Adhyaya 213
या अध्यायात सूत मुनी सूर्योपासनेचे पावित्र्य व माहात्म्य पुढे सांगतात. एका पूर्वकथेत एक ब्राह्मण लाल चंदनाची सूर्यप्रतिमा घडवून दीर्घकाळ भक्तिभावाने पूजा करतो व वर प्राप्त करतो. तो कुष्ठरोग-निवारण मागतो; सूर्य विधी सांगतात—सप्तमीयोगी रविवारी पुण्य सरोवरात स्नान करून, हातात फळे घेऊन १०८ प्रदक्षिणा कराव्यात. हा अनुष्ठान रोगहर व इतर साधकांसाठीही कल्याणकारी/मोक्षदायक मानला आहे. पुढे सूर्य त्या स्थानी आपला निवास स्थापन करून त्यास “कुहरवास” असे नाव देतात, त्यामुळे चमत्कार स्थिर तीर्थरूपाने प्रतिष्ठित होतो. यानंतर कथा विष्णु (कृष्ण) पुत्र साम्बाकडे वळते. त्याच्या सौंदर्यामुळे लोकांत अस्थिरता निर्माण होते आणि भ्रमातून धर्मविरुद्ध, लज्जास्पद प्रसंग घडतो. साम्ब धर्मन्याय विचारतो; एक ब्राह्मण “टिंगिनी” नावाचे कठोर प्रायश्चित्त सांगतो—खड्डा, गोमयचूर्ण, नियंत्रित दहन, अचल स्थिती व जनार्दनध्यान—जे महापातकनाशक म्हणतात. साम्ब पित्यापाशी कबुली देतो; हरि हेतू/ज्ञान नसल्याने दोष कमी होतो असे सांगून शुद्धीसाठी तीर्थोपाय देतात—माधव मासात शुभ तिथींना हाटकेश्वर क्षेत्रात मार्तंडाची पूजा व तीच १०८ प्रदक्षिणा. साम्ब कुटुंबाच्या शोक-आशीर्वादासह निघून संगमात स्नान, पूजा व दान करतो—जिथे प्राण्यांचे पापहरण करण्यासाठी विष्णु स्थित आहेत असे म्हटले आहे; अखेरीस कुष्ठमुक्तीचा दृढ विश्वास प्राप्त होतो आणि हे तीर्थ हाटकेश्वर/विश्वामित्रीय परिसरात स्त्रियांसह सर्वांसाठी अत्यंत शुभ व श्रेष्ठ म्हणून वर्णिले जाते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । रत्नादित्यस्य माहात्म्यमेतद्वः परिकीर्तितम् । सर्वकुष्ठहरं यच्च सर्वपातकनाशनम् । भूयस्तथैव माहात्म्यं महद्वै श्रूयतां रवेः
सूत म्हणाले—रत्नादित्याचे माहात्म्य तुम्हांला सांगितले आहे; ते सर्व कुष्ठ हरते आणि सर्व पातकांचा नाश करते. आता पुन्हा रवि (सूर्य) याचे महान माहात्म्य ऐका।
Verse 2
तेन चाराधितः सूर्यस्तत्रस्थेन द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमांनो! तेथे वास करणाऱ्या त्या पुरुषाने सूर्याची विधिपूर्वक आराधना केली।
Verse 3
पूर्वदक्षिणदिग्भागे समासाद्य ततः परम् । रक्त चन्दनजां कृत्वा प्रतिमां भावितात्मना
मग तो आग्नेय दिशेकडे जाऊन, एकाग्र मनाने, रक्तचंदनाची पवित्र प्रतिमा घडविली।
Verse 4
ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य दिवाकरः । वरदोऽस्मीति तं प्राह दृष्टिगोचरमागतः
मग हजार वर्षांच्या शेवटी, प्रसन्न झालेला दिवाकर त्याच्या दृष्टीस पडला आणि म्हणाला—“मी वर देणारा आहे।”
Verse 5
ब्राह्मण उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव कुष्ठव्याधिं हर प्रभो । नान्येन कारणं मेऽस्ति राज्येनापि त्रिविष्टपे
ब्राह्मण म्हणाला—हे देव, हे प्रभो, तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर माझा कुष्ठरोग दूर कर. मला दुसरी कोणतीही इच्छा नाही; स्वर्गातील राज्यही नको.
Verse 6
श्रीभगवानुवाच । सप्तम्यां सूर्यवारेण कुरु विप्र प्रदक्षिणाम् । शतमष्टोत्तरं यावत्स्नात्वा पुण्यह्रदे शुभे । फलहस्तः पृथक्त्वेन ततः कुष्ठेन मुच्यसे
श्रीभगवान म्हणाले—हे विप्र, सप्तमीला, रविवारच्या दिवशी प्रदक्षिणा कर. मग शुभ पुण्यह्रदात स्नान करून, हातात फळे घेऊन वेगळ्या अर्पणभावाने एकशे आठ वेळा पूर्ण कर; तेव्हा तू कुष्ठातून मुक्त होशील.
Verse 7
अन्योऽत्र गां गतो योऽपि व्रतमेतत्करिष्यति । सर्वरोगविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति
इथे जो कोणी येऊन हे व्रत करील, तो सर्व रोगांपासून मुक्त होऊन माझ्या लोकाला जाईल.
