Adhyaya 188

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तु पंचमे चाह्नि संजाते ते द्विजोत्तमाः । श्वेतधौतांबराः सर्वे सुस्नाताः शुचयः स्थिताः

सूत म्हणाले—नंतर पाचवा दिवस येताच ते द्विजोत्तम सर्वजण धुतलेले शुभ्र वस्त्र परिधान करून, उत्तम स्नान करून, शुचिर्भूत होऊन सज्ज उभे राहिले।

Verse 2

चक्रुः सर्वाणि कर्माणि पुलस्त्येन प्रबोधिताः । सदोमध्ये गताश्चैव ऋत्विग्वरणपूर्वकाः

पुलस्त्यांच्या उपदेशाने त्यांनी सर्व विधिकर्मे केली; आणि प्रथम ऋत्विजांचे वरण करून ते यज्ञमंडपाच्या मध्यभागी गेले।

Verse 3

अध्वर्युणा समादिष्टान्प्रैषान्प्रोचुर्यथा क्रमम् । होमार्थं दीप्तवह्नौ च ऋत्विग्भिः सुसमाहितैः

अध्वर्युच्या आज्ञेनुसार प्रैषांचे उच्चारण क्रमाने झाले; आणि सुसमाहित ऋत्विजांनी होमासाठी प्रज्वलित अग्नीत आहुती अर्पिली।

Verse 4

एतस्मिन्नेव काले तु ह्युद्गात्रा कर्म योजितम् । शंकुभिः क्रियते यच्च साम गीतिप्रसूचितम्

त्याच वेळी उद्गात्याने त्या कर्माची योजना केली, जे शंकूंनी (चिन्हदंडांनी) केले जाते आणि सामगानाच्या स्वरांनी सूचित होते।

Verse 5

सप्तावर्तं द्विजश्रेष्ठाः सदोमध्यगतेन च । यत्राऽगच्छंति ते सर्वे देवा यज्ञांशलालसाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो, सदोच्या मध्यभागी होणाऱ्या सप्तावर्त कर्मात यज्ञभागाची आस धरून सर्व देव तेथे येतात।

Verse 6

सोमपानकृते चैव विशेषेण मुदान्विताः । प्रारब्धे सोमभक्ष्येऽथ गीते चोद्गातृनिर्मिते

सोमपानासाठी ते विशेष आनंदाने भरून गेले। सोमभक्ष्य सुरू होताच आणि उद्गात्याचे गान प्रवृत्त होताच यज्ञाची मंगलशक्ती पूर्णत्वास गेली।

Verse 7

आगता कन्यका चैका सामगीतिसमुत्सुका । शंकुकर्णनजं चित्रं वांछमाना विचक्षणा

तेव्हा एक कन्या आली, सामगान ऐकण्यास उत्सुक। ती विवेकी व बुद्धिमान होती; शंकु व कर्ण यांच्यापासून उत्पन्न त्या अद्भुत रूपाचे दर्शन तिला हवे होते।

Verse 8

छन्दोगस्य सुता श्रेष्ठा देवशर्माभिधस्य च । औदुम्बरीति नाम्ना सा सामश्रवणलालसा

ती देवशर्मा नावाच्या छंदोगाची श्रेष्ठ कन्या होती. तिचे नाव औदुम्बरी; सामस्वरांचे श्रवण करण्याची तिला तीव्र आस होती।

Verse 9

उद्गातारं च सदसि वचनं व्याजहार सा । यथायथा प्रवर्तंते शंकवः सामसूचिताः

सभेत तिने उद्गात्याला सांगितले—सामगानाच्या सूचनेप्रमाणे यज्ञात शंकू (कील) जसे जसे क्रमाने प्रवृत्त होतात।

Verse 10

दक्षिणाग्नौ द्रुतं गत्वा कुरु होमं यथोदितम् । येन त्वं मुच्यसे पापान्न चेद्व्यर्थो भविष्यति

दक्षिणाग्नीपाशी त्वरेने जाऊन यथाविधी होम कर. त्याने तू पापांतून मुक्त होशील; नाहीतर तुझा प्रयत्न व्यर्थ ठरेल.

Verse 11

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा साभिप्रायं द्विजोत्तमाः । ततः स चिन्तयामास यावत्तद्व्याहृतं वचः

तिचे अभिप्राययुक्त वचन ऐकून श्रेष्ठ द्विज थांबला. मग त्याने काही काळ तिच्या बोललेल्या शब्दांवर विचार केला.

