Adhyaya 169

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कस्मात्सा तुष्टिदा प्रोक्ता नागराणां विशेषतः । धारानामेति विख्याता कस्मात्सा धरणीतले

ऋषी म्हणाले—विशेषतः नागरांसाठी ती ‘तुष्टिदा’ म्हणजे संतोष देणारी का म्हणतात? आणि धरणीतलावर ती ‘धारा’ या नावाने का विख्यात झाली?

Verse 2

सूत उवाच । चमत्कारपुरे पूर्वं धारानामेति विश्रुता । आसीत्तपस्विनी साध्वी नागरी ब्राह्मणोत्तमा । तस्याः सख्यमरुन्धत्या आसीत्पूर्वं सुमेधया

सूत म्हणाले—पूर्वी चमत्कारपुरात ‘धारा’ नावाने प्रसिद्ध अशी एक नागरी ब्राह्मणोत्तमा, साध्वी तपस्विनी होती. पूर्वकाळी तिचे सुमेधा अरुंधतीशी सख्य होते.

Verse 3

अरुन्धती यदा प्राप्ता चमत्कारपुरे शुभे । स्नानार्थं शंखतीर्थं तु वसिष्ठेन समागता

अरुंधती जेव्हा शुभ चमत्कारपुरात आली, तेव्हा स्नानासाठी ती वसिष्ठांसह शंखतीर्थास आली.

Verse 4

तया दृष्टाथ सा तत्र अंगुष्ठाग्रेण संस्थिता । वायुभक्षा निराहारा दिव्येन वपुषान्विता

तेव्हा तिने तिला तेथे पाहिले—ती अंगठ्याच्या टोकावर स्थित होती, वायूचाच आहार करणारी, निराहार, आणि दिव्य तेजस्वी देहाने युक्त होती.

Verse 5

तया पृष्टा च सा साध्वी का त्वं कस्य सुता शुभे । किमर्थं तु स्थिता चोग्रे तपसि ब्रूहि मे शुभे

तिने विचारल्यावर ती साध्वी म्हणाली—“हे शुभे, तू कोण, कोणाची कन्या? आणि कोणत्या कारणाने तू या घोर तपात स्थित आहेस? मला सांग, हे कल्याणी।”

Verse 6

धारोवाच । देवशर्माख्यविप्रस्य सुताहं नागरस्य च । बालत्वे वर्तमानाया वैधव्यं मे व्यवस्थितम्

धारा म्हणाली—“मी देवशर्मा नावाच्या नागर ब्राह्मणाची कन्या आहे. बालपणीच माझ्या नशिबी वैधव्य आले.”

Verse 7

शंखतीर्थस्य माहात्म्यं श्रुत्वा शंखेश्वरस्य च । ततोऽहं संस्थिता ह्यत्र तस्यैवाराधने स्थिता

“शंखतीर्थ व शंखेश्वर यांचे माहात्म्य ऐकून मी येथे येऊन स्थिर झाले, आणि केवळ त्याच्याच आराधनेत स्थित आहे।”

Verse 8

अरुन्धत्युवाच । तवोपरि महान्स्नेहो दर्शनात्ते व्यवस्थितः । तस्मादागच्छ गच्छावो ममाश्रमपदं शुभम्

अरुंधती म्हणाली—“तुला पाहताच तुझ्याविषयी माझ्या मनात महान स्नेह उत्पन्न झाला आहे. म्हणून ये, आपण माझ्या शुभ आश्रमस्थानी जाऊया।”

Verse 9

सरस्वत्या स्तटे शुभ्रे सर्वपातकनाशने । शास्त्रगोष्ठीरता नित्यं तत्र तिष्ठ मया सह

सरस्वतीच्या शुभ्र तिरी, सर्व पातकांचा नाश करणाऱ्या त्या स्थानी, तू माझ्यासह तेथेच निवास कर आणि नित्य शास्त्रगोष्ठीत रममाण हो।

Verse 10

ततः संप्रस्थिता सा तु तया सार्धं तपस्विनी । अनुज्ञाता स्वपित्रा तु जनन्या बांधवैस्तथा

त्यानंतर ती तपस्विनी तिच्यासह प्रस्थानास निघाली; स्वपिता, जननी आणि बांधव यांची अनुमती घेऊन।

Verse 11

तस्याः सख्यं चिरं कालं तया सह बभूव ह । कस्यचित्त्वथ कालस्य सा शक्तिस्तत्र चागता

तिच्याशी तिचे सख्य दीर्घकाळ टिकले. नंतर काही काळ गेल्यावर ती शक्तीही तेथे येऊन पोहोचली.

Verse 12

विश्वामित्रेण संसृष्टा वसिष्ठस्य वधाय च । सा स्तंभिता वसिष्ठेन कृता देवीस्वरूपिणी । संपूज्या देवमर्त्यानां सर्वरक्षाप्रदा शुभा

विश्वामित्राशी संलग्न होऊन वसिष्ठवधासाठी प्रवृत्त झालेली ती, वसिष्ठांनी स्तंभित केली व देवीस्वरूपिणी केली—देव व मर्त्यांना पूज्य, शुभ आणि सर्वरक्षा देणारी.