Verse 8
श्रीसूर्य उवाच । तच्छ्रुत्वा स तथा चक्रे ब्राह्मणः श्रद्धयाऽन्वितः । विमुक्तश्च तदा कुष्ठाद्दिव्यदेहमवाप्तवान्
श्रीसूर्य म्हणाले—ते ऐकून त्या ब्राह्मणाने श्रद्धेसह तसेच केले. तेव्हा तो कुष्ठातून मुक्त होऊन दिव्य देह प्राप्त झाला.
Verse 9
अथ भूयोऽपि तं प्राह नीरोगं भगवान्रविः । किं ते प्रियं करोम्यन्यद्वद ब्राह्मणसत्तम
मग भगवान् रविने त्याला निरोग पाहून पुन्हा म्हटले—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, सांग; तुझ्यासाठी आणखी कोणता प्रिय वर मी देऊ?
Verse 10
सोऽब्रवीत्सर्वदैवात्र स्थातव्यं भगवन्विभो
तो म्हणाला—हे भगवन्, हे सर्वशक्तिमान प्रभो, आपण येथे सदैव नित्य वास करावा।
Verse 11
श्रीभगवानुवाच । अतः परं ममावासः स्थानेऽत्र च भविष्यति । नाम्ना कुहरवासाख्या संज्ञा मम भविष्यति
श्रीभगवान म्हणाले—आतापासून माझा निवास याच स्थानी होईल; आणि येथे माझी संज्ञा ‘कुहरवास’ अशी होईल।
Verse 12
कस्यचित्त्वथ कालस्य विष्णुपुत्रो बभूव ह । सांबोनाम सुरूपाढ्यो जांबवत्यां द्विजोत्तमाः
काही काळानंतर विष्णूचा पुत्र झाला—जांबवतीपासून, अतिशय रूपवान, ‘सांब’ नावाचा; हे द्विजोत्तमांनो।
Verse 13
अथ तं राजमार्गेण गच्छंतं यदुसत्तमम्
मग लोकांनी त्या यदुश्रेष्ठाला राजमार्गाने जाताना पाहिले।
Verse 14
पुरनार्योऽपि संतुष्टा वीक्षांचक्रुः सुकौतुकात् । गृहकार्याणि संत्यज्य समारूढा गवाक्षकान्
नगरातील स्त्रियाही आनंदित होऊन कुतूहलाने पाहू लागल्या; घरकाम सोडून त्या गवाक्षांवर चढल्या।
Verse 15
तस्य कामात्मदेहस्य दर्शनार्थं समुत्सुकाः । काश्चिदर्धानुलिप्तांग्यः काश्चिदेकांजितेक्षणाः
त्याच्या काममोहक देहाच्या दर्शनासाठी उत्सुक झालेल्या काही स्त्रिया घाईघाईने अर्धवट अंगाला उटणे लावून आल्या, तर काही केवळ एका डोळ्यात काजळ घालून आल्या।
Verse 16
अर्धसंयमितैः केशैस्तथान्यास्त्यक्तबालकाः । एकस्मिंश्चरणे काश्चिन्नियोज्योपानहं द्रुताः
काही स्त्रिया घाईत अर्धवट बांधलेल्या केसांच्या होत्या, काहींनी मुलांना मागेच टाकले; तर काहींनी एका पायातच चप्पल घालून झपाट्याने बाहेर धाव घेतली।
Verse 17
पादुकां च द्वितीये तु पर्यधावन्नितंबिनीः । व्रजंतीषु तथान्यासु वनितासु गवाक्षकान्
दुसऱ्या पायातही पादुका चढवून त्या नितंबिनी स्त्रिया धावू लागल्या; आणि इतर स्त्रिया घाईघाईने जात असताना खिडक्यांकडेही धावत गेल्या।
Verse 18
व्याक्रोशंति क्रुधाविष्टाः शिशवो गुरवस्तथा । नीवीबन्धनविश्लेषसमाकुलितचेतसः
क्रोधाने भरलेली मुले आक्रोश करू लागली, तसेच वडीलधारीही; नीवीचा बंध सैल होऊन झालेल्या गोंधळामुळे त्यांचे चित्त व्याकुळ झाले।
Verse 19
ययुरेवापराः स्वेषु गवाक्षेषु वरांगनाः । स चकर्ष तदा तासां पतितैर्नेत्ररश्मिभिः
इतर वरांगना आपल्या-आपल्या गवाक्षांकडे गेल्या; आणि तो त्या वेळी त्यांच्या झुकलेल्या दृष्टीकिरणांनी जणू त्यांना स्वतःकडे ओढीत होता।
Verse 20
हृदयानि धरापृष्ठे कामदेवसमो युवा । काचिद्दृष्ट्वैव तद्रूपं तस्य सांबस्य कामिनी
धरित्रीच्या पृष्ठावर कामदेवासमान एक तरुण उभा होता; सांबाचे ते रूप केवळ पाहताच एक कामिनी प्रेमविह्वळ झाली।
Verse 21
निश्चला कामतप्तांगी लिखितेव विभाब्यते । काचिदग्निसमान्मुक्त्वा निश्वासान्कामपीडिता
एकी, कामतापाने दग्ध देह असलेली, निश्चल होऊन जणू चित्रित झाल्यासारखी दिसली; दुसरी, कामपीडिता, अग्निसमान श्वास सोडू लागली।
Verse 22
एकास्तं च समालोक्य रूपयौवनसंयुतम् । गवाक्षात्प्रपतंति स्म निश्चेष्टा धरणीतले
