Adhyaya 255

Verse 1

गालव उवाच । एवं ते लब्धशापाश्च पार्वतीशाप पीडिताः । अनपत्या बभूवुश्च तथा च प्रतिमानवाः

गालव म्हणाला—अशा रीतीने ते शापग्रस्त झाले आणि पार्वतीच्या शापाने पीडित होऊन अपत्यहीन झाले; तसेच ते जणू प्रतिमांसारखे—मानवरूप असूनही—निष्प्राण झाले।

Verse 2

शालग्रामस्तु गंडक्यां नर्मदायां महेश्वरः । उत्पद्यते स्वयंभूश्च तावेतौ नैव कृत्रिमौ

गंडकीत शालग्राम प्रकटतो आणि नर्मदेत महेश्वर प्रकटतो। हे दोन्ही स्वयंभू असून कधीही मानवनिर्मित नाहीत।

Verse 3

चतुर्विंशतिभेदेन शालग्रामगतो हरिः । परीक्ष्यः पुरुषैर्नित्यमेकरूपः सदाशिवः

शालग्रामस्थ हरि चोवीस भेदांनी वर्णिला जातो; तरी भक्तांनी नित्य त्याला एकरूप—सदाशिवस्वरूप—म्हणूनच ओळखावे।

Verse 4

शालग्रामशिला यत्र गंडकीविमले जले । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च ब्रह्मणः पदमाप्नुयात्

जिथे गंडकीच्या निर्मळ जलात शालग्रामशिला आढळते, तिथे स्नान करून व ते जल प्राशन करून ब्रह्मपद प्राप्त होते।

Verse 5

तां पूजयित्वा विधिवद्गंडकीसंभवां शिलाम् । योगीश्वरो विशुद्धात्मा जायते नात्र संशयः

गंडकीसम्भव त्या शिला (शालग्राम) ची विधिपूर्वक पूजा केल्यास मनुष्य विशुद्धात्मा योगीश्वर होतो—यात संशय नाही।

Verse 6

एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । यथा हरो विप्रशापं प्राप्तवांस्तन्निशामय

इथे तू जे विचारलेस ते सर्व मी सांगितले. आता ऐक—हर (शिव) यांना ब्राह्मणाचा शाप कसा प्राप्त झाला.

Verse 7

यः शृणोति नरो भक्त्या वाच्यमानामिमां कथाम् । गिरीशनृत्यसंबन्धामुमादेहार्द्धवर्णिताम्

जो नर भक्तिभावाने ही वाचली जाणारी ही कथा ऐकतो—गिरीश (शिव) यांच्या नृत्याशी संबंधित आणि उमा त्यांच्या अर्धांगिणी असल्याचे वर्णन करणारी—तो पुण्यवान होतो।

Verse 8

ब्रह्मणः स्तुतिसंयुक्तां स गच्छेत्परमां गतिम् । श्लोकार्द्धं श्लोकपादं वा समस्तं श्लोकमेव वा

ब्रह्मदेवांच्या स्तुतीने युक्त ती कथा ऐकून तो परम गतीला पोहोचतो—श्लोकाचा अर्धा भाग, एक पाद किंवा संपूर्ण श्लोक, जे काही ऐकले/पठिले तरी।

Verse 9

यः पठेदविरोधेन मायामानविवर्जितः । स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति

जो वादविवाद न करता, माया व मान टाळून हे पठण करतो, तो परम स्थानाला जातो; तेथे गेल्यावर पुन्हा शोक करत नाही।

Verse 11

यथा ब्रह्मादयो देवा गीतवाद्याभियोगतः । परां सिद्धि मवापुस्ते दुर्गाशिवसमीपतः

जसे ब्रह्मा इत्यादी देवांनी गीत-वाद्यसेवेत तत्पर होऊन दुर्गा व शिव यांच्या सान्निध्यात परम सिद्धी प्राप्त केली, तसेच भक्तालाही सिद्धी मिळते।

Verse 12

वर्षाकाले च संप्राप्ते भक्तियोगे जनार्दने । महेश्वरेऽथ दुर्गायां न भूयः स्तनपो भवेत्