Verse 12

ततः पप्रच्छ तां कन्या मुद्गाता विस्मयान्वितः । कुतस्त्वमसि चाऽयाता सुता कस्य वदस्व मे

मग विस्मयाने भरलेला मुद्गात त्या कन्येला विचारू लागला—“तू कुठून आलीस? तू कोणाची कन्या आहेस? मला सांग.”

Verse 13

औदुम्बर्युवाच । पर्वतस्य सुता चास्मि विख्याता देवशर्मणः । जातिस्मरा महाभाग प्राप्ता गन्धर्वलोकतः

औदुम्बरी म्हणाली—“मी पर्वताची कन्या असून ‘देवशर्मा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हे महाभाग, मला पूर्वजन्मांचे स्मरण आहे; मी गंधर्वलोकातून आले आहे.”

Verse 14

उद्गातोवाच । गन्धर्वस्य सुता कस्य केन शप्तासि पुत्रिके । कदा ते भविता मोक्षो मानुषत्वस्य कीर्त्तय

उद्गात म्हणाला—“हे मुली, गंधर्वांमध्ये तू कोणाची कन्या आहेस? तुला कोणी शाप दिला? आणि या मानुष अवस्थेतून तुला केव्हा मोक्ष मिळेल—मला सांग.”

Verse 15

औदुम्बर्युवाच । नारदः पर्वतश्चैव गन्धर्वौ विदितौ जनैः । पर्वतस्य सुता चास्मि शप्ताहं नारदेन हि

औदुम्बरी म्हणाली—नारद आणि पर्वत हे दोघेही लोकांत प्रसिद्ध गंधर्व आहेत. मी पर्वताची कन्या आहे; आणि खरोखर नारदाने मला शाप दिला होता.

Verse 16

विपंचीं वादयन्स्वैरं दृष्टः स मुनिसत्तमः । अजानंत्या च तानानां विशेषं मूर्च्छनोद्भवम् । मया स हसितोऽतीव तानभंगतया गतः

तो मुनिश्रेष्ठ स्वैरपणे विपंची वाजवीत होता, असे दिसले. मूर्च्छनेतून उत्पन्न होणाऱ्या स्वर-तानांचे सूक्ष्म भेद न कळल्याने, त्याच्या ताना ‘तुटल्या’ असे समजून मी फारच हसले.

Verse 17

ततः स कुपितो मह्यं ददौ शापं द्विजोत्तमः । मिथ्यापहसितो यस्मादहं शापमतोऽर्हसि

मग तो द्विजोत्तम माझ्यावर रागावून शाप देऊ लागला—“तू माझा खोटा उपहास केलास; म्हणून तू शापास पात्र आहेस.”

Verse 18

मानुषाणामयं धर्मस्तस्मात्त्वं मानुषी भव । मया प्रसादितः सोऽथ पित्रा सार्धं मुनीश्वरः

“हा मनुष्यांचा धर्म आहे; म्हणून तू मानुषी हो.” नंतर मी आणि माझे पिता—दोघांनी मिळून त्या मुनीश्वरास प्रसन्न केले.

Verse 19

शापांतं कुरु मे नाथ बालिशाया विशेषतः । मानुषत्वं च मे भूयात्सुस्थाने सुकुले विभो

हे नाथ! माझ्या शापाचा अंत करा—विशेषतः मी बालिश होते. आणि हे विभो, माझे मानुषत्व उत्तम स्थानी व सुकुळात प्राप्त होवो.

Verse 20

सुस्थाने चांतकालश्च ब्राह्मणस्य निवेशने । ततोऽहं तेन संप्रोक्ता चमत्कारपुरें शुभे

(त्यांनी वरदान दिले की) माझा अंतकाळ एका उत्तम ठिकाणी, एका ब्राह्मणाच्या निवासस्थानी व्हावा. त्यानंतर त्यांनी मला शुभ चमत्कारपुराकडे जाण्याचे निर्देश दिले.

Verse 21

देवशर्मा तु विप्रेंद्रः कुलीनः सर्वशास्त्रवित् । तस्य तु ब्राह्मणी नाम्ना सत्यभामेति विश्रुता

देवशर्मा नावाचे एक श्रेष्ठ ब्राह्मण होते, जे कुलीन आणि सर्वशास्त्रांचे जाणकार होते. त्यांची पत्नी सत्यभामा या नावाने विख्यात होती.