काही स्त्रिया त्याला—रूपयौवनयुक्त—पाहून गवाक्षातून खाली कोसळल्या आणि धरणीवर निश्चेष्ट पडून राहिल्या।
Verse 23
अन्याः परस्परालाप प्रकुर्वंति वरस्त्रियः । एका सा कामिनी धन्या यास्य चक्रेवगूहनम्
इतर वरस्त्रिया परस्परांशी बोलू लागल्या; पण ती धन्य कामिनी जणू त्याला आलिंगन करावयासच पुढे सरसावली।
Verse 24
निःशेषां रजनीं प्राप्य माघमाससमुद्भवाम् । आस्तां तावत्स्त्रियो याश्च नरा अपि निरर्गलम्
माघ महिन्यातील ती संपूर्ण रात्र संपून गेली तरी स्त्रिया व पुरुष सर्वजण तस्सेच—कसलाही आवर न ठेवता—राहिले।
Verse 25
जल्पंति चेदृशं सर्वं तस्य रूपेण विस्मिताः । अत्रये वदन्ति सेवाम एनमर्थेन वर्जिताः
त्याच्या सौंदर्यरूपाने विस्मित होऊन ते सर्व प्रकारचे बोलू लागले; आणि अत्रींना म्हणाले—“आम्ही याची सेवा करू,” जरी त्यामागे कोणताही योग्य हेतू वा लौकिक प्रयोजन नव्हते।
Verse 26
वीक्ष्यामो वदनं येन नित्यमेवेंदुसंनिभम् । कर्णाभ्यां वारिता वृद्धिर्नेत्रयोरप्यसंशयम् । नो चेज्जानीमहे नैव कियती सं भविष्यति
ज्या मुखामुळे तो नित्य चंद्रासारखा भासतो, ते मुख आम्ही पाहू. कानांनी कामवृद्धी आवरली जाते आणि नेत्रांनीही—निःसंशय; नाहीतर ती किती वाढेल हे आम्हाला कळत नाही।
Verse 27
एवं संवीक्ष्यमाणस्तु कामिनीभिर्नरैस्तथा । निर्ययौ राजमार्गेण पितृदर्शनलालसः
अशा रीतीने कामिनी स्त्रिया व पुरुष यांच्या नजरेत असतानाही, पित्याच्या दर्शनाची ओढ धरून तो राजमार्गाने बाहेर निघाला।
Verse 28
भगिन्यो मातरो याश्च भ्रातृपत्न्यश्च याः स्थिताः । अवस्थामीदृशीं प्राप्ता ब्राह्मणानामपि स्त्रियः । मातरोऽपि च यास्तस्य भगिन्यश्च विशेषतः
तेथे असलेल्या भगिनी व माता, तसेच भावजया—अगदी ब्राह्मणांच्या स्त्रियाही—अशाच अवस्थेला पोहोचल्या; आणि त्याच्या स्वतःच्या माता व भगिनी तर विशेषतः।
Verse 29
अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते प्रावृट्काले निशागमे । कृष्णपक्षे तमोभूते अलक्ष्येऽपि गते पुरः
दुसऱ्या दिवशी, पावसाळ्यात रात्र येताना, कृष्णपक्षातील घन अंधार पसरला आणि पुढील नगरही नीट दिसेनासे झाले…
Verse 30
तन्माता नन्दिनीनाम कामदेवशरार्दिता । तत्पत्न्या वेषमाधाय तच्छय्यायामुपस्थिता
त्याची माता नंदिनी, कामदेवाच्या बाणांनी विद्ध होऊन, त्याच्या पत्नीचे वेष धारण करून त्याच्या शय्येवर येऊन उभी राहिली।
Verse 31
सोऽपि तां दयितां ज्ञात्वा सेवयामास कामिनीम् । रतोपचारैर्विविधैरश्रद्धेयविनिर्मितैः
तोही तिला आपली दयिता समजून त्या कामिनीस रतीत सेवू लागला—अनेक प्रकारच्या, आश्चर्यकारकरीत्या रचलेल्या रतोपचारांनी।
Verse 32
तया तत्र यदुश्रेष्ठो विकल्पमकरोत्तदा । अंगराजसुता या मे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
तिच्यामुळे तेथे यदुश्रेष्ठ संशयात पडला—“अंगराजाची ती कन्या, जी मला प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहे…”
Verse 33
नैवंविधं रतं वेद अनया यद्विनिर्मितम् । वेश्या अपि न जानंति रतमीदृक्कथञ्चन
अशी रती, जशी तिने रचली, कोणालाही माहीत नाही; वेश्याही कधीच असा भोग जाणत नाहीत।
Verse 34
ततो गाढं करे धृत्वा दीपमानीय तत्क्षणात् । यावत्पश्यति सा माता नन्दिनीति च या स्मृता
मग तिने त्याचा हात घट्ट धरून तत्क्षणी दीप आणला, जेणेकरून ‘नंदिनी’ म्हणून स्मरणात असलेली ती माता स्पष्ट पाहू शकेल।
Verse 35
ततश्च गर्हयामास रपे किमिदं कृतम् । गर्हितं सर्वलोकानां नर कार्तिप्रदं तथा
तेव्हा तिने त्याला धिक्कारून म्हटले—“अरे पापी! हे तू काय केलेस? हे सर्व लोकांनी निंदिलेले आहे, हे नर, आणि हे अपकीर्ती देणारेही ठरेल.”
