Adhyaya 201

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे भर्तृयज्ञं महामतिम् । कृतांजलिपुटा भूत्वा स्तुतिं कृत्वा वचोऽब्रुवन्

विश्वामित्र म्हणाले—मग ते सर्व ब्राह्मण महामती भर्तृयज्ञापुढे हात जोडून उभे राहिले, स्तुती करून असे वचन बोलले।

Verse 2

यदेतद्भवता प्रोक्तं शोधितो यो भवेद्द्विजः । श्राद्धस्य कन्यकायाश्च सोमपानस्य सोऽर्हति

आपण असे सांगितले आहे की जो द्विज शुद्ध केला जातो, तोच श्राद्ध, कन्या-संस्कार आणि सोमपान यांस योग्य ठरतो।

Verse 3

कथं शुद्धिः प्रकर्तव्या तस्य सर्वं ब्रवीहि नः । नागरस्य समस्तस्य देशांतरगतस्य च

त्याची शुद्धी कशी करावी? ते सर्व आम्हाला सांगा—समस्त नागरसमुदायासाठीही आणि देशांतर गेलेल्या नागरासाठीही।

Verse 4

देशांतरप्रजातस्य तत्र जातस्य वा पुनः । अज्ञातपितृवर्गस्य सामा न्यं पदमिच्छतः

देशांतरात उत्पन्न झालेला किंवा तिथेच (परदेशी) जन्मलेला; ज्याचा पितृवंश अज्ञात आहे; आणि जो सामान्य पद/मान्यता इच्छितो—त्याच्याविषयीही (शुद्धीविधी) सांगा।

Verse 5

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते

हे महामते, हे सर्व आम्हांस विस्ताराने सांगावे।

Verse 6

विश्वामित्र उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणानां नृपोत्तम । अब्रवीद्भर्तृयज्ञस्तु स्वाभिप्रायं सुसंमतम्

विश्वामित्र म्हणाले—हे नृपोत्तम, त्या ब्राह्मणांचे वचन ऐकून भर्तृयज्ञाने आपला सुसंमत अभिप्राय सांगितला।

Verse 7

भर्तृयज्ञ उवाच । प्रश्नभारो महानेष भवद्भिः समुदाहृतः । तथापि कथयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयंभुवम्

भर्तृयज्ञ म्हणाले—तुम्ही मांडलेला प्रश्नभार मोठा आहे; तरीही स्वयंभूला नमस्कार करून मी सांगतो।

Verse 8

अज्ञातपितृवंशो यो दूरादपि समागतः । सामान्यं वांछते पद्यं नागरोऽस्मीति कीर्तयन्

ज्याचा पितृवंश अज्ञात आहे, जो दूरवरूनही येऊन ‘मी नागर आहे’ असे कीर्तयमान सामान्य पद इच्छितो—

Verse 9

तस्य शुद्धिः प्रदा तव्या मुख्यैः शांतैः शुभैर्द्विजैः । गर्तातीर्थोद्भवं विप्रं कृत्वा चैव पुरःसरम्

त्याची शुद्धी मुख्य, शांत व शुभ द्विजांनी द्यावी—गर्तातीर्थ-संबंधी ब्राह्मणास अग्रस्थानी करून।

Verse 10

विशुद्धिं याचमानस्य यदि यच्छंति नो द्विजाः । कामाद्वा यदि वा क्रोधात्प्रद्वेषाद्वा च्युतेर्भयात्

जो शुद्धीची याचना करतो, त्याला जर द्विज शुद्धी देत नाहीत—कामामुळे, क्रोधामुळे, द्वेषामुळे किंवा पदच्युत होण्याच्या भयामुळे—

Verse 11

ब्रह्महत्योद्भवं पापं सर्वेषां तत्र जायते । तस्मादभ्यागतो यस्तु दूरादपि विशेषतः

तेव्हा त्या सर्वांनाच तेथे ब्रह्महत्याजन्य पाप लागते. म्हणून जो कोणी विशेषतः दूरवरूनही शरणागत होऊन आला असेल—

Verse 12

तस्य शुद्धिः प्रदातव्या प्रयत्नेन द्विजोत्तमैः । शुद्धिं तु त्रिविधां प्राप्तो मम वाक्यसमुद्भवाम्

त्याची शुद्धी द्विजोत्तमांनी प्रयत्नपूर्वक अवश्य द्यावी. माझ्या वचनातून उद्भवलेली त्रिविध शुद्धी प्राप्त होते.

