Adhyaya 33

Verse 1

। सूत उवाच । अगस्त्यस्याश्रमोऽन्योस्ति तथा तत्र द्विजोत्तमाः । यत्र तिष्ठति विश्वात्मा स्वयं देवो महेश्वरः

सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो, अगस्त्यांचा आणखी एक आश्रम आहे; जिथे विश्वात्मा देव महेश्वर स्वतः विराजमान आहेत।

Verse 2

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे दिवाकरः । स्वयमभ्येत्य देवेशं पूजयत्येव शंकरम्

चैत्रमासातील शुक्लपक्षाच्या चतुर्दशीस सूर्यदेव स्वतः येऊन देवेश शंकरांची पूजा करतात।

Verse 3

तस्मादन्योऽपि यस्तस्यां भक्त्या चागत्य शंकरम् । तमेव पूजयेद्भक्त्या स याति देवमन्दिरम्

म्हणून जो कोणीही भक्तीने तेथे येऊन त्या शंकरांची भक्तीपूर्वक पूजा करतो, तो देवधामास जातो।

Verse 4

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । पितरस्तस्य तृप्यंते पितृमेधे कृते यथा

जो तेथे श्रद्धायुक्त होऊन विधिपूर्वक श्राद्ध करतो, त्याचे पितर पितृमेधकर्म केल्याप्रमाणे तृप्त होतात।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । अगस्त्यस्याश्रमं प्राप्य कस्माद्देवो दिवाकरः । प्रदक्षिणां प्रकुरुते वदैतन्मे सुविस्तरम्

ऋषी म्हणाले—अगस्त्याच्या आश्रमास येऊन देव दिवाकर (सूर्य) प्रदक्षिणा का करतो? हे आम्हाला सविस्तर सांगा।

Verse 6

सूत उवाच । कथयामि कथामेतां शृणुत द्विज सत्तमाः । अस्ति विंध्य इति ख्यातः पर्वतः पृथिवीतले

सूत म्हणाला—ही कथा मी सांगतो; हे श्रेष्ठ द्विजांनो, ऐका। पृथ्वीवर ‘विंध्य’ नावाचा प्रसिद्ध पर्वत आहे।

Verse 7

यस्य वृक्षाग्रशाखायां संलग्नास्तरणेः कराः । पुष्पपूगा इवाधःस्थैर्लक्ष्यंते मुग्धसि द्धकैः

त्या पर्वतावर वृक्षांच्या टोकाच्या फांद्यांवर सूर्यकिरण जणू अडकलेल्या दिसतात; खाली राहणाऱ्या भोळ्या सिद्धांना त्या लोंबत्या पुष्पगुच्छांसारख्या भासतात।

Verse 8

अनभिज्ञास्तमिस्रस्य यस्य सानुनिवासिनः । रत्नप्रभाप्रणुन्नस्य कृष्णपक्षनिशास्वपि

त्याच्या उतारांवर राहणारे अंधारास अपरिचित आहेत; कारण रत्नांची प्रभा तो दूर लोटते—कृष्णपक्षाच्या रात्रीसुद्धा।

Verse 9

यस्य सानुषु मुंचंतो भांति पुष्पाणि पादपाः । वायुवेगवशान्नूनं नीरौघ नीरदा इव

ज्याच्या उतारांवर वृक्ष पुष्प झडवीत शोभतात; जणू वाऱ्याच्या वेगाने प्रेरित मेघ जलप्रवाह ओतत आहेत।

Verse 10

यस्मिन्नानामृगा भांति धावमाना इतस्ततः । कलत्रपुत्रपुष्ट्यर्थं लोभार्थं मानवा इव

तेथे नानाविध मृग इकडे-तिकडे धावताना दिसतात; जसे लोभापोटी पत्नी-पुत्रांच्या पोषणासाठी माणसे धावपळ करतात।

Verse 11

निर्यासच्छद्मना बाष्पं वासिताशेषदिङ्मुखम् । मुञ्चंति तरवो यत्र दन्तिदन्तक्षतत्वचः