Verse 36
सापि लज्जासमोपेता महाभयसमाकुला । प्रणष्टा तत्क्षणादेव भयेन महताऽन्विना
तीही लज्जेने युक्त व महाभयाने व्याकुळ होऊन, त्याच क्षणी प्रचंड दहशतीने प्रेरित होऊन नाहीशी झाली.
Verse 37
सांबोऽपि प्रलपन्नार्तो निद्रां लेभे न वै द्विजाः । रात्रिशेषमभूत्तस्य तदा वर्षशतोपमम्
हे द्विजांनो! आर्त विलाप करीत साम्बालाही झोप लागली नाही; आणि त्या रात्रीचा उरलेला भाग त्याला जणू शंभर वर्षांसारखा वाटला.
Verse 38
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रोद्गते रविमण्डले । दुःखेन महता युक्तः प्रोत्थितः स हरेः सुतः
मग रात्रि सरून सूर्य-मंडळ उगवल्यावर, महान दुःखाने भारलेला तो हरिपुत्र उठून उभा राहिला.
Verse 39
आवश्यकमपि त्यक्त्वा कंचिद्ब्राह्मणसत्तमम् । धर्मशास्त्रविधानज्ञं समानीयाथ चाब्रवीत्
नित्यकर्मही बाजूला ठेवून त्याने धर्मशास्त्रविधी जाणणाऱ्या एका श्रेष्ठ ब्राह्मणाला बोलावून घेतले आणि मग म्हणाला.
Verse 40
रहस्ये विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः । सांब उवाच । मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा स्वयं स्याद्यदि मोहनम्
एकांतात, अत्यंत नम्रतेने हात जोडून सांब म्हणाला: 'जर आई, बहीण किंवा मुलीबद्दल स्वतःला मोह निर्माण झाला, तर काय करावे?'
Verse 41
कथं शुद्धिर्भवेत्तस्य परमार्थेन मे वद । धर्मशास्त्राणि संवीक्ष्य सर्वाणि च यथाक्रमम्
सर्व धर्मशास्त्रांचे क्रमाने अवलोकन करून मला खरे सांगा की त्या पापाची शुद्धी कशी होईल.
Verse 42
ब्राह्मण उवाच । परनार्याः कृते वत्स प्रायश्चित्तं विनिर्मितम् । धर्म द्रोणेषु सर्वेषु वर्णानां च पृथग्विधम्
ब्राह्मण म्हणाला: 'हे वत्सा! परस्त्रीगमनासाठी सर्व धर्मग्रंथांमध्ये वर्णांनुसार वेगवेगळे प्रायश्चित्त सांगितले आहे.'
Verse 43
आसां च तिसृणां चैव त्रयाणां परिकीर्तितम् । एवमेवं विनिर्दिष्टं प्रायश्चित्तं विशुदये
या तिघींसाठीही (आई, बहीण, मुलगी) प्रायश्चित्त सांगितले आहे. अशा प्रकारे शुद्धीसाठी नियम विहित केले आहेत.
Verse 44
मात्रा मोहनमासाद्य भगिन्या वाथ यादव । दुहित्रा वा प्रमादाच्च कार्यं संशोधनं बुधैः । शुद्ध्यर्थं तिंगिनीमेकां नान्यज्जानाम्यहं यतः
हे यादवा! आई, बहीण किंवा मुलीशी प्रमादाने मोह झाल्यास, ज्ञानी लोकांनी शुद्धीकरण करावे. याच्या शुद्धीसाठी मला फक्त 'तिंगिनी' हा एकच मार्ग माहित आहे, दुसरा नाही.
Verse 45
धर्मद्रोणेषु सर्वेषु निर्णयोऽयमुदाहृतः । यो मया तव संदिष्टो नान्योस्ति यदुपुंगव
सर्व धर्मग्रंथांत हाच निर्णय सांगितला आहे। हे यदुवर! मी तुला जो उपाय सांगितला, त्यावाचून दुसरा नाही।
Verse 46
अन्यथा यो वदेत्पृष्टः प्रायाश्चित्तं स्वच्छन्द तः । तस्य पापस्य भागी स्याद्यथा कर्ता तथैव सः
विचारल्यावर कोणी स्वेच्छेने चुकीचे प्रायश्चित्त सांगितले, तर तो त्या पापाचा भागी होतो—जसा कर्ता तसाच तोही।
Verse 47
सांब उवाच । तिंगिन्याः किं स्वरूपं च किं प्रमाणं द्विजोत्तम । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि ममास्त्यत्र प्रयोजनम्
सांब म्हणाला: हे द्विजोत्तम! तिंगिनीचे स्वरूप काय आणि तिचे प्रमाण (नियम/परिमाण) काय? सर्व विस्ताराने सांगा; माझे येथे प्रयोजन आहे.
