Adhyaya 20

Verse 1

। सूत उवाच । तत्र दाशरथी रामो वनवासाय दीक्षितः । भ्रममाणो धरापृष्ठे सीतालक्ष्मणसंयुतः

सूत म्हणाला—तेथे दाशरथी श्रीराम वनवासासाठी दीक्षित होऊन, सीता व लक्ष्मणांसह पृथ्वीवर भ्रमण करीत होते।

Verse 2

समाऽयातो द्विजश्रेष्ठा यत्र सा पितृकूपिका । तृषार्तश्च श्रमार्तश्च निषसाद धरातले

हे द्विजश्रेष्ठांनो! जिथे ती पितृकूपिका आहे तेथे तो येऊन पोहोचला; तहान व श्रमाने व्याकुळ होऊन तो भूमीवर बसला।

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भगवान्दिननायकः । अस्ताचलं जपापुष्पसन्निभो द्विजसत्तमाः

याच वेळेस, हे द्विजसत्तमांनो! भगवान् दिननायक सूर्य अस्ताचलाजवळ येऊन पोहोचला; जपापुष्पासारखा अरुण तेजाने तो दीप्त होत होता।

Verse 4

ततः प्लक्षनगाधस्तात्पर्णान्यास्तीर्य भूतले । सायंतनं विधिं कृत्वा सुष्वाप रघुनन्दनः

मग रघुनंदनाने प्लक्षवृक्षाखाली भूमीवर पाने पसरली। सायंकाळचा विधी करून तो तेथेच शय्या करून निद्राधीन झाला।

Verse 5

अथाऽवलोकयामास स्वप्ने दशरथं नृपम् । यद्वत्पूर्वं प्रियाऽलापसंसक्तं हृष्टमानसम्

नंतर स्वप्नात त्याने राजा दशरथांना पाहिले—पूर्वीप्रमाणेच—प्रिय संवादात गुंतलेले, हर्षित मनाचे।

Verse 6

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । विप्रानाहूय तत्सर्वं कथयामास राघवः

मग निर्मळ प्रभाती, सूर्यकिरणांचा मंडल उगवल्यावर, राघवाने ब्राह्मणांना बोलावून सर्व वृत्तांत सांगितला।

Verse 7

अद्य स्वप्ने मया विप्राः प्रियालापपरः पिता । अतिहृष्टमना दृष्टः श्वेतमाल्यानुलेपनः

“आज, हे ब्राह्मणहो, स्वप्नात मी पित्यांना पाहिले—प्रिय वचनांत तत्पर, अतिशय हर्षित, शुभ्र माळा व अनुलेपनाने विभूषित।”

Verse 8

तत्कीदृक्परिणामोऽस्य स्वप्नस्य द्विजसत्तमाः । भविष्यति प्रजल्पध्वं परं कौतूहलं यतः

“हे द्विजश्रेष्ठांनो, या स्वप्नाचा परिणाम कसा होईल? कृपा करून सांगा, कारण माझे कौतूहल फार आहे।”

Verse 9

ब्राह्मणा ऊचुः । पितरः श्राद्धकामा ये वृद्धिं पश्यंति वा नृप । ते स्वप्ने दर्शनं यांति पुत्राणामिति नः श्रुतम्

ब्राह्मण म्हणाले—हे नृपा! आम्ही ऐकले आहे की जे पितर श्राद्धाची इच्छा करतात किंवा वृद्धी-समृद्धी पाहतात, ते स्वप्नात पुत्रांना दर्शन देतात।

Verse 10

तदस्यां कूपिकायां च स्वयमेव गया स्थिता । तेन त्वया पिता दृष्टः स्वप्ने श्राद्धस्य वांछकः

या लहान कूपिकेत स्वयमेव गया स्थित आहे; म्हणूनच तू स्वप्नात श्राद्धाची इच्छा करणारा तुझा पिता पाहिलास।

Verse 11

तस्मात्कुरु रघुश्रेष्ठ श्राद्धमत्र यथोदितम् । नीवारैः शाक मूलैश्च तथाऽरण्योद्भवैस्तिलैः