Verse 22

तस्या गर्भं समासाद्य मानुषत्वं समाचर । यदा पैतामहो यज्ञस्तस्मिन्क्षेत्रे भविष्यति

"तू तिच्या गर्भात प्रवेश करून मनुष्य जन्म घे. जेव्हा त्या पवित्र क्षेत्रात 'पैतामह' यज्ञ आयोजित केला जाईल (तेव्हा नियती पूर्ण होईल)."

Verse 23

उद्गातुः समये तस्य शंकोश्चैव विपर्यये । तदा तु स त्वया वाच्यो ह्यस्थाने शंकुराहितः । सर्वदेवसभा मध्ये तदा मोक्षो भविष्यति

"उद्गाताच्या वेळी आणि जेव्हा शंकू (खुंटा) चुकीच्या स्थितीत असेल, तेव्हा तुला सांगावे लागेल: 'शंकू चुकीच्या ठिकाणी स्थापित केला आहे.' सर्व देवतांच्या सभेमध्ये, तेव्हा तुझी मुक्ती होईल."

Verse 24

इमां मे दैविकीं कांतां तनुं पश्य द्विजोत्तम । विमानं पश्य चायातं पित्रा संप्रेषितं मम

"हे द्विजोत्तम, माझे हे दिव्य आणि तेजस्वी शरीर पहा. आणि माझ्या वडिलांनी पाठवलेले हे विमान पहा जे येथे आले आहे."

Verse 25

उद्गातोवाच । तुष्टोऽहं ते विशालाक्षि यज्ञस्याऽविघ्नकारके । न वृथा दर्शनं मे स्याद्विशेषाद्देवसंभवे । वरं वरय मत्तस्त्वं तस्मादौदुम्बरीप्सितम्

उद्गाता म्हणाला—हे विशालनेत्रे, यज्ञातील विघ्ने दूर करणाऱ्या! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. तुझा दिव्य उद्भव असल्याने माझे दर्शन व्यर्थ ठरू नये; म्हणून, हे औदुम्बरी, माझ्याकडून तुला अभिष्ट वर माग।

Verse 26

औदुम्बर्युवाच । यदि मे यच्छसि वरं सन्तुष्टो ब्राह्मणोत्तम । सर्वेषामेव देवानां पुरतश्च ददस्व तम्

औदुम्बरी म्हणाली—हे ब्राह्मणोत्तम! आपण प्रसन्न होऊन मला वर द्यावयाचा असेल, तर तो वर सर्व देवांच्या समक्षच मला द्या।

Verse 27

अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञं भूमौ समाचरेत् । तस्मिन्सदसि मध्यस्था मूर्तिः कार्या यथा मम

आजपासून जो कोणी पृथ्वीवर यज्ञ करील, त्या यज्ञसभेत (सदस) मध्यभागी माझ्याच स्वरूपाची मूर्ती करून स्थापित करावी।

Verse 28

ततो मत्पुरतश्चैव कार्यं शकुप्रचारणम् । स्वर्गस्थाया भवेत्तुष्टिर्मम तेन कृतेन च

त्यानंतर माझ्या समोरही ‘शकु-प्रचारण’ करावे; ते कर्म झाल्याने स्वर्गस्थ मी संतुष्ट होईन।

Verse 29

सूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा उद्गाता तामथाब्रवीत् । अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञमत्र करिष्यति

सूत म्हणाला—तिचे वचन ऐकून उद्गात्याने तिला असे म्हटले—“आजपासून जो कोणी येथे यज्ञ करील…”

Verse 30

सदोमध्ये तु तां स्थाप्य पूजयित्वा विलेपनैः । वस्त्रैराभरणैश्चैव गन्धपुष्पानुलेपनैः

यज्ञमंडपाच्या मध्यभागी त्या देवीस प्रतिष्ठापून, लेपन-चंदनादि, वस्त्रे व आभूषणे अर्पून, तसेच सुगंध व पुष्पांचे अनुलेपन करून विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 31

ततः शंकुप्रचारं तु करिष्यति तदग्रतः । एतद्वाक्यं मया प्रोक्तं सर्वदेवसमा गमे

त्यानंतर तुझ्याच समोर शंकु-प्रचार (खूंटीने मापन व चिन्हांकन) विधिपूर्वक केला जाईल. हे वचन मी सर्वदेवांच्या समागमात सांगितले आहे.

Verse 32

नान्यथा भावि भद्रं ते त्वं संतोषं परं व्रज । त्वया विरहितं भद्रे सदःकर्म करिष्यति

हे अन्यथा होणार नाही—तुझे कल्याण असो. तू आता परम संतोषास जा. हे भद्रे, तुझ्या अनुपस्थितीतही सदःकर्म विधिपूर्वक केले जाईल.