Verse 13

ततस्तु धारया तस्याः कैलासशिखरोपमः । प्रासादो निर्मितो विप्रा नानारत्नविचित्रितः

त्यानंतर धाराने तिच्यासाठी कैलासशिखरासारखा प्रासाद उभारला, हे विप्रहो, जो नानाविध रत्नांनी नटलेला होता.

Verse 14

चकाराथ ततः स्तोत्रं तस्याः सा च तपस्विनी

त्यानंतर त्या तपस्विनी स्त्रीने देवीच्या स्तुत्यर्थ एक स्तोत्र रचले।

Verse 15

नमस्ते परमे ब्राह्मि धारयोगे नमोनमः । अर्धमात्रे परे शून्ये तस्यार्धार्धे नमोस्तु ते

हे परमा ब्राह्मी, तुला नमस्कार; धारण-योगरूपिणी, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। परात्पर अर्धमात्रा, परम शून्य आणि ‘अर्धाचेही अर्ध’ स्वरूपिणी, तुला नमोऽस्तु।

Verse 16

नमस्ते जगदाधारे नमस्ते भूतधारिणि । नमस्ते पद्मपत्राक्षि नमस्ते कांचनद्युते

हे जगताधारिणी, तुला नमस्कार; हे सर्व भूतांना धारण करणारी, तुला नमस्कार। हे पद्मपत्रनेत्री, तुला नमस्कार; हे कांचनप्रभायुक्ते, तुला नमस्कार।

Verse 17

नमस्ते सिंहयानाढ्ये नमस्तेऽस्तुमहाभुजे । नमस्ते देवताभीष्टे नमस्ते दैत्यसूदिनि

हे सिंहवाहनशोभिते, तुला नमस्कार; हे महाभुजे, तुला नमोऽस्तु। हे देवतांची अभीष्टे, तुला नमस्कार; हे दैत्यसूदिनी, तुला नमस्कार।

Verse 18

नमस्ते महिषाक्रांतशरीरच्छिन्नमस्तके । नमस्ते विंध्यनिरते सुरामांसबलिप्रिये

हे महिषासुराला चिरडून त्याचे मस्तक छिन्न करणारी, तुला नमस्कार। हे विंध्यनिरता, सुरा-मांस-बलिप्रिये, तुला नमस्कार।

Verse 19

त्वं लक्ष्मीस्त्वं शची गौरी त्वं सिद्धिस्त्वं विभावरी । त्वं स्वाहा त्वं स्वधा तुष्टिस्त्वं पुष्टिस्त्वं सुरेश्वरी

तू लक्ष्मी आहेस, तू शची आहेस, तू गौरी आहेस। तू सिद्धी आहेस, तू रात्रिरूपा आहेस। तू स्वाहा आहेस, तू स्वधा आहेस; तू तुष्टी आहेस, तू पुष्टी आहेस; तू देवांची अधीश्वरी आहेस।

Verse 20

शक्तिरूपासि देवि त्वं सृष्टिसंहारका रिणी । त्वयि दृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

हे देवी, तू शक्तिरूपा आहेस—सृष्टी व संहार करणारी. तुझ्यामध्येच हे समस्त त्रैलोक्य, चराचरांसह, दिसून येते.

Verse 21

यथा तिलेस्थितं तैलं दधिसंस्थं यथा घृतम् । हविर्भुजश्च काष्ठस्थः सुगुप्तं लभ्यते न हि

जसे तिळात तेल गुप्त असते, तसे दह्यात घृत स्थित असते; आणि जसे हविर्भोजी अग्नी काष्ठात सुगुप्त असतो—तसेच जे अतिगुप्त आहे ते प्रकट केल्यावाचून मिळत नाही.

Verse 22

तथा त्वमपि देवेशि सर्वगापि न लक्ष्यसे

तसेच, हे देवेशी, सर्वत्र व्यापूनही तू सहजपणे लक्ष्य होत नाहीस.

Verse 23

सूत उवाच । एतेन स्तोत्रमुख्येन स्मृता सा परमेश्वरी । बहूनि वर्ष पूगानि पूजयंत्या दिनेदिने

सूत म्हणाले—या श्रेष्ठ स्तोत्राने ती परमेश्वरी स्मरण केली गेली; जिला दिनोदिन पूजित असता असता अनेक वर्षसमूह लोटले.

