Adhyaya 273

Verse 1

सूत उवाच । एतेषां तु सहस्रेण भवेद्ग्राह्यं दिनं द्विजाः । चतुर्दश सहस्राक्षा जायंते तत्र वासरे

सूत म्हणाले—हे द्विजांनो, यांचे हजार झाले की एक दिवस ग्राह्य धरला जातो; आणि त्या दिवशी चौदा सहस्राक्ष (इंद्र) उत्पन्न होतात.

Verse 2

सप्तमस्तु सहस्राक्षः सांप्रतं वर्ततेऽत्र यः । एकसप्ततिसंवर्तचतुर्दशदिने विधेः

येथे वर्तमान संवर्तात सातवा इंद्र—सहस्राक्ष—अधिष्ठित आहे. हे विधे ब्रह्मा, एकाहत्तर संवर्तांच्या गणनेत त्याचा काळ चौदा दिवसांचा मानला आहे.

Verse 3

युगानां कुरुते राज्यं मनवश्च तथा परे । स्वायंभुवप्रभृतयो यथा शक्रास्तथा स्थिताः

युगायुगांत मनूही राज्य करतात आणि इतरही तसेच. स्वायंभुवापासून पुढे जसे क्रमाने स्थित आहेत, तसेच शक्र (इंद्र)ही आपल्या-आपल्या काळात प्रतिष्ठित असतात.

Verse 4

जायन्तो नाम शक्रोऽयं सांप्रतं वर्तते तु यः । वैवस्वतो मनुश्चैव अष्टाविंशत्प्रमाणकः

सध्या अधिष्ठित असलेल्या इंद्राचे नाव ‘जायंत’ आहे. तसेच वैवस्वत मनूही कार्यरत असून, त्याची गणना अठ्ठाविसाव्या प्रमाणाने केली आहे.

Verse 5

चतुर्युगस्य संजातो गतेस्मिञ्छेषमात्रके । भविष्यति बलिः शक्रो वासुदेवप्रसादतः

या चतुर्युगाचा उरलेला अंशही संपून गेल्यावर, वासुदेवाच्या प्रसादाने बळी शक्र (इंद्र) होईल.

Verse 6

तेन तस्य प्रतिज्ञातं राज्यं चैवाष्टमे मनौ

म्हणून बलिस आठव्या मन्वंतरात राज्यसत्ता निश्चयाने प्रतिज्ञा करण्यात आली।

Verse 7

एवं सर्वे सुराश्चान्ये त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणतः । कोटयः प्रभविष्यंति यथा चैव तथा पुरा

अशाच रीतीने इतर सर्व देवही—त्रयस्त्रिंशत् प्रमाणाप्रमाणे—असंख्य कोटींनी प्रकट होतील, जसे पूर्वी झाले तसेच।

Verse 8

योऽयं ब्रह्मा स्थितो विप्राः सांप्रतं सृष्टिकारकः । तस्यानेन प्रमाणेन जातं संवत्सराष्टकम्

हे विप्रहो! जो हा ब्रह्मा सध्या सृष्टीकर्ता म्हणून स्थित आहे, त्याच्यासाठी याच प्रमाणाने आठ वर्षे झाली आहेत।

Verse 9

षण्मासाश्च दिनार्धं च प्रथमं शुक्लपूर्वकम् । सौरसावनचंद्रार्क्षैर्मानैरेभिश्चतुर्विधैः

सहा महिने आणि अर्धा दिवस—प्रथम शुक्लपक्षापासून आरंभ करून—या चार प्रकारच्या मानांनी मोजले जातात: सौर, सावन, चांद्र आणि नाक्षत्र।

Verse 10

कलौ निर्याति सर्वेषां भूतानां क्षितिमण्डले । पंचषष्ट्याऽधिकैश्चैव दिनानां च शतैस्त्रिभिः । भवेत्संवत्सरं सौरं पञ्चोनैस्तैश्च सावनम्

कलियुगात पृथ्वीमंडळावर सर्व प्राण्यांसाठी सौर संवत्सर तीनशे पासष्ट दिवसांचा होतो; आणि त्यापेक्षा पाच दिवसांनी कमी सावन संवत्सर मानला जातो।

Verse 11

चांद्र एकादशोनस्तु त्रिंशद्धीन उडूद्भवः । शीतातपौ तथा वृष्टिः सौरमानेन जायते

चांद्र वर्ष अकरा दिवसांनी न्यून असते, आणि नाक्षत्र वर्ष तीस दिवसांनी कमी असते। शीत-ताप तसेच वृष्टी सौरमानानुसारच उत्पन्न होते।

Verse 12

वृक्षाणां फलनिष्पत्तिः सस्यानां च तथा परा । अग्निष्टोमादयो यज्ञा वर्तंते ये धरातले

धरातलावर वृक्षांची फळे पिकतात आणि धान्यांचीही पूर्ण परिपक्वता होते। तसेच अग्निष्टोम इत्यादी यज्ञही या लोकी चालू राहतात।

Verse 13

उत्साहाश्च विवाहाश्च सावनेन भवंति च । कुसीदाद्याश्च ये केचिद्व्यवहाराश्च वृत्तिजाः

उत्सव-उद्योग आणि विवाहही सावनमानानुसारच होतात; तसेच व्याजासह कर्ज इत्यादी व उपजीविकेवर आधारित विविध व्यवहारही तदनुसार चालतात।

Verse 14

अधिमासप्रयुक्तेन ते स्युश्चांद्रेण निर्मिताः । नाक्षत्रेण तु मानेन सिध्यंते ग्रहचारिकाः

अधिमासयुक्त चांद्रमानाने हे सर्व निश्चित होते; परंतु नाक्षत्रमानाने ग्रहांची चाल योग्य रीतीने सिद्ध होते।

Verse 15

नान्यत्किंचिद्धरापृष्ठ एतन्मानचतुष्टयात् । एतेन तु प्रमाणेन देवदैत्याश्च मानवाः

हे श्रोता! धरातलावर या चतुर्विध मानाव्यतिरिक्त दुसरे काही नाही। याच प्रमाणाने देव, दैत्य आणि मनुष्य आपापली कार्ये ठरवितात।

Verse 16

वर्त्तंते ब्राह्मणश्रेष्ठाः श्रुतिरेषा पुरातनी । एतद्युगप्रमाणं तु यः पठेद्भक्तिसंयुतः

हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, ही प्राचीन श्रुति-परंपरा अशीच प्रवर्तते. जो भक्तियुक्त होऊन युगप्रमाणाचे हे पठण करतो, तो पुण्याचा भागी होतो.

Verse 17

एतेषामेव लिंगानां सप्तानां ब्राह्मणोत्तमाः । नापमृत्यु भयं तस्य कथंचित्संभविष्यति

हे उत्तम ब्राह्मणांनो, जो या सात लक्षणांत दृढ निष्ठा ठेवतो, त्याला अकाली मृत्यूचे भय कधीही कोणत्याही प्रकारे होत नाही.

Verse 273

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये युगप्रमाणवर्णनंनाम त्रिसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘युगप्रमाणवर्णन’ नामक दोनशे त्र्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.