Verse 33

वृथा भावि च तत्सर्वं यथा भस्महुतं तथा । या नारी सदसो मध्ये फलैस्त्वां पूजयिष्यति

अन्यथा ते सर्व व्यर्थ ठरेल, जसे भस्मात आहुती दिल्यासारखे. परंतु जी नारी सभेच्या मध्यभागी फळांनी तुझे पूजन करील…

Verse 34

फलेफले कोटिगुणं तस्याः श्रेयो भविष्यति । सफलाश्च दिशः सर्वा भविष्यंति न संशयः

प्रत्येक फळ अर्पण केल्याने तिचे श्रेय व कल्याण कोटीगुणे होईल. तिच्यासाठी सर्व दिशा सफल होतील—यात संशय नाही.

Verse 35

वस्त्रमाभरणं या च पुष्पधूपादिकं तथा । तुभ्यं दास्यति तत्सर्वं तस्याः कोटिगुणं फलम्

जी स्त्री तुम्हांला वस्त्र, आभूषण तसेच पुष्प, धूप इत्यादी जे काही अर्पण करील, तिला त्या सर्व दानाचे फळ कोटीगुणे प्राप्त होईल।

Verse 36

परं तावत्प्रतीक्षस्व मा विमानं समारुह । देवि केनापि कार्येण तव पूजां समाचरे

परंतु आत्ता थोडा वेळ प्रतीक्षा करा; विमानावर आरूढ होऊ नका। हे देवि, कोणत्यातरी निमित्ताने तुमची पूजा संपन्न होऊ दे।

Verse 37

देवा ऊचुः । युक्तं त्वया द्विजश्रेष्ठ वचनं समुदाहृतम् । अस्माकमपि वाक्येन सत्यमेतद्भविष्यति

देव म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ, तुम्ही उच्चारलेले वचन योग्य आहे। आमच्या वचनानेही हे निश्चितच सत्य ठरेल।

Verse 38

सूत उवाच । उद्गात्रा सैतमुक्ता च तिष्ठतिष्ठेत्यथोदिता । देवी वरविमानेन गृहीता सांऽबरे स्थिता

सूत म्हणाला—उद्गात्याने असे म्हटल्यावर आणि मग ‘थांबा, थांबा’ असे सांगितल्यावर, देवी श्रेष्ठ विमानाने उचलली गेली व आकाशात स्थिर राहिली।

Verse 39

एतस्मिन्नेव काले तु देवशर्मसुताऽभवत् । देवी नगरमध्यस्थां सर्वा नार्यो द्विजोत्तमाः

त्याच वेळी देवशर्माची कन्या प्रकट झाली. देवी नगराच्या मध्यभागी उभी राहिली, आणि सर्व स्त्रिया व श्रेष्ठ द्विजही (तेथे एकत्र झाले)।

Verse 40

कुतूहलात्समायातास्तस्या दर्शनलालसाः । काचित्फलानि चादाय काचिद्वस्त्राणि भक्तितः । यथार्हं पूजिता ताभिः सर्वाभिश्च द्विजोत्तमाः

कुतूहलाने ते सर्व तिच्या दर्शनलालसेने एकत्र आले. कोणी फळे आणली, कोणी भक्तिभावाने वस्त्रे आणली. हे द्विजोत्तम, सर्वांनी यथायोग्य रीतीने तिची पूजा केली.

Verse 41

श्रुत्वा स्वदुहितुः सोऽपि देवशर्मा समाययौ । सपत्नीकः प्रहृष्टात्मा विस्मयोत्फुल्ललोचनः

स्वतःच्या कन्येचा वृत्तांत ऐकून देवशर्माही तेथे आला. तो पत्नीसमवेत होता; मन आनंदाने प्रफुल्लित, आणि डोळे विस्मयाने विस्फारलेले होते.

Verse 42

सोऽपि यावत्प्रणामं च तस्याश्चक्रे द्विजो त्तमाः । सपत्नीकस्तदा प्रोक्त्वा निषिद्धस्तु तथा तया

तो श्रेष्ठ ब्राह्मण तिला प्रणाम करणार इतक्यात, पत्नीसमवेत उभ्या असलेल्या त्याला तिने संबोधून तसे करण्यास मनाई केली.