Verse 13

स शुद्धो नागरो ज्ञेयो जातो देशांतरेष्वपि । पूर्वं विशोधयेद्वंशं ततो मातृकुलं स्मृतम्

अशा प्रकारे शुद्ध झालेला तो, अन्य देशात जन्मला तरी, ‘नागर’ म्हणूनच ओळखावा. प्रथम वंशाची शुद्धता ठरवावी, नंतर मातृकुलाचाही यथोचित स्वीकार करावा.

Verse 14

ततः शीलं त्रिभिः शुद्धः सामान्यं पदमर्हति

नंतर तो सदाचारयुक्त, त्रिविध शुद्धीने शुद्ध झालेला, सामान्य पदास पात्र ठरतो.

Verse 15

सर्वेषामपि विप्राणां वर्षांते समुपस्थिते । शुद्धिः कार्या प्रयत्नेन स्वस्थानस्य विशुद्धये

सर्व ब्राह्मणांनीही वर्षाऋतूच्या शेवटी, आपल्या स्थान व समुदायाच्या पावित्र्यासाठी प्रयत्नपूर्वक शुद्धी करावी।

Verse 16

तदर्थं शरदश्चांते शुभर्त्तौ ब्राह्मणोत्तमाः । चातुश्चरणसंपन्नाः संस्थाप्याः षोडशैव तु

म्हणून शरदऋतूच्या शेवटी शुभ मुहूर्तावर, चातुश्चरण (वेदाध्ययन व सदाचार) संपन्न असे सोळा श्रेष्ठ ब्राह्मण या विधीसाठी विधिपूर्वक संस्थापावेत।

Verse 17

ब्राह्मणाः पुरतः सर्वे शांता दांता जितेंद्रियाः । गर्त्तातीर्थोद्भवं विप्रं तेषां मध्ये निवेशयेत्

सर्व ब्राह्मण पुढे बसावेत—शांत, संयमी व इंद्रियजयी; आणि गर्त्ता-तीर्थोद्भव/संबंधित ब्राह्मणाला त्यांच्या मध्ये आसन द्यावे।

Verse 18

तदग्रे पीठिका देयाश्चतस्रो लक्षणान्विताः । यावत्कार्त्तिकपर्यंतं चातुश्चरणकल्पिताः

त्याच्या समोर योग्य लक्षणांनी युक्त अशा चार पीठिका द्याव्यात; आणि चातुश्चरण-विन्यासानुसार त्या कार्त्तिकाच्या अखेरपर्यंत स्थापून ठेवाव्यात।

Verse 19

प्रथमा बह्वृचस्यार्थे याजुषस्य तथाऽपरा । सामगस्य तथैवान्या तथाऽद्यस्य चतुर्थिका

पहिली पीठिका बह्वृच (ऋग्वेदी) यासाठी, दुसरी याजुष (यजुर्वेदी) यासाठी; तिसरी सामग (सामवेदी) यासाठी, आणि चौथी अथर्वण (अथर्ववेदी) यासाठी ठरविली आहे।

Verse 20

मुद्रिकार्थं तथैवान्या पंचमी परिकीर्तिता । श्रीसूक्तं पावमानं च शाकुनं विष्णुदैवतम्

मुद्रिका-कर्मासाठी आणखी एक पीठ ‘पंचमी’ म्हणून सांगितले आहे। तेथे श्रीसूक्त, पावमान सूक्ते आणि विष्णुदैवत शाकुन-पाठ विधिपूर्वक करावा।

Verse 21

पारावतं तथा सूक्तं जीवसूक्तेन संयुतम् । बह्वृचः कीर्तयेत्तत्र शांतिकं च तथापरम्

तेथे बह्वृच (ऋग्वेदी) पुरोहित पारावत-सूक्त आणि जीव-सूक्तयुक्त सूक्त यांचे कीर्तन करील; तसेच आणखी एक शांतिक-पाठही करील.

Verse 22

शांतिकं शिवसंकल्पमृषिकल्पं चतुर्विधम् । मंडलंब्राह्मणं चैव गायत्रीब्राह्मणं तथा

तो शांतिक, शिवसंकल्प, चतुर्विध ऋषिकल्प; तसेच मंडल-ब्राह्मण आणि गायत्री-ब्राह्मण यांचेही पठण करील.