Verse 48
ब्राह्मण उवाच । गोवाटचूर्णमादाय गर्तां भृत्वा स्वमानजाम् । शयनं तत्र कर्तव्यं यावद्वक्त्रेण यादव
ब्राह्मण म्हणाला: गोवाटाचे चूर्ण घेऊन, आपल्या देहमानाप्रमाणे खड्डा भरून, तेथे शयन करावे—हे यादव! मुखप्रमाणापर्यंत.
Verse 49
उपरिष्टात्तच्च चूर्णं धार्यं गोवाटसंभवम् । यावद्वक्त्रप्रमाणं च वर्जयित्वा स्वमाननम्
आणि वरून तेच गोवाटसम्भव चूर्ण ठेवावे—मुखप्रमाणापर्यंत; संपूर्ण देहमान वगळून.
Verse 50
ततः पादप्रदेशे तु ज्वालयेद्धव्यवाहनम् । यथा शनैः शनैर्दाहः शरीरस्य प्रजायते
त्यानंतर पायांच्या प्रदेशी हव्यवाहन (यज्ञाग्नी) प्रज्वलित करावा, ज्यामुळे शरीरात हळूहळू दाह उत्पन्न होईल।
Verse 51
न चैव चालयेदंगं कथंचित्तत्र संस्थितः । नैवाक्रंदं तथा कुर्याद्ध्यायेदेकं जनार्दनम्
तेथे स्थिर राहून तो कोणत्याही प्रकारे अंग हलवू नये; तसेच आर्तनाद करू नये; आणि एकमेव जनार्दनाचे ध्यान करावे।
Verse 52
ततो जीवितनाशेन गात्रशुद्धिः प्रजायते
त्यानंतर प्राणनाशाने देहाची शुद्धी प्राप्त होते।
Verse 53
तिंगिन्या यत्स्वरूपं च तन्मया परिकीर्तितम् । प्रायश्चित्तमिदं सम्यङ्महापातकनाशनम्
तिंगिनीचे जे स्वरूप आहे ते मी सांगितले. हे प्रायश्चित्त सम्यक् केले असता महापातकांचाही नाश करते।
Verse 54
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सांबो जांबवतीसुतः । हृदये निश्चयं कृत्वा तिंगिनीसाधकोद्भवम्
त्याचे वचन ऐकून जांबवतीपुत्र सांबाने हृदयात दृढ निश्चय केला—तिंगिनी-साधना करून सिद्धी प्राप्त करीन।
Verse 55
ततः प्रोवाच विजने वासुदेवं घृणान्वितः । ताताहं विप्रलब्धस्तु नंदिन्या तव भार्यया
मग तो करुणेने भरून तो एकांतस्थानी वासुदेवास म्हणाला—“तात! तुझ्या पत्नी नंदिनीने मला निश्चयच फसविले आहे.”
Verse 56
भार्याया रूपमाधाय पापया तमसि स्थिते । सा मया निजभार्येयमिति मत्वा निषेविता
अंधार पसरला असता एका पापिणी स्त्रीने माझ्या पत्नीचे रूप धारण केले; ‘हीच माझी पत्नी’ असे समजून मी तिच्याशी संग केला.
Verse 57
ततस्तु चेष्टितैर्ज्ञात्वा गर्हयित्वा विसर्जिता । ततःप्रभृति गात्रे मे कुष्ठव्याधिरयं स्थितः
मग तिच्या वर्तनावरून ओळखून मी तिला धिक्कारले व दूर केले; त्या वेळेपासून माझ्या देहात हा कुष्ठरोग स्थिर झाला आहे.
Verse 58
मयाथ धर्मशास्त्रज्ञः कश्चित्पृष्टो द्विजोत्तमः । प्रायश्चित्तं यथोक्तं मे वद मातृनिषेवणात्
म्हणून मी धर्मशास्त्रज्ञ अशा एका श्रेष्ठ ब्राह्मणास विचारले—‘अज्ञानाने मातृ-संग केल्याबद्दल शास्त्रोक्त प्रायश्चित्त मला सांगा.’
Verse 59
तेनोक्तं साधनं सम्यक्तिंगिन्या मम शुद्धये । सोऽहं तां साधयिष्यामि तस्य पापस्य शुद्धये
त्याने माझ्या शुद्धीसाठी तिंगिनी-व्रत/साधनेचा योग्य उपाय सांगितला; त्या पापाच्या शुद्धीसाठी मी तीच साधना करीन.