म्हणून, हे रघुश्रेष्ठ! येथे यथाविधी श्राद्ध कर—नीवार (वन्य तांदूळ), शाक-मुळे आणि अरण्यातून मिळालेले तीळ यांसह।

Verse 12

अथैवामन्त्रयामास तान्विप्रान्रघुसत्तमः । श्राद्धेषु श्रद्धया युक्तः प्रसादः क्रियतामिति

मग रघुसत्तमाने श्रद्धायुक्त होऊन त्या ब्राह्मणांना आमंत्रित केले व म्हणाला—“श्राद्धकर्मात कृपा करून प्रसाद स्वीकारून अनुग्रह करा।”

Verse 13

बाढमित्येव ते चोक्त्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः । गताः सर्वे सुसंहृष्टा स्वकीयानाश्रमान्प्रति व

“बाढम्” असे म्हणत ते द्विजसत्तम स्नानासाठी गेले; आणि सर्वजण अतिशय आनंदित होऊन आपल्या-आपल्या आश्रमांकडे निघाले।

Verse 14

अथ तेषु प्रयातेषु ब्राह्मणेषु रघूत्तमः । प्रोवाच लक्ष्मणं पार्श्वे विनयावनतं स्थितम्

ब्राह्मण निघून गेल्यावर रघुकुलश्रेष्ठ श्रीरामांनी बाजूला विनयाने नतमस्तक उभ्या असलेल्या लक्ष्मणास सांगितले।

Verse 15

शाकमूलफलान्याशु श्राद्धार्थं समुपानय । सौमित्रानय वैदेही स्वयं पचति भामिनी

“श्राद्धासाठी लवकर शाक, मुळे व फळे आण. हे सौमित्रा, ती घेऊन ये; वैदेही ती साध्वी भामिनी स्वतः शिजवील.”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तूर्णं जगामाऽरण्यमेव हि । श्राद्धार्थमानिनायाऽशु फलानि विविधानि च

हे ऐकून लक्ष्मण त्वरित वनात गेला आणि श्राद्धासाठी लगेच विविध प्रकारची फळे घेऊन आला।

Verse 17

धात्रीफलानि चाऽम्राणि चिर्भटानीं गुदानि च । करीराणि कपित्थानि तथैवाऽन्यानि भूरिशः

तो आवळे व आंबे, कलिंगड व गूळमिठाई, करीराच्या शेंगा, कैथ तसेच इतरही अनेक पदार्थ भरपूर आणून दिले।

Verse 18

ततश्च पाचयामास तदर्थे जनकोद्भवा । रामादेशात्स्वयं साध्वी विनयेन समन्विता

त्यानंतर जनकनंदिनी सीता, साध्वी व विनयशील, रामांच्या आज्ञेने त्या कार्यासाठी स्वतःच पाककर्म करू लागली।

Verse 19

ततश्च कुतपे प्राप्ते काले ते द्विजसत्तमाः । कृताह्निकाः समायाता रामभक्तिसमन्विताः

नंतर कुतपकाळ येताच ते द्विजश्रेष्ठ नित्यकर्म (अह्निक) करून, रामभक्तीने युक्त होऊन परत आले।

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे सीता प्लक्षवृक्षांतरे स्थिता । आत्मानं गोपयामास यथा वेत्ति न राघवः

दरम्यान सीता प्लक्षवृक्षाच्या फांद्यांच्या आड उभी राहून स्वतःला लपवू लागली, जेणेकरून राघव (राम) तिला ओळखू नये।

Verse 21

स तां सीतेति सीतेति व्याहृत्याथ मुहुर्मुहुः । स्त्रीधर्मिणीति मत्वा तु लक्ष्मणं चेदमब्रवीत्

तो वारंवार “सीते, सीते” असे हाक मारू लागला; आणि तिला स्त्रीधर्म पाळणारी मानून मग लक्ष्मणास हे वचन बोलला।

Verse 22

वत्स लक्ष्मण शुश्रूषां विप्राणां श्राद्धसंभवाम् । पादप्रक्षालनाद्यां त्वं यथावत्कर्तुमर्हसि