Verse 23

तथा पुरुषसूक्तं च मधुब्राह्मणमेव च । अध्वर्युः कीर्तयेत्तत्र रुद्रान्पंचांगसंयुतान्

तसेच पुरुषसूक्त आणि मधु-ब्राह्मण यांचेही पठण करावे. तेथे अध्वर्यु पुरोहित पंचांग-संयुक्त रुद्रांचे कीर्तन/जप करील.

Verse 24

देवव्रतं च गायत्रं सोमसूर्यव्रते तथा । एकविंशतिपर्यंतं तथान्यच्च रथंतरम्

आणि देवव्रत व गायत्र यांचेही, तसेच सोमव्रत व सूर्यव्रताच्या प्रसंगी; एकविंशतीपर्यंत, आणि रथंतर इत्यादी अन्य स्तोत्रांचेही कीर्तन करावे.

Verse 25

सौव्रतं संहिता विष्णोर्ज्येष्ठसाम तथैव च । सामवेदोक्तरुद्रांश्च भारुंडैः सामभिर्युतान्

तो ‘सौव्रत’, विष्णुसंहिता आणि ‘ज्येष्ठ-साम’ यांचे पठण करील; तसेच सामवेदोक्त रुद्र-पाठ भारुंड-सामगानांसह गाईल.

Verse 26

छंदोगः कीर्तयेत्तत्र यच्चान्यच्छांतिकं भवेत् । गर्भोपनिषदं चैव स्कंदसूक्तं तथापरम्

तेथे छांदोग पुरोहित छांदोग्य सामगान व जे अन्य शांतिकर्म विहित असेल ते पठण करील; तसेच गर्भोपनिषद् व स्कंदसूक्त आणि इतर स्तोत्रेही.

Verse 27

नीलरुद्रैः समोपेतान्प्राणरुद्रांस्तथापरान् । नवरुद्रांश्च क्षुरिकानाद्यस्तत्र प्रकीर्तयेत्

मग तो तो रुद्रस्तोत्रांचे उच्चारण करील—नीलरुद्र, प्राणरुद्र व इतर रूपांसह; तसेच तेथे प्रथमापासून आरंभ करून नवरुद्र व क्षुरिका स्तोत्रही प्रकीर्तन करील.

Verse 28

ततः पुण्याहघोषेण गीतवादित्रनिस्वनैः । शुक्लमाल्यांबरधरः शुक्लचंदनचर्चितः

त्यानंतर ‘पुण्याह’ घोष व गीत-वाद्यांच्या निनादात, तो पांढऱ्या माळा व पांढरे वस्त्र धारण करून, पांढऱ्या चंदनाने लेपित होऊन (पुढे जाईल).

Verse 29

शुद्धिकामो व्रजेत्तत्र यत्र ते ब्राह्मणाः स्थिताः । प्रणम्य शिरसा तेषां ततोवाच्यस्तु मध्यगः

शुद्धीची इच्छा धरून तो जिथे ते ब्राह्मण बसले आहेत तिथे जाईल. त्यांना मस्तक झुकवून प्रणाम करून, मग त्यांच्या मध्ये उभा राहून वचन बोलेल.

Verse 30

मदर्थं प्रार्थय त्वं हि सर्वानेतान्द्विजोत्तमान् । यतः शुद्धिं प्रयच्छंति प्रसादं कर्तुमर्हसि

माझ्यासाठी तू या सर्व श्रेष्ठ द्विजांना विनंती कर; कारण ते शुद्धी देतात, म्हणून त्यांचा प्रसाद मिळविणे तुला योग्य आहे।

Verse 31

ततस्तु प्रार्थयेद्विप्रांस्तदर्थं च विशुद्धये । गर्तातीर्थोद्भवो विप्रो विनयावनतः स्थितः

मग तो त्या हेतूसाठी, म्हणजे पूर्ण शुद्धीसाठी, तो विप्रांना विनंती करील. गर्तातीर्थातून उत्पन्न झालेला एक ब्राह्मण नम्रतेने वाकून तेथे उभा होता।

Verse 32

गोचर्मणि समालग्नः शुद्धिकामस्य तस्य च । प्रष्टव्यास्तु ततस्तेन सर्व एव द्विजोत्तमाः

शुद्धी इच्छिणाऱ्या त्याच्यासाठी गोचर्म अंथरले गेले; मग त्याने सर्व श्रेष्ठ द्विजांना विचारून सल्ला घ्यावा।