वर्षाकाळ आला असता जो जनार्दनात भक्तियोगाने स्थिर राहतो, तसेच महेश्वर व दुर्गेतही, तो पुन्हा स्तनपान करणारा (पुनर्जन्मी) होत नाही।

Verse 13

गणेशस्य सदा कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः । पूजां मनुष्यो लाभार्थं यत्नो लाभप्रदो हि सः

मनुष्याने नेहमी गणेशाची पूजा करावी, विशेषतः चातुर्मास्यात। लाभासाठी जो प्रयत्नपूर्वक पूजा करतो, तोच प्रयत्न खरोखर लाभ देणारा ठरतो।

Verse 14

सूर्यो नीरोगतां दद्याद्भक्त्या यैः पूज्यते हि सः । चातुर्मास्ये समायाते विशेषफलदो नृणाम्

जे भक्तीने सूर्यदेवाची पूजा करतात, त्यांना तो निरोगता देतो. आणि पवित्र चातुर्मास्य येताच ही उपासना मनुष्यांना विशेष फल देणारी ठरते.

Verse 15

इदं हि पंचायतनं सेव्यते गृहमेधिभिः । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितं चिंतितप्रदम्

ही पंचायतन-पूजा गृहस्थांकडून नित्य केली जाते. चातुर्मास्यात विशेषतः केली असता ती अंतःकरणात चिंतिलेल्या इच्छित फलांना प्रदान करते.

Verse 16

शालग्रामगतं विष्णुं यः पूजयति नित्यदा । द्वारवतीचक्रशिलासहितं मोक्षदायकम्

जो नित्य शालग्रामातील विष्णूची, द्वारवतीच्या चक्रशिलेसह, पूजा करतो—तो मोक्ष देणाऱ्या तत्त्वाचीच उपासना करतो.

Verse 17

चातुर्मास्ये विशेषेण दर्शनादपि मुक्तिदम् । यस्मिन्स्तुते स्तुतं सर्वं पूजिते पूजितं जगत्

चातुर्मास्यात विशेषतः त्याचे दर्शनसुद्धा मुक्तिदायक ठरते. कारण त्याची स्तुती केली की सर्वांची स्तुती होते, आणि त्याची पूजा केली की संपूर्ण जग पूजिले जाते.

Verse 18

पूजितः पठितो ध्यातः स्मृतो वै कलुषापहः । शालग्रामे किं पुनर्यच्छालग्रामगतो हरिः

जो पूजिला, पठिला, ध्यान केला व स्मरण केला, तो निश्चयच कलुष हरतो. मग शालग्रामात तर किती अधिक—जिथे स्वयं हरि शालग्रामगत होऊन विराजमान असतो.

Verse 19

पुनर्हि हरिनैवेद्यं फलं चापि धृतं जलम् । चातुर्मास्ये विशेषेण शालग्रामगतं शुभम्

पुन्हा हरिला अर्पिलेले नैवेद्य—फळ आणि अर्घ्यासाठी धरलेले जल—विशेषतः चातुर्मास्यात, शालग्रामगत हरिस अर्पिले असता अत्यंत शुभ ठरते.

Verse 20

तिलाः पुनंत्यर्पिताश्च शालग्रामस्य शूद्रज । चातुमास्ये विशेषेण नरं भक्त्या समन्वितम्

हे शूद्रज! शालग्रामास अर्पिलेले तीळ पवित्र करतात. विशेषतः चातुर्मास्यात, भक्तियुक्त नराला ते अधिक शुद्ध करतात.

Verse 21

स लक्ष्मीसहितो नित्यं धनधान्यसमन्वितः । महाभाग्यवतां गेहे जायते नात्र संशयः

तो नित्य लक्ष्मीसहित, धन-धान्याने संपन्न होऊन, महाभाग्यवानांच्या घरी प्रकट होतो—यात संशय नाही.