Verse 43

ताततात नमस्कारं मा मे कुरु सहांबया । प्राप्ता स्वर्गगतिर्नाम मम नाशं प्रया स्यति

“बाबा, बाबा! आईसह मला नमस्कार करू नका. मला स्वर्गगती प्राप्त झाली आहे; (असे केल्यास) माझी ती प्राप्ती नष्ट होईल.”

Verse 44

तिष्ठात्रैव सपत्नीको यावदद्य दिनं विभो । त्वामादाय सपत्नीकं यास्यामि त्रिदिवालयम् । अनेनैव शरीरेण याचयित्वा सुरो त्तमान्

“हे पूज्य! आजचा दिवस संपेपर्यंत तुम्ही पत्नीसमवेत इथेच थांबा. मी तुम्हाला पत्नीसमवेत घेऊन त्रिदिवालयास जाईन आणि याच देहाने श्रेष्ठ देवांना विनंती करीन.”

Verse 45

ततस्तौ हर्षितौ तत्र पितरौ हि व्यवस्थितौ । प्रेक्षमाणौ सुतायास्तां पूजां जनविनिर्मिताम् । मन्यमानौ तदात्मानमधिकं सर्व देहिनाम्

त्यानंतर ते दोघे माता-पिता तेथे हर्षित होऊन उभे राहिले, लोकांनी आपल्या कन्येसाठी रचलेली पूजा पाहात; आणि तिची अवस्था सर्व देहधाऱ्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे असे मानू लागले।

Verse 46

तस्य ये स्वजनाः केचित्सर्वे तेऽपि द्विजोत्तमाः । शंसमाना सुतां तां तु तत्समीपं व्यवस्थिताः

त्याचे जे काही स्वजन तेथे उपस्थित होते, ते सर्वही श्रेष्ठ द्विज होते; ते त्या कन्येची स्तुती करीत तिच्या जवळ उभे राहिले।

Verse 47

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भृगुर्यत्र पितामहः । निष्क्रम्य सदसस्तस्मात्कृताञ्जलिरुवाच तम्

याच वेळी भृगु तेथे आले जिथे पितामह (ब्रह्मा) होते; त्या सभेतून बाहेर येऊन त्यांनी हात जोडून त्यांना म्हटले।

Verse 48

उद्गात्रा देव चात्मीयो मार्गः श्रुतिविवर्जितः । विहितः कन्यकां धृत्वा सदोमध्ये सुरेश्वर

हे देव! त्या उद्गात्याने श्रुतीविरहित असा स्वतःचा मार्ग ठरविला आहे; हे सुरेश्वर! सभेच्या मध्यभागी कन्येला ठेवून ही विधी केली आहे।

Verse 49

देवत्वं जल्पितं तस्या नागर्याः सुरसंनिधौ । सोमपानं तथा कुर्मो वयं तत्र तया सह

देवांच्या सान्निध्यात त्या नगरकन्येने आपले देवत्व सांगितले आहे; आणि तेथे आम्ही तिच्यासह सोमपानही करतो।

Verse 51

सोऽब्रवीच्छापभ्रष्टेयं गन्धर्वी ब्राह्मणालये । अवतीर्णा विधेर्यज्ञे मुक्ति रस्याः प्रकीर्तिता

तो म्हणाला—शापामुळे पदच्युत झालेली ही गंधर्वी ब्राह्मणाच्या गृहात अवतीर्ण झाली आहे; विधी (ब्रह्मा) यांच्या यज्ञात हिची मुक्ती घोषित झाली आहे।

Verse 52

नारदेन पुरा देव कोपेन च तथा मुदा । तस्या देव वरो दत्तो मया तुष्टेन सांप्रतम्

हे देव! पूर्वी नारदाच्या निमित्ताने—कधी कोपाने, कधी आनंदाने—मी प्रसन्न होऊन आता तिला हा दिव्य वर दिला आहे।

Verse 53

शंकुप्रचारं नो बाह्यं तव संपत्स्यते क्वचित् । देवैः सर्वैः समानीता प्रतिष्ठां प्रपितामह

हे प्रपितामह! शंकूने ठरविलेल्या सीमाबाहेर तुझे गमन कधीही होणार नाही; कारण सर्व देवांनी एकत्र येऊन तुझी प्रतिष्ठा विधिपूर्वक स्थापन केली आहे।

Verse 54

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः कैलासाच्च द्विजोत्तमाः । श्रुत्वा चौदुंबरीजातं माहात्म्यं धरणीतले

याच दरम्यान कैलासाहून श्रेष्ठ द्विज तेथे आले; धरणीतलावर उदुंबरापासून उत्पन्न झालेले ते माहात्म्य त्यांनी ऐकले होते।