जिथे हत्तींच्या दातांनी जखमी झालेल्या सालीचे वृक्ष निर्यासाच्या बहाण्याने अश्रूसारखा रस सोडतात आणि सर्व दिशा सुगंधित करतात।

Verse 12

चीरिकाविरुतैर्दीर्घै रुदंत इव चापरे । हस्तिहस्तहता वृक्षा मन्यन्ते यस्य सानुषु

काही जण चीरिका पक्ष्यांचा दीर्घ कलरव ऐकून असे मानतात की उतारांवर हत्तींच्या सोंडेच्या आघाताने पडलेले वृक्ष जणू रडत आहेत।

Verse 13

इतश्चेतश्च गच्छद्भिर्निर्झरांभोभिरावृतः । शुशुभे सितवस्त्राढ्यैः पुमानिव विभूषितः

इकडे-तिकडे वाहणाऱ्या झऱ्यांच्या जलाने आच्छादित तो पर्वत असा शोभला, जणू विपुल शुभ्र वस्त्रांनी अलंकृत पुरुषच।

Verse 14

यस्य स्पर्द्धा समुत्पन्ना पूर्वं सह सुमेरुणा । ततः प्राह सहस्रांशुं गत्वा स क्रोधमूर्च्छितः

त्या विंध्याला पूर्वी सुमेरूसह स्पर्धा उत्पन्न झाली. मग क्रोधाने मूर्च्छित होऊन तो सहस्रकिरण भास्कराकडे जाऊन बोलला.

Verse 15

कस्माद्भास्कर मेरोस्त्वं प्रकरोषि प्रदक्षिणाम् । कुलपर्वतसंज्ञेऽपि न करोषि कथं मयि

विंध्य म्हणाला— “हे भास्करा, तू मेरूची प्रदक्षिणा का करतोस? मीही ‘कुलपर्वत’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; मग माझी तशी प्रदक्षिणा का करत नाहीस?”

Verse 16

भास्कर उवाच । न वयं श्रद्धया तस्य गिरेः कुर्मः प्रदक्षिणाम् । एष मे विहितः पन्था येनेदं विहितं जगत्

भास्कर म्हणाला— “आम्ही त्या गिरीची प्रदक्षिणा वैयक्तिक श्रद्धेमुळे करत नाही. माझ्यासाठी हाच विधात्याने ठरवलेला मार्ग आहे; याच मार्गाने हे जग व्यवस्थित झाले आहे.”

Verse 17

तस्य तुंगानि शृंगाणि व्याप्य खं संश्रितानि च । तेन संजायते तस्य बलादेव प्रद क्षिणा

त्याची उंच शिखरे आकाश व्यापून उभी आहेत; म्हणून त्या पर्वताच्या प्रभावबलामुळेच प्रदक्षिणेचा मार्ग आपोआप घडतो.

Verse 18

एतच्छ्रुत्वा विशेषेण संक्रुद्धो विंध्यपर्वतः । प्रोवाच पश्य भानो त्वं तर्हि तुंगत्वमद्य मे । रुरोधाथ नभोमार्गं येन गच्छति भास्करः

हे ऐकून विंध्यपर्वत विशेषतः संतप्त झाला व म्हणाला— “हे भानो, आज माझे तुंगत्व पाहा.” मग ज्या नभोमार्गाने भास्कर जातो तो त्याने अडवून धरला.

Verse 19

अथ रुद्धं समालोक्य मार्गं वासरनायकः । चिन्तयामास चित्ते स्वे सांप्रतं किं करोम्यहम्

तेव्हा आपला मार्ग अडविला गेला आहे असे पाहून दिवसाचा स्वामी सूर्य मनात विचार करू लागला— “आता मी काय करावे?”

Verse 20

करोमि यद्यहं चास्य पर्वतस्य प्रदक्षिणाम् । तद्भविष्यति कालस्य चलनं भुवनत्रये

“जर मी या पर्वताची प्रदक्षिणा केली, तर त्रैलोक्यात काळाचीच गती ढळून जाईल.”

