ्याविषयी तुमच्या चित्तात तिरस्कार नको।

Verse 167

अथ ते ब्राह्मणास्तस्य धटारोहणसंभवम् । शुद्धिं निर्दिश्य वारं च सूर्यस्य च ततः परम् । जग्मुः स्वंस्वं गृहं सर्वे सोऽपि विप्रोंऽत्यजो द्विजाः

मग त्या ब्राह्मणांनी त्याच्या ‘घटारोहण’ विधीतून होणारी शुद्धी सांगितली आणि सूर्याशी संबंधित योग्य वार/अनुष्ठानही ठरविले। त्यानंतर सर्वजण आपापल्या घरी गेले; आणि तो ‘विप्र’ही—खरे तर अंत्यज—हे द्विजहो, (तिथेच राहिला)।

Verse 168

ततः प्राह निजां भार्यां रहस्ये नृपसत्तम । ज्ञातोऽहं ब्राह्मणैः सर्वैरंत्यजातिसमुद्भवः । देशातरं गमिष्यामि त्वमागच्छ मया सह

मग त्याने एकांतात आपल्या पत्नीला सांगितले: ‘हे नृपश्रेष्ठे, सर्व ब्राह्मणांनी मला अंत्यज जातीचा जन्मलेला म्हणून ओळखले आहे. मी परदेशी जाईन; तू माझ्याबरोबर ये.’

Verse 169

भार्योवाच । अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि न यास्यामि त्वया सह । पापबुद्धे पतिष्यामि न चाहं नरकाग्निषु

पत्नी म्हणाली: ‘मी अग्नीत प्रवेश करीन; मी तुझ्याबरोबर जाणार नाही. हे पापबुद्धे, मी इथेच पडून (मरण पावून) राहीन; मी नरकाच्या अग्नीत पडणार नाही.’

Verse 170

बुध्यमाना न सेविष्ये त्वामंत्यजसमुद्भवम् । पाप संदूषितं सर्वं त्वयैतत्स्थानमुत्तमम्

आता मला कळले आहे; म्हणून मी तुझी सेवा वा संग करणार नाही—हे अंत्यजकुळोत्पन्ना। तुझ्यामुळे हे सर्व उत्तम स्थान पापाने कलुषित झाले आहे।

Verse 171

तथा मम पितुर्हर्म्यं संवत्सरप्रयाजिनः । तस्माद्द्रुततरं गच्छ यावन्नो वेत्ति कश्चन

आणि माझ्या पित्याच्या गृह-प्रासादातही जाऊ नकोस—ते संवत्सरभर यज्ञ करणारे दीक्षित आहेत। म्हणून कोणी जाणण्यापूर्वी अतिशय त्वरेने निघून जा।

Verse 172

नो चेत्पापसमाचार संप्राप्स्यसि महाऽपदम्

नाहीतर, हे पापाचारी, तू महान् आपत्तीला सामोरा जाशील।

Verse 173

ततो निशामुखे प्राप्ते कौपीनावरणान्वितः । नष्टोऽभीष्टां दिशं प्राप्य तदा जीवितजाद्भयात्

मग रात्रीचा आरंभ होताच, केवळ कौपीन परिधान करून, तो गुपचूप निघून गेला आणि इच्छित दिशेला पोहोचला—तेव्हा जीवभयाने प्रेरित होऊन।