Verse 55

यज्ञे पैतामहे चैव हाटकेश्वरसंभवे । क्षेत्रे पुण्यतमे तत्र पूजार्थं द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठ! ते पूजेसाठी तेथे आले—अत्यंत पुण्य क्षेत्रात, पैतामह यज्ञात, आणि हाटकेश्वराच्या प्रादुर्भावस्थानी।

Verse 56

हृष्टा मातृगणा ये च अष्टषष्टिप्रमाणतः । पूज्यंते ये च गन्धर्वैः सिद्धैः साध्यैर्मरुद्गणैः

हर्षित मातृगण अष्टषष्टि संख्येने; गंधर्व, सिद्ध, साध्य व मरुद्गण यांनी त्यांची पूजा केली जाते।

Verse 57

पृथक्पृथग्विधै रूपैर्लोकविस्मयकारकैः । नृत्यंत्यश्च हसंत्यश्च गायंत्यश्च तथापराः

लोकांना विस्मय वाटावा अशा नानाविध रूपांनी; काही नाचत, काही हसत, तर काही गात होत्या।

Verse 58

तासां कोलाहलं श्रुत्वा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः । विस्मयं परमं प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

त्यांचा महान कोलाहल ऐकून, ब्रह्मा-विष्णू अग्रभागी असता, इंद्रासह सर्व देव परम विस्मयास प्राप्त झाले।

Verse 59

किमेतदिति जल्पंतः प्रोत्थिता यज्ञमंडपात् । एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वास्ता यत्र पद्मजः

“हे काय?” असे म्हणत ते यज्ञमंडपातून उठले; आणि त्याच क्षणी सर्वजणी पद्मज (ब्रह्मा) जिथे होते तिथे पोहोचल्या।

Verse 60

प्रणम्य शिरसा हृष्टास्ततः प्रोचुस्तु सादरम् । वयमेवं समायाताः श्रुत्वा ते यज्ञमुत्तमम्

मस्तक झुकवून प्रणाम करून, हर्षित होऊन ते आदराने म्हणाले—“तुमचा उत्तम यज्ञ ऐकून आम्ही येथे आलो आहोत.”

Verse 61

आमंत्रिताश्च देवेश वायुना जगदायुना । यज्ञभागा न चास्माकं विद्यंते यज्ञकर्मणि

हे देवेश! जगद्‌प्राणरूप वायूने आम्हांस आमंत्रित केले; परंतु यज्ञकर्मात आमचे यज्ञभाग ठरलेले नाहीत।

Verse 62

एतान्येव दिनानीह नायातास्तेन पद्मज । औदुंबरीं वयं श्रुत्वा ह्यपूर्वां तेन संगताः

हे पद्मज (ब्रह्मदेवा)! तेव्हापासून आजवर एवढेच काही दिवस झाले. त्या अद्भुत, अपूर्व औदुंबरीचे वृत्त ऐकून आम्ही सर्वजण एकत्र आलो आहोत।

Verse 63

सा दृष्ट्वा पूजिताऽस्माभिः प्रणिपातपुरःसरम् । पर्वतस्य सुता यस्माद्गन्धर्वस्य महात्मनः

तिला पाहताच आम्ही प्रथम साष्टांग प्रणाम करून मग पूजन केले; कारण ती ‘पर्वत’ नावाच्या महात्मा गंधर्वाची कन्या आहे।

Verse 64

सर्वकामप्रदा स्त्रीणां सर्वदेवैः प्रतिष्ठिता । स्थानं दर्शय चास्माकं त्वं देव प्रपितामह

ती स्त्रियांना सर्व इच्छित फल देणारी असून सर्व देवांनी प्रतिष्ठित केली आहे. हे देव प्रपितामह (ब्रह्मा)! आम्हांस योग्य स्थान दाखवा।

Verse 65

अष्टषष्टिप्रमाणश्च गणोऽस्माकं व्यवस्थितः । तच्छ्रुत्वा पद्मजो ज्ञात्वा संकीर्णं यतमंडपम् । व्याप्तं देवगणैः सर्वैस्त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकैः

आमचा गण अडुसष्ट संख्येने सुव्यवस्थित आहे. हे ऐकून पद्मजाने जाणले की यत-मंडप (सभामंडप) गजबजून गेला आहे—तेहतीस प्रकारच्या सर्व देवगणांनी तो सर्वत्र व्यापला आहे।

Verse 66

ततो मध्यगमाहूय स तदा नगरोद्भवम् । श्रुताध्ययनसंपन्नं वृहस्पतिमिवापरम् । अब्रवीच्छ्लक्ष्णया वाचा त्यक्ता मौनं पितामहः

मग त्याने मधोमध बोलावून नगरांत जन्मलेला, श्रुती-अध्ययनाने संपन्न, जणू दुसरा बृहस्पती असा त्या पुरुषास पुढे आणले. तेव्हा पितामह ब्रह्मा मौन सोडून मृदू वाणीने बोलला.