वत्स लक्ष्मणा, श्राद्धकाळी विप्रांची जी शुश्रूषा करावी—पादप्रक्षालन इत्यादी—ती तू यथाविधी कर।

Verse 23

बाढमित्येव संप्रोक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः । चक्रे सर्वं तथा कर्म यथा नारी विचक्षणा

असे सांगितल्यावर शुभलक्षण लक्ष्मण “बाढम्” असे म्हणाला आणि विवेकी जनाप्रमाणे ते सर्व कर्म यथोचित करून टाकले।

Verse 24

ततो निर्वर्तिते श्राद्धे ब्राह्मणेषु गतेष्वथ । जनकस्य सुता साध्वी तत्क्षणात्समुपस्थिता

श्राद्धकर्म विधिपूर्वक पूर्ण होऊन ब्राह्मण निघून गेल्यावर, जनकाची साध्वी कन्या सीता तत्क्षणी प्रकट झाली।

Verse 25

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां कोपसंरक्तलोचनः । प्रोवाच परुषैर्वाक्यैर्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

सीतेला पाहताच राघवाचे डोळे क्रोधाने लाल झाले; तो तिला वारंवार कठोर शब्दांनी धारेवर धरू लागला।

Verse 26

आयातेषु द्विजातेषु श्राद्धकाल उपस्थिते । क्व गता वद पापे त्वं मां परित्यज्य दूरतः

“द्विज आले आणि श्राद्धाचा काळ उपस्थित असताना, तू कुठे गेलीस? सांग पापिणी, मला सोडून इतक्या दूर का गेलीस?”

Verse 27

नैतद्युक्तं कुलस्त्रीणां विशेषादत्र कानने । विहर्तुं दूरतः शून्ये तस्मात्त्याज्याऽसि मैथिलि

“कुलस्त्रियांस हे योग्य नाही—विशेषतः या अरण्यात—निर्जन ठिकाणी दूरवर भटकणे; म्हणून, मैथिली, तुला त्यागावे लागेल।”

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीता सा जनकोद्भवा । उवाच वेपमानांगी प्रस्खलंत्या गिरा ततः

त्याचे वचन ऐकून जनकनंदिनी भयभीत झाली; अंग थरथरत असताना ती मग अडखळत्या वाणीने बोलू लागली।

Verse 29

न मामर्हसि कार्येऽस्मिन्गर्हितुं रघुसत्तम । यस्मादहमतिक्रान्ता स्थानादस्माच्छ्रणुष्व तत्

हे रघुकुलश्रेष्ठा, या कार्यात मला निंदू नकोस. मी या स्थानापासून का दूर झाले, त्याचे कारण ऐक.

Verse 30

पिता तव मया दृष्टः साक्षाद्दशरथः स्वयम् । ब्राह्मणस्य शरीरस्थो द्वितीयश्च पितामहः

मी तुझ्या पित्याला—स्वतः दशरथाला—प्रत्यक्ष पाहिले; तो एका ब्राह्मणाच्या देहात स्थित होता. तेथेच तुझा पितामहही दुसऱ्या ज्येष्ठरूपाने मला स्पष्ट दिसला.

Verse 31

पितुः पितामहोऽन्यस्य तृतीयस्य रघूत्तम । त्रयाणां च तथान्येषां त्रयोऽन्ये नृपसंनिभाः

हे रघूत्तमा, मी तुझ्या पित्याचा पितामहही पाहिला, तसेच दुसऱ्याचाही पितामह—असा तिसराही. त्या तिघांसोबत आणखी तिघे प्रकट झाले, तेजाने राजांसारखे भासणारे.

Verse 32

ब्राह्मणानां मया दृष्टाः शरीरस्थाः सुहर्षिताः । मातामहानहं मन्ये तानपि त्रीनहं स्फुटम्

त्या ब्राह्मणांच्या देहांत स्थित असलेले ते सर्व मी पाहिले—आनंदित व तेजस्वी. मला वाटते, तीन मातामहही मी स्पष्ट ओळखले.

Verse 33