Verse 60
अनुज्ञां देहि मे शीघ्रं कार्यं येन करोम्यहम् । क्षंतव्यं च मया बाल्ये यत्किंचित्कुकृतं कृतम्
मला लवकर आज्ञा द्या, जेणेकरून मी कर्तव्यकर्म करू शकेन। आणि बालपणी माझ्याकडून जे काही कुकृत्य झाले असेल, ते क्षमा करावे।
Verse 61
मम माता यथा दुःखं न कुर्यात्त्वं तथा कुरु
माझ्या मातेला जसे दुःख होणार नाही, तसेच तू आचरण कर।
Verse 62
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वज्रपातोपमं हरिः । बाष्पपूर्णेक्षणो दीनस्ततः प्रोवाच गद्गदम्
त्याचे वचन वज्रपातासारखे ऐकून हरि दीन झाला; डोळे अश्रूंनी भरले, आणि मग तो गद्गद कंठाने बोलला।
Verse 63
न त्वया कामतः पुत्र कृत्यमेतदनुष्ठितम् । न ज्ञानेन कृतं यस्मात्तत्स्मात्स्वल्पं हि पातकम्
पुत्रा, तू हे कृत्य कामनेने केलेले नाहीस; आणि ते जाणूनबुजून झालेले नसल्यामुळे हे पातक खरोखरच अल्प आहे।
Verse 64
जानता यत्कृतं पापं तच्चैवाक्षयतां व्रजेत् । न करोति महीपालो यदि तस्य विनिग्रहम्
परंतु जाणूनबुजून केलेले पाप अक्षय फलाकडे जाते; जर भूमिपाल राजा त्याचा निग्रह व दंड करीत नाही तर।
Verse 65
तस्मात्ते कीर्तयिष्यामि प्रायश्चित्तं विशुद्धये । दानं चैव महाभाग येन कुष्ठं प्रणश्यति
म्हणून, हे महाभाग, पूर्ण शुद्धीसाठीचे प्रायश्चित्त आणि ते दान मी तुला सांगतो, ज्याने कुष्ठरोग नष्ट होतो.
Verse 66
उक्तानि प्रतिषिद्धानि पुनः संभावितानि च । सापेक्षनिरपेक्षाणि मुनिवाक्यान्यशेषतः
मुनींची वचने—विधेय, निषिद्ध, पुन्हा अनुमोदित, तसेच सापेक्ष वा निरपेक्ष—ही सर्व येथे पूर्णपणे सांगितली आहेत.
Verse 67
तदत्र विषये पुत्र मम वाक्यं समाचर । भविष्यति महच्छ्रेय इह लोके परत्र च
म्हणून, हे पुत्रा, या विषयात माझे वचन आचर; यामुळे इहलोकी व परलोकी दोन्ही ठिकाणी महान कल्याण होईल.
Verse 68
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे विश्वामित्रप्रतिष्ठितः । मार्तण्डोऽस्ति सुविख्यातः सर्वकुष्ठविनाशकः
हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात विश्वामित्रांनी प्रतिष्ठापित केलेला सुविख्यात मार्तंड (सूर्यदेव) आहे, जो सर्व प्रकारच्या कुष्ठाचा नाश करतो.
Verse 69
सूर्यवारेण सप्तम्यां संप्राप्ते मासि माधवे । नक्षत्रे पितृदैवत्ये शुक्लपक्षे समागते
जेव्हा रविवारास सप्तमी तिथी येते, माधव (वैशाख) मास प्राप्त होतो, पितृदैवताधिष्ठित नक्षत्र असते आणि शुक्लपक्ष येतो—
Verse 70
भास्करस्योदये प्राप्ते श्रद्धापूतेन चेतसा । शतमष्टोत्तरं यावत्कुरुते च प्रदक्षिणाम्
भास्कराच्या उदयकाळी, श्रद्धेने पवित्र झालेल्या मनाने, एकशे आठपर्यंत प्रदक्षिणा करावी।
Verse 71
फलैः श्रेष्ठतमैश्चैव तत्प्रमाणैः पृथक्पृथक् । तस्य कुष्ठं विनिर्याति सद्य एव न संशयः
श्रेष्ठ फळे योग्य प्रमाणात वेगवेगळी अर्पण केल्यास, त्याचे कुष्ठरोग तत्क्षणी निघून जातो—यात संशय नाही।
Verse 72
नीरोगः कुरुते यस्तु रवेस्तस्य प्रदक्षिणाः । तावद्युगं पुमानेष सूर्यलोके महीयते
जो निरोग असूनही रवीच्या या प्रदक्षिणा करतो, तो तितक्या युगांपर्यंत सूर्यलोकी गौरविला जातो।
Verse 73
सूर्यवारेण यो मर्त्यस्तस्य कृत्वा ण्दक्षिणाम् । नमस्करोति सद्भक्त्या सोऽपि रोगैः प्रमुच्यते
जो मनुष्य रविवारी प्रदक्षिणा करून सद्भक्तीने नमस्कार करतो, तोही रोगांपासून मुक्त होतो।
Verse 74
तस्मात्त्वं हि महाराज तमाराधय भास्करम् । देवं वै विधिनानेन यो मयोक्तोऽखिलस्तव
म्हणून, हे महाराज, मी तुला पूर्णपणे सांगितलेल्या याच विधीने त्या देव भास्कराची आराधना कर।
Verse 75
अविकल्पेन मनसा समाराधय सत्वरम् । मुक्तरोगे विपाप्माथ दिब्यदेहमवाप्स्यसि
अविकल्प मनाने त्वरेने भगवंताची आराधना कर। रोग व पापमुक्त होऊन तू दिव्य देह प्राप्त करशील।
Verse 76
मा कुरुष्व विषादं त्वं कुष्ठव्याधिसमुद्रवम् । तस्मिन्क्षेत्रे स्थिते देवे कुहराश्रयसंज्ञिते
कुष्ठव्याधीने त्रस्त असलास तरी तू विषाद करू नकोस. त्या क्षेत्रात ‘कुहराश्रय’ नामक देव विराजमान आहे.