Verse 21

मासर्तुभुवनानां च तथा भावी विपर्ययः । अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया यास्यंति संक्षयम् । नष्टयज्ञोत्सवे लोके देवानां स्यान्महाव्यथा

“महिने, ऋतू आणि लोक यांत उलथापालथ होईल. अग्निष्टोमादि सर्व क्रिया क्षीण होतील. जगात यज्ञोत्सव नष्ट झाले तर देवांना महान व्यथा होईल.”

Verse 22

एवं संचिन्त्य चित्तेन बहुधा तीक्ष्णदीधितिः । जगाम मनसा भीतः सोऽगस्त्यं मुनिपुंगवम्

अशा रीतीने मनात अनेक प्रकारे विचार करून तीक्ष्णकिरण सूर्य अंतःकरणात भयभीत होऊन मनानेच मुनिपुंगव अगस्त्यांकडे गेला.

Verse 23

नान्योस्ति वारणे शक्तो विंधस्यास्य हि तं विना । अगस्त्यं ब्राह्मणश्रेष्ठं मित्रावरुणसंभवम्

त्याच्याविना या विन्ध्याला आवरणे (थांबविणे) दुसरा कोणी समर्थ नाही— मित्र-वरुणसंभव ब्राह्मणश्रेष्ठ अगस्त्यच.

Verse 24

ततो द्विजमयं रूपं स कृत्वा तीक्ष्णदीधितिः । चमत्कारपुरक्षेत्रे तस्याश्रमपदं ययौ

त्यानंतर तीक्ष्णकिरण भास्कराने द्विजरूप धारण केले आणि चमत्कारपुर क्षेत्रातील अगस्त्याच्या आश्रमपदास गेला।

Verse 25

ततस्तु वैश्वदेवांते वेदोच्चारपरायणः । प्रोवाच सोऽतिथिः प्राप्तस्तवाहं मुनिसत्तम

मग वैश्वदेवाच्या समाप्तीला, वेदोच्चारात तत्पर असा तो आलेला अतिथी म्हणाला—“हे मुनिसत्तम, मी तुमचा अतिथी म्हणून आलो आहे।”

Verse 26

ततोऽगस्त्यः कृतानन्दः स्वागतं ते महामुने । मनोरथ इवाध्यातो योऽग्निकार्यांत आगतः

तेव्हा आनंदित झालेला अगस्त्य म्हणाला—“हे महामुने, आपले स्वागत आहे; माझ्या अग्निकार्याच्या शेवटी आपण जणू मनोवांछित मनोरथ पूर्ण झाल्यासारखे आलात।”

Verse 27

तत्त्वं ब्रूहि मुनिश्रेष्ठ यद्ददामि तवेप्सितम् । अदेयं नास्ति मे किञ्चित्कालेऽस्मिन्प्रार्थितस्य च

“हे मुनिश्रेष्ठ, आपला खरा अभिप्राय सांगा, म्हणजे मी तुमची इच्छित वस्तू देईन. या वेळी मागणाऱ्यासाठी माझ्याकडे अदेय असे काहीच नाही।”

Verse 28

भास्कर उवाच । अहं भास्कर आयातो विप्ररूपेण सन्मुने । सर्वकार्यक्षमं मत्वा त्वामेकं भुवनत्रये

भास्कर म्हणाला—“हे सन्मुने, मी भास्कर (सूर्य) आहे. द्विजरूपाने आलो आहे; कारण त्रिभुवनात सर्व कार्ये साधण्यास समर्थ असा एकमेव तुम्हालाच मी मानले आहे।”

Verse 29

त्वया पूर्वं सुरार्थाय प्रपीतः पयसांनिधिः । वातापिश्च तथा दैत्यो भक्षितो द्विजकण्टकः

पूर्वी देवांच्या हितासाठी तू समुद्राचे जल पिऊन टाकलेस; तसेच द्विजांना त्रास देणारा दैत्य वातापीही तू भक्षिला होतास।