Verse 24

कस्यचित्त्वथ कालस्य चैत्रशुक्लाष्टमी सिता । तस्मिन्नहनि देवी सा नद्यां संस्नाप्य पूजिता

नंतर एका वेळी चैत्र शुद्ध अष्टमीच्या पवित्र दिवशी, त्या देवीस नदीत स्नान घालून त्याच दिवशी विधिपूर्वक पूजिले गेले।

Verse 25

बलि पूजां ततो दत्त्वा स्तोत्रेणानेन च स्तुता । ततः प्रत्यक्षतां गत्वा तामुवाच तपस्विनीम्

मग बलि अर्पण करून पूजा केली आणि या स्तोत्राने देवीची स्तुती केली। तेव्हा देवी प्रत्यक्ष प्रकट होऊन त्या तपस्विनीला म्हणाली।

Verse 26

पुत्रि तुष्टास्मि भद्रं ते स्तोत्रेणानेन चानघे । वरं वरय भद्रं ते तव दास्यामि वांछितम्

“पुत्री, या स्तोत्रामुळे मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुझे कल्याण होवो, हे निष्पापे। वर माग; तुझे कल्याण होवो—तुला इच्छित ते मी देईन।”

Verse 27

धारोवाच । यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । तन्मे नाम तवाप्यस्तु प्रासादेऽत्र हि केवलम्

धारा म्हणाली—“हे देवी, तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर या प्रासादात केवळ माझे नावही तुझ्या नावासोबत जोडले जावो।”

Verse 28

अपरं नागरो योऽत्र त्वस्मिन्नहनि संस्थिते । प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा तव दत्त्वा फलत्रयम्

“आणखी: येथील कोणताही नागर-निवासी जो याच दिवशी येथे येऊन थांबेल—तीन प्रदक्षिणा करून आणि तुला तीन फळे अर्पण करून—”

Verse 29

स्तोत्रेणानेन भवतीं स्तुत्वा च कुरुते नतिम् । तस्य संवत्सरं यावद्रोगो रक्ष्यस्त्वयाऽखिलः

जो या स्तोत्राने तुझी स्तुती करून भक्तिभावाने नमस्कार करतो, त्याच्यासाठी तू एक वर्षभर सर्व रोग दूर ठेव।

Verse 30

या च वंध्या भवेन्नारी सा भूयात्पुत्रसंयुता । दुर्भगा च ससौभाग्या कुरूपा रूपसंभवा । रोगिणी रोगनिर्मुक्ता सर्वसौख्यसमन्विता

जी स्त्री वंध्या असेल ती पुत्रवती होते; जी दुर्भाग्यवती असेल ती सौभाग्यवती होते; जी कुरूप असेल ती रूपवती होते; जी रोगिणी असेल ती रोगमुक्त होऊन सर्व सुखांनी युक्त होते।

Verse 31

देव्युवाच । अहं धारेति विख्याता प्रासादेऽत्र त्वया कृते । भविष्यामि न सन्देहस्तव कीर्तिकृते सदा

देवी म्हणाली—तुझ्या बांधलेल्या या प्रासादात मी ‘धारा’ या नावाने प्रसिद्ध होईन; तुझ्या कीर्तीसाठी सदैव—यात संशय नाही।

Verse 32

अत्र यो नागरो भक्त्या समागत्य तपस्विनि । प्रदक्षिणात्रयं कुर्याद्दत्त्वा मम फलत्रयम्

हे तपस्विनी! येथे जो नागरवासी भक्तीने येऊन तीन प्रदक्षिणा करील आणि मला तीन फळे अर्पण करील—

Verse 33

सोऽपि संवत्सरं यावद्भविता रोगवर्जितः । एवमुक्ता तु सा देवीततश्चादर्शनं गता

तोही एक वर्षभर रोगरहित राहील. असे बोलून ती देवी नंतर अंतर्धान पावली.

Verse 34

धारापि संस्थिता तत्र अरुन्धत्या समन्विता । अद्यापि दृश्यते व्योम्नि तस्याश्चापि समीपगा

धाराही तेथे अरुंधतीसह प्रतिष्ठित राहिली. आजही ती आकाशात दिसते आणि तिच्या जवळ अरुंधतीही दिसते.

Verse 35

एतद्धारोद्भवं योऽत्र वृत्तांतं कीर्तयिष्यति । शृणुयाद्वा द्विजश्रेष्ठा मुच्येत्पापाद्दिनोद्भवात्

हे द्विजश्रेष्ठा! जो येथे धाराउद्भवाचा हा वृत्तांत कीर्तन करील किंवा ऐकेल, तो दिवसेंदिवस उत्पन्न होणाऱ्या पापांपासून मुक्त होईल.

Verse 36

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पठनीयं विशेषतः । श्रोतव्यं च प्रभक्त्येदं नागरैश्च विशेषतः

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी हे विशेषतः वाचावे; आणि प्रभक्तीने ऐकावेही—विशेषतः नागर प्रदेशातील लोकांनी.

Verse 169

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धारानामोत्पत्तिवृत्तांत धारादेवीमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यात ‘धारानामोत्पत्तिवृत्तांत व धारादेवीमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा एकशे एकोणसत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.