Verse 77
अथ तद्वचनं श्रुत्वा प्रस्थितो विष्णुनन्दनः
मग ते वचन ऐकून विष्णूचा पुत्र प्रस्थानास निघाला.
Verse 78
सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य चक्रिणः । चकार गमने बुद्धियोगं सांबोऽर्बुदं प्रति
सूत म्हणाले—देवदेव चक्रधारी यांचे वचन ऐकून सांबाने मनात जाण्याचा निश्चय केला व अर्बुदाकडे मार्ग धरला.
Verse 79
ततः शुभेऽहनि प्राप्ते हस्त्यश्वरथसंयुतः । प्रतस्थे स सुतो विष्णोः सेनया परिवारितः
नंतर शुभ दिन येताच, हत्ती-घोडे व रथांनी सज्ज असा विष्णूचा पुत्र सैन्याने वेढलेला प्रस्थानास निघाला.
Verse 80
अनुयातः सुदूरं च कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । बाष्पपूर्णे क्षणेनैव सर्वमातृजनेन च
अक्लिष्ट कर्मांचे श्रीकृष्ण त्याच्यासोबत फार दूरपर्यंत गेले; आणि कुलातील सर्व मातृजन स्त्रियांच्या डोळ्यांत क्षणात अश्रू भरून आले.
Verse 81
बलभद्रेण वीरेण चारुदेष्णेन धीमता । युयुधानानिरुद्धाभ्यां प्रद्युम्नेन च धीमता
वीर बलभद्र, धीमान चारुदेष्ण, युयुधान व अनिरुद्ध, तसेच धीमान प्रद्युम्न हेही त्याच्यासोबत निघाले.
Verse 82
ततो जांबवती पुत्रं दृष्ट्वा तीर्थोन्मुखं तदा । गच्छमानं प्रचक्रेऽथ प्रलापान्कुररी यथा
मग जांबवतीने तीर्थयात्रेकडे उन्मुख होऊन निघालेला आपला पुत्र पाहिला आणि कुररी पक्ष्यासारखी विलाप करू लागली.
Verse 83
हा हतास्मि विनष्टास्मि मंदभाग्या ह्यभागिनी । एकोपि तनयो यस्या ममाप्येनां दशां गतः
हाय! मी हत झाले, मी नष्ट झाले—मी मंदभाग्य, खरोखर अभागी आहे. ज्याचा एकच पुत्र होता, माझा तोच पुत्र मला या दशेला आणून ठेवतो.
Verse 84
अथ तां रुदतीं दृष्ट्वा प्रोवाच मधुसूदनः । किममंगलमेतस्य प्रस्थितस्य करिष्यसि
तिला रडताना पाहून मधुसूदन म्हणाले—“जो निघून गेला आहे, त्याच्यासाठी तू कोणते अमंगल करणार आहेस?”
Verse 85
बाष्पपूर्णेक्षणा दीना मुक्तकेशी विशेषतः । एष व्याधिविनिर्मुक्तस्तीर्थयात्राफलान्वितः । कुष्ठव्याधिपरित्यक्तः पुनरेष्यति तेंऽतिकम्
अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, दीन होऊन, विशेषतः विस्कटलेल्या केशांनी ती विलाप करू लागली. ‘हा रोगमुक्त होईल, तीर्थयात्रेचे फळ प्राप्त करील; कुष्ठव्याधीचा त्याग करून पुन्हा तुझ्याजवळ येईल.’
Verse 86
एतस्मिन्नंतरे यानादवतीर्य त्वरान्वितः । सांबोऽसौ प्रस्थितस्तत्र यत्र जांबवती स्थिता
त्याच वेळी सांब वाहनातून उतरून, घाईने भरून, जिथे जांबवती होती तिथे निघून गेला.
Verse 87
स तां प्रणम्य हृष्टात्मा कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रणिपत्य विहस्यो च्चैर्वाक्यमेतदुवाच ह
तो आनंदित मनाने तिला नमस्कार करून, हात जोडून उभा राहिला; मग साष्टांग प्रणाम करून, हसत हसत मोठ्याने हे वचन बोलला.
Verse 88
मा त्वं मातर्वृथा दुःखमस्मदर्थे करिष्यसि । आगमिष्याम्यहं शीघ्रं तीर्थयात्रां विधाय वै
माते, माझ्यासाठी उगीच दुःख करू नकोस. मी विधिपूर्वक तीर्थयात्रा करून लवकरच परत येईन.
Verse 89
जांबवत्युवाच । रक्षतु त्वां वने वत्स सर्वास्ता वनदेवताः । श्वापदेभ्यः पिशाचेभ्यो दुष्टेभ्यः पुत्र सर्वतः
जांबवती म्हणाली—वत्सा, वनात त्या सर्व वनदेवता तुझे रक्षण करो. पुत्रा, सर्व बाजूंनी हिंस्र पशू, पिशाच आणि दुष्ट शक्तीं पासून तुला वाचवोत.