Verse 30

तस्माद्गतिर्भवास्माकं सांप्रतं मुनिसत्तम । देवानामिह वर्णानां त्वमेव शरणं यतः

म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठा, आता तूच आमची गति व शरण हो; कारण येथे देव आणि सर्व वर्ण यांचे एकमेव आश्रय तूच आहेस।

Verse 31

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा स मुनिर्विप्रा विशेषेण प्रहर्षितः । अर्घ्यं दत्त्वा दिनेशाय ततः प्रोवाच सादरम्

सूत म्हणाले—हे ब्राह्मणहो, ते ऐकून तो मुनि विशेष आनंदित झाला. दिनेशाला (सूर्यदेवाला) अर्घ्य देऊन मग तो आदराने बोलला।

Verse 32

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मे त्वं गृहमागतः । तस्माद्ब्रूहि करिष्यामि तव वाक्यमखंडितम्

मी धन्य आहे, माझ्यावर कृपा झाली—कारण तू माझ्या घरी आला आहेस. म्हणून सांग; तुझे वचन मी अखंडितपणे पूर्ण करीन।

Verse 33

भास्कर उवाच । एष विंध्याचलोऽस्माकं मार्गमावृत्य संस्थितः । स्पर्द्धया गिरिमुख्यस्य सुमेरोर्मुनिसतम

भास्कर म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठा, पर्वतश्रेष्ठ सुमेरूशी स्पर्धा करून हा विंध्याचल आमचा मार्ग अडवून उभा राहिला आहे।

Verse 34

सामाद्यैर्विविधोपायैस्तस्मादेनं निवारय । कालात्ययो यथा न स्याद्गतेर्भंगस्तथा कुरु

म्हणून साम इत्यादी विविध उपायांनी यास आवर. असा उपाय कर की काळाचा विलंब होऊ नये आणि आमची गती खंडित होऊ नये.

Verse 35

अगस्त्य उवाच । अहं ते वारयिष्यामि वर्धमानं कुलाचलम् । स्वस्थानं गच्छ तस्मात्त्वं सुखीभव दिवाकर

अगस्त्य म्हणाले—वाढत जाणाऱ्या त्या कुलाचलास मी आवरीन. म्हणून, हे दिवाकर, आपल्या स्थानास जा आणि सुखी रहा.

Verse 36

ततः स प्रेषितस्ते न भास्करस्तीक्ष्णदीधितिः । स्वं स्थानं प्रययौ हृष्टस्तमामंत्र्य मुनीश्वरम्

मग तुझ्या आज्ञेने पाठविलेला तीक्ष्णकिरण भास्कर, मुनीश्वरास नमस्कार करून, हर्षाने आपल्या स्थानास गेला.

Verse 37

अगस्त्योऽपि द्रुतं गत्वा विंध्यं प्रोवाच सादरम् । न्यूनतां व्रज मद्वाक्याच्छीघ्रं पर्वतसत्तम

अगस्त्यही त्वरेने जाऊन विंध्यास आदराने म्हणाले—हे पर्वतश्रेष्ठा, माझ्या वचनाने शीघ्र नीच अवस्था धारण कर.

Verse 38

दाक्षिणात्येषु तीर्थेषु स्नाने जाताद्य मे मतिः । तवायत्ता गिरे सैव तत्कुरुष्व यथोचितम्

आज दक्षिणेकडील तीर्थांत स्नान करण्याचा माझा संकल्प झाला आहे. हे गिरे, तो तुझ्यावर अवलंबून आहे; म्हणून यथोचित ते कर.

Verse 39

स तस्य वचनं श्रुत्वा विंध्यः पर्वतसत्तमः । अभजन्निम्नतां सद्यो विनयेन समन्वितः

त्याचे वचन ऐकून पर्वतश्रेष्ठ विंध्य विनययुक्त होऊन तत्क्षणीच नम्र होऊन खाली झाला।

Verse 40

अगस्त्योऽपि समासाद्य तस्यांतं दक्षिणं द्विजाः । त्वयैवं संस्थितेनाथ स्थातव्यमित्युवाच तम्

हे द्विजांनो, अगस्त्यही त्याच्या दक्षिण टोकास पोहोचून त्याला म्हणाला—“हे नाथ, तू याच प्रकारे स्थिर राहिले पाहिजेस.”