Verse 67

त्वं गत्वा मम वाक्येन विप्रान्नागरसंभवान् । प्रब्रूहि गोत्रमुख्यांश्च ह्यष्टषष्टिप्रमाणतः

तू माझ्या वचनाने जाऊन नागर-सम्भव विप्रांना सांग; आणि गोत्रांचे प्रमुखही अडुसष्टच्या संख्येनुसार जाहीर कर.

Verse 68

एते मातृगणाः प्राप्ता अष्टषष्टिप्रमाणकाः । एकैक गोत्रमुख्याश्च एकैकस्य प्रमाणतः

हे मातृगण अडुसष्टच्या संख्येने आले आहेत; तसेच नियमानुसार प्रत्येकासाठी प्रत्येक गोत्राचा एक-एक प्रमुखही उपस्थित आहे.

Verse 69

स्वेस्वे भूमिविभागे च स्थानं यच्छतु सांप्रतम् । एतत्साहाय्यकं कार्यं भवद्भिर्मम नागराः । प्रसादं प्रचुरं कृत्वा येन तुष्टिं प्रयांति च

आता आपापल्या भूमिविभागात त्यांना योग्य स्थान द्या. हे माझ्या नागरांनो, हे सहाय्यक कार्य तुम्हीच करावे—प्रचुर प्रसाद व व्यवस्था करून, ज्यायोगे ते संतुष्ट होतील.

Verse 70

ततः स सत्वरं गत्वा तान्समाहूय नागरान् । प्रोवाच विनयोपेतः प्रणिपत्य ततः परम्

मग तो त्वरेने गेला, त्या नागरांना बोलावून घेतले; आणि विनययुक्त होऊन प्रथम नमस्कार करून मग त्यांना बोलला.

Verse 71

तच्छ्रुत्वा नागराः सर्वे संतोषं परमं गताः । एकैकस्य गणस्यैव ददुः स्थानं निजं तदा

ते वचन ऐकून सर्व नागर परम संतोष पावले। मग प्रत्येक गणास त्याचे स्वतःचे यथोचित स्थान तेव्हा देण्यात आले।

Verse 72

ततस्ताः मातरः सर्वाः प्रणिपत्य पितामहम् । तदनन्तरमेवाथ गायत्रीं भक्तिपूर्वकम्

त्यानंतर त्या सर्व मातृदेवता पितामह (ब्रह्मा) यांना साष्टांग प्रणाम करून, लगेचच भक्तिपूर्वक गायत्रीदेवीकडे जाऊन तिचे पूजन करू लागल्या।

Verse 73

विप्रसंसूचिते स्थाने सर्वाश्चैव व्यवस्थिताः । पूजितास्तर्पिताश्चैव बलिभिर्विविधैरपि

विप्राने सूचित केलेल्या स्थानी त्या सर्वजणी व्यवस्थित उभ्या राहिल्या. त्यांचे विधिपूर्वक पूजन झाले आणि विविध बलि-अर्पणांनी त्यांना तृप्त केले गेले।

Verse 74

ततो गायन्ति ता हृष्टा नृत्यंति च हसंति च । तर्पिता ब्राह्मणेन्द्रैश्च प्रोचुश्च तदनन्तरम्

मग त्या हर्षित होऊन गाऊ लागल्या, नाचू लागल्या आणि हसू लागल्या. श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी तृप्त केल्यावर त्यांनी तत्क्षणी पुढे असे सांगितले।

Verse 75

न यास्यामो परं स्थानं स्थास्यामोत्रैव सर्वदा । ईदृशा यत्र विप्रेन्द्राः सर्वे भक्तिसमन्विताः

आम्ही दुसऱ्या कोणत्याही स्थानी जाणार नाही; आम्ही सदैव इथेच राहू—जिथे असे श्रेष्ठ विप्र सर्व भक्ति-समन्वित आहेत।

Verse 76

ईदृशं च महाक्षेत्रं हाटकेश्वरसंभवम् । एतस्मिन्नेव काले तु सावित्री तत्र संस्थिता

असे हे महाक्षेत्र हाटकेश्वराच्या प्रभावातून उत्पन्न झाले. त्याच वेळी तेथे सावित्रीही विराजमान होती.