Verse 33

एष शुद्धिकृते प्राप्तः सुदूरान्नागरो द्विजः । अस्य शुद्धिः प्रदातव्या युष्माकं रोचते यदि

हा नागर ब्राह्मण शुद्धीसाठी फार दूरवरून आला आहे; तुम्हांस योग्य वाटल्यास यास शुद्धी द्यावी।

Verse 34

अथ तैर्वेदसूक्तेन निषेधो वा प्रवर्तनम् । वक्तव्यं वचसा नैव मम वाक्यमिदं स्थितम्

मग वेदसूक्तानेच निषेध किंवा अनुमती दर्शवावी; केवळ स्वतःच्या बोलण्याने काही सांगू नये—हे माझे स्थिर वचन आहे।

Verse 35

ततश्च बहुलान्दृष्ट्वा ऋगध्वर्यूंस्ततः परम् । छादोग्यांश्च तथाद्यांश्च क्रमेण तु द्विजोत्तमाः

मग त्याने अनेक ऋग्वेदपारंगत व अध्वर्यु याजक, त्यानंतर छान्दोग व इतरांना पाहिले; आणि द्विजोत्तम ब्राह्मणांना क्रमाने यथोचित रीतीने मांडले गेले।

Verse 36

यदि तेषां मनस्तुष्टिर्जायते द्विजसत्तमाः । ततः सूक्तानि वाक्यानि सौम्यानि सुशुभानि च । वारुणानि तथैंद्राणि मांगल्यप्रभवाणि च

हे द्विजसत्तमांनो, जर त्यांच्या मनात तुष्टी उत्पन्न झाली, तर सौम्य, शुभ व सुशोभित अशी सुसूक्त वाणी प्रकट होते; तसेच वरुणसदृश व इंद्रसदृश कल्याणकारी वचनेंही मांगल्यातून जन्म घेतात।

Verse 37

श्रेष्ठानि मंत्रलिंगानि वृद्धितुष्टिकराणि च । यदि नो मानसी तुष्टि स्तेषां चैव प्रजायते

तेव्हा श्रेष्ठ मंत्रलक्षणे प्रकट होतात, जी वृद्धी व तुष्टी देणारी असतात; परंतु जर त्यांच्या मनात अशी मानसी तुष्टीच उत्पन्न झाली नाही…

Verse 38

तदा रौद्राणि याम्यानि नैरृत्यानि विशेषतः । आग्नेयानि त्वनिष्टानि तथा नाशकराणि च

तेव्हा रौद्र, याम्य आणि विशेषतः नैरृत्य स्वरूपाची चिन्हे दिसू लागतात; तसेच आग्नेय चिन्हेही अनिष्ट व नाशकारक ठरतात।

Verse 39

अथ ये तत्र मूर्खाः स्युर्न वेदपठने रताः । पुष्पदानं तु वक्तव्यं तैः संतुष्टैर्द्विजोत्तमैः

आणि जर तेथे काही मूर्ख लोक असतील, जे वेदपठणात रत नाहीत, तर संतुष्ट झालेल्या द्विजोत्तम ब्राह्मणांनी त्यांना पुष्पदान करण्याचा उपदेश करावा।

Verse 40

सीत्कारः कुपितैः कार्यः संतोषेण विवर्जितैः । एवं सर्वेषु कृत्येषु न च कार्यो विनिर्णयः

क्रोधी व संतोषरहित लोक असंतोषाने ‘सीत्कार’ करतात; म्हणून अशा स्थितीत कोणत्याही कर्मात अंतिम निर्णय करू नये।

Verse 41

प्राकृतैर्वचनैश्चैव यथा कुर्वंति मानवाः । तथैव निर्णयस्यांते मध्यगेन विपश्चिता

जसे लोक साध्या वचनांनी व्यवहार करतात, तसेच निर्णयाच्या शेवटी मध्यस्थ ज्ञानी पुरुषाने योग्य रीतीने पुढे जावे।

Verse 42

देयं तालत्रयं सम्यक्सर्वेषां निर्णयोद्भवे

निर्णय उद्भवल्यावर सर्वांसाठी विधिपूर्वक तीन ताल द्यावेत।

Verse 201

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागर प्रश्ननिर्णयवर्णनंनामैकोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘नागर प्रश्न-निर्णय-वर्णन’ नामक दोनशे एकावा अध्याय समाप्त झाला।