Verse 91
जठरं पुंडरीकाक्षः कटिं पातु गदाधरः । जानुनोर्युगलं कृष्णः पादौ च धरणीधरः
पुंडरीकाक्ष तुझे जठराचे रक्षण करो, गदाधर तुझी कटि राखो। कृष्ण तुझे दोन्ही गुडघे राखो आणि धरणीधर तुझे चरण रक्षो।
Verse 92
एवं संस्पृश्य हस्तेन निजेनांगानि तस्य सा । समालिंग्य समाघ्राय मूर्धदेशे मुहुर्मुहुः
अशा रीतीने तिने आपल्या हाताने त्याचे अवयव स्पर्शिले; मग त्याला आलिंगन देऊन, त्याच्या मस्तकावर वारंवार चुंबन केले.
Verse 93
प्रेषयामास तं पुत्रं कृतरक्षं यशस्विनी । सा सर्वांतःपुरीयुक्ता निवृता तदनन्तरम्
ती यशस्विनी स्त्री, रक्षणकृत झालेल्या पुत्राला पाठवून दिले; त्यानंतर अंतःपुरातील सर्व सेविकांसह ती परत निवृत्त झाली.
Verse 94
अश्रुपूर्णेक्षणा दीना निःश्वसन्ती यथोरगी । तथा च भगवान्विष्णुर्यादवैः सकलैः सह
अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी ती दीन झाली, व्याकुळ सर्पिणीसारखी उसासे टाकू लागली. तसेच सर्व यादवांसह भगवान विष्णुही शोकाकुल झाले.
Verse 95
प्रविष्टो द्वारकापुर्या सांबं प्रोष्य ततः परम् । अश्रुपूर्णेक्षणो दीनो बलभद्रपुरःसरः
सांबाला निरोप देऊन तो नंतर द्वारका-नगरीत प्रविष्ट झाला. डोळे अश्रूंनी भरलेले, मन दीन; पुढे पुढे बलभद्र चालला होता.
Verse 96
पुत्रैः पौत्रैस्तथा मित्रैर्बांधवैरपरैरपि । द्वारकाया विनिष्क्रम्य सांबोऽपि द्विजसत्तमाः
हे द्विजश्रेष्ठांनो! द्वारकेतून निघून सांबही पुत्र, पौत्र, मित्र आणि इतर बांधवांसह प्रस्थान केला।
Verse 97
संप्राप्तश्च क्रमेणाथ सिंधुसागरसंगमे । यत्र योगीश्वरः साक्षादंबरीषप्रतिष्ठितः
मग तो क्रमाने तो सिंधू-समुद्राच्या संगमस्थानी पोहोचला; तेथे योगीश्वर विष्णु साक्षात् विराजमान असून राजा अंबरीषांनी त्यांची प्रतिष्ठा केली होती।
Verse 98
अद्यापि तिष्ठते विष्णुर्जंतूनां पापनाशनः । तत्र स्नात्वा समभ्यर्च्य देवं योगीश्वरं ततः
आजही तेथे विष्णु जंतूंचे पाप नाश करणारे म्हणून विराजमान आहेत। तेथे स्नान करून, मग देव योगीश्वराची विधिपूर्वक पूजा करून—
Verse 99
ददौ दानानि विप्रेभ्यो नानारूपाणि शक्तितः । दीनांधकृपणेभ्यश्च तथैवान्येभ्य एव च
त्याने आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना नानाविध दाने दिली; तसेच दीन, अंध, कृपण आणि इतरांनाही दान केले।
Verse 100
यानानि वस्त्ररत्नानि यद्यच्च येन वांछितम् । स त्रिरात्रं हरेः पुत्रः स्थित्वा तत्र समाहितः
वाहने, वस्त्रे, रत्ने—आणि ज्याला जे हवे होते ते सर्व त्याने दिले. मग हरिचा पुत्र तेथे तीन रात्री एकाग्रचित्त होऊन राहिला।
Verse 110
तत्र क्षणेऽभवत्तस्य चित्ते सांबस्य धीमतः । मुक्तोऽहं कुष्ठरोगेण निर्विकल्पं द्विजोत्तमाः
त्याच क्षणी धीमान सांबाच्या चित्तात हा दृढ निश्चय झाला—“हे द्विजोत्तमांनो! मी कुष्ठरोगातून मुक्त झालो आहे; यात किंचितही संशय नाही।”
Verse 116
सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं विश्वामित्रीयमुत्तमम् । चतुर्थं च पुण्यतीर्थं स्त्रीणां चैव शुभावहम्
सूत म्हणाले—“हे सर्व उत्तम ‘विश्वामित्रीय’ माहात्म्य तुम्हांला सांगितले. हे चौथे पुण्यतीर्थ आहे आणि स्त्रियांसाठी विशेष शुभफलदायकही आहे।”
Verse 213
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रीयमाहात्म्ये कुहरवासिसांबादित्यप्रभाववर्णनंनाम त्रयोदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत विश्वामित्रीयमाहात्म्यात ‘कुहरवासी सांबादित्यप्रभाववर्णन’ नावाचा २१३वा अध्याय समाप्त झाला।