Verse 77

प्रणिपत्य द्विजैः सर्वैर्गच्छमाना निवारिता । मा देवयजनं गच्छ सावित्रि पतिवल्लभे

निघताना सावित्रीला सर्व द्विजांनी प्रणाम करून थांबविले व म्हणाले— ‘हे पतिवल्लभे सावित्री, देवयजन (यज्ञस्थळ) येथे जाऊ नकोस।’

Verse 78

ब्रह्मणा परिणीतास्ति गायत्रीति वरांगना

‘ती श्रेष्ठ वरांगना गायत्री ब्रह्म्याने परिणीत (विवाहित) केली आहे.’

Verse 79

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सावित्री भ्रांतलोचना । दुःखशोकसमोपेता बाष्पव्याकुललोचना

त्यांचे वचन ऐकून सावित्रीची दृष्टी भ्रमित झाली; दुःख-शोकाने भरून तिचे नेत्र अश्रूंनी व्याकुळ झाले.

Verse 80

दृष्ट्वा ता नृत्यमानाश्च गायमानास्तथैव च । उत्कूर्दतीर्धरापृष्ठे संतोषं परमं गताः

त्यांना नाचताना व तसेच गाताना पाहून—भूमीवर उड्या मारत—ते परम संतोषास प्राप्त झाले.

Verse 81

शशापाथ च सावित्री बाष्पगद्गदया गिरा । सपत्न्या मम यत्पूजां कृत्वा वै सुसमागताः

तेव्हा सावित्रीने अश्रूंनी गद्गद झालेल्या वाणीने शाप दिला— “सपत्नीसह माझी पूजा करून तुम्ही सर्वजण एकत्र सुसंमत होऊन आला आहात…”

Verse 82

न प्रणामः कृतोऽस्माकं मम दुःखेन दुःखिताः । तस्मान्नैवापरं स्थानं गमिष्यथ कथंचन

“तुम्ही आम्हांस प्रणाम केला नाही, आणि माझ्या दुःखाने दुःखीही झाला नाहीत. म्हणून कोणत्याही प्रकारे तुम्ही दुसऱ्या स्थानी कधीच जाऊ शकणार नाही।”

Verse 83

नागराणां च नो पूजा कदाचित्प्रभविष्यति । न प्रासादोऽथ युष्माकं कदाचित्संभविष्यति

“नागरांमध्ये आमची पूजा कधीच प्रवर्तणार नाही; आणि तुमचा प्रासाद-देवालयही कधीच उभा राहणार नाही।”

Verse 84

शीतकाले तु शीतेन ह्युष्णकाले च रश्मिभिः । वर्षाकाले तु तोयेन क्लेशं यास्य थ भूरिशः

“हिवाळ्यात थंडीने, उन्हाळ्यात सूर्यकिरणांनी, आणि पावसाळ्यात पाण्याने— तुम्ही फार क्लेश भोगाल।”

Verse 85

एवमुक्त्वा ततो देवी सा तत्रैव व्यवस्थिता । नागराणां वरस्त्रीभिः सर्वाभिः परिवारिता

असे बोलून ती देवी तेथेच स्थिर राहिली, आणि नागरांच्या सर्व श्रेष्ठ स्त्रियांनी तिला चहूबाजूंनी वेढले।

Verse 86

संबोध्यमाना सततं सुस्त्रीणां चेष्टितेन च । एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः

साध्वी स्त्रियांच्या सततच्या संबोधनाने व सेवाचेष्टेने उपचरित होत, त्याच वेळी भगवान तीक्ष्णकिरण सूर्य…

Verse 87

अस्तं गतो महाञ्छब्दः प्रस्थितो यज्ञमंडपे । याज्ञिकानां तु विप्राणां सुमहाञ्छास्त्रसंभवः

महान शब्द मावळला (सूर्यास्तासह), आणि कर्म यज्ञमंडपाकडे प्रवृत्त झाले; याज्ञिक ब्राह्मणांच्या मध्ये शास्त्रसम्भव अतिमहान जपध्वनी उठला।

Verse 188

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मातृगणगमनसावित्रीदत्त मातृगणशापवर्णनंनामाष्टाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडातील हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यात ‘मातृगणगमन व सावित्रीदत्त मातृगणशापवर्णन’ नावाचा १८८वा अध्याय समाप्त झाला।