Verse 22

स लक्ष्मीसहितो विष्णुर्विज्ञेयो नात्र संशयः । तं पूजयेन्महाभक्त्या स्थिरा लक्ष्मीर्गृहे भवेत्

त्याला लक्ष्मीसहित विष्णूच जाणावे—यात संशय नाही. महाभक्तीने त्याची पूजा करावी; मग घरात लक्ष्मी स्थिर राहते.

Verse 23

तावद्दरिद्रता लोके तावद्गर्जति पातकम् । तावत्क्लेशाः शरीरेऽस्मिन्न यावत्पूजयेद्धरिम्

जोपर्यंत हरिची पूजा होत नाही, तोपर्यंत जगात दारिद्र्य राहते, पाप गर्जते आणि याच देहात क्लेश टिकून राहतात।

Verse 24

स एव पूज्यते यत्र पंचक्रोशं पवित्रकम् । करोति सकलं क्षेत्रं न तवाऽशुभसंभवः

जिथे त्याचीच पूजा होते, तिथे पाच क्रोशांचा पवित्र परिघ पावन होतो; तो संपूर्ण क्षेत्र शुद्ध करतो—तेथे तुझ्यासाठी अशुभ उत्पन्न होत नाही।

Verse 25

एतदेव महाभाग्यमेतदेवमहातपः । एष एव परो मोक्षो यत्र लक्ष्मीशपूजनम्

हेच परम सौभाग्य, हेच महातप; आणि हाच परम मोक्ष—जिथे लक्ष्मीपतीचे पूजन केले जाते।

Verse 26

शंखश्च दक्षिणावर्त्तो लक्ष्मीनारायणात्मकः । तुलसी कृष्णसारोऽत्र यत्र द्वारवती शिला । तत्र श्रीर्विजयो विष्णुर्मुक्तिरेवं चतुष्टयम्

जिथे दक्षिणावर्त शंख लक्ष्मी-नारायणस्वरूप आहे, जिथे तुळस व कृष्णसार-मृगचर्म आहे, आणि जिथे द्वारवती-शिला आहे—तेथे चार फलें नांदतात: श्री, विजय, विष्णुसान्निध्य आणि मुक्ति।

Verse 27

लक्ष्मीनारायणे पूजां विधातुर्मनुजस्य तु । ददाति पुण्यमतुलं मुक्तो भवति तत्क्षणात्

जो मनुष्य लक्ष्मी-नारायणांची पूजा करतो, त्याला अतुल पुण्य मिळते आणि तो तत्क्षणी मुक्त होतो।

Verse 28

चातुर्मास्ये विशेषेण पूज्यो लक्ष्मीयुतो हरिः

चातुर्मास्यात विशेषतः लक्ष्मीसहित हरिची पूजा करावी।

Verse 29

कुर्वतस्तस्य देवस्य ध्यानं कल्मषनाशनम् । तुलसीमञ्जरीभिश्च पूजितो जन्मनाशनः

त्या देवाचे ध्यान केल्याने कल्मष नष्ट होते; आणि तुळशीमंजरींनी पूजिल्यास तो जन्मबंधनाचा नाश करतो।

Verse 30

पूजितो बिल्वपत्रेण चातुर्मास्येऽघहृत्तमः

चातुर्मास्यात बिल्वपत्राने पूजिल्यास तो परम पापहर्ता ठरतो।

Verse 31

सर्वप्रयत्नेन स एव सेव्यो यो व्याप्य विश्वं जगतामधीशः । काले सृजत्यत्ति च हेलया वा तं प्राप्य भक्तो न हि सीदतीति

सर्व प्रयत्नाने त्याचीच सेवा करावी, जो विश्व व्यापून जगतांचा अधीश्वर आहे। तो काळानुसार सृष्टी करतो व संहारही करतो, सहजतेनेही; त्याला प्राप्त झालेला भक्त कधीही नाश पावत नाही।

Verse 255

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनंनाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोअध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील शेषशायी उपाख्यानात, ब्रह्मा-नारद संवादातील चातुर्मास्य-माहात्म्यांतर्गत ‘लक्ष्मी-नारायण महिमा-वर्णन’ नावाचा २५५ वा अध्याय समाप्त झाला।