Verse 42

स तथेति प्रतिज्ञाय शापाद्भीतो नगोत्तमः । न जगाम पुनर्वृद्धिं तस्यागमनवांछया

नगोत्तमाने “तथेच” अशी प्रतिज्ञा केली; शापभयाने आणि त्याच्या (अगस्त्याच्या) आगमनाची इच्छा धरून तो पुन्हा वाढला नाही।

Verse 43

सोऽपि तेनैवमार्गेण निवृत्तिं न करोति च । यावदद्यापि विप्रेंद्रा दक्षिणां दिशमाश्रित तः

आणि तो (अगस्त्य)ही त्याच मार्गाने परत फिरत नाही; हे विप्रश्रेष्ठांनो, आजपर्यंत तो दक्षिण दिशेतच आश्रित आहे।

Verse 44

अथ तत्रैव चानीय लोपामुद्रां मुनीश्वरः । समाहूय सहस्रांशुं ततः प्रोवाच सादरम्

मग तेथेच मुनीश्वराने लोपामुद्रेला आणून सहस्रांशु सूर्यदेवांना आवाहन केले आणि आदराने बोलला।

Verse 45

तव वाक्यान्मया त्यक्तः स्वाश्रमस्तीक्ष्णदी धिते । तवार्थे च न गंतव्यं भूयस्तत्र कथंचन

हे तीक्ष्णदीधिते! तुझ्या वचनाने मी माझा आश्रम त्यागला. आणि तुझ्याच हेतुने मी पुन्हा कधीही, कोणत्याही प्रकारे, तिथे जाणार नाही.

Verse 46

तस्मान्मद्वचनाद्भानो चतुर्दश्यां मधौ सिते । यन्मया स्थापितं तत्र लिंगं पूज्यं हि तत्त्व या

म्हणून, हे भानो! माझ्या वचनाप्रमाणे मधु मासाच्या (चैत्र) शुक्ल चतुर्दशीस तेथे मी स्थापिलेल्या त्या लिंगाची तत्त्वबुद्धीने व विधिपूर्वक निश्चयाने पूजा करावी.

Verse 47

भास्कर उवाच । एवं मुने करिष्यामि तव वाक्यादसंशयम् । पूजयिष्यामि तल्लिंगं वर्षांते स्वयमेव हि

भास्कर म्हणाला—हे मुने! तुझ्या वचनाप्रमाणे मी निःसंशय असेच करीन. वर्षाअंती मी स्वतः त्या लिंगाची पूजा करीन.

Verse 48

योऽन्यो हि तद्दिने लिंगं पूजयिष्यति मानवः । मम लोकं समासाद्य स भविष्यति मुक्तिभाक्

आणि जो कोणी दुसरा मनुष्य त्या दिवशी त्या लिंगाची पूजा करील, तो माझ्या लोकास प्राप्त होऊन मुक्तीचा भागी होईल.

Verse 49

सूत उवाच । एतस्मात्कारणात्तत्र भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां सांनिध्यं कुरुते सदा

सूत म्हणाला—या कारणामुळेच तेथे तीक्ष्णदीधिती भगवान (सूर्य) चैत्र शुक्ल चतुर्दशीस सदैव आपले सान्निध्य प्रकट करतो.

Verse 50

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि द्विजोत्तमाः । भूयो वदत वै कश्चित्संदेहश्चे द्धृदि स्थितः

हे द्विजोत्तमांनो! तुम्ही जे विचारले होते ते सर्व मी सांगितले आहे. तरीही हृदयात काही संशय राहिला असेल, तर पुन्हा विचारा, पुन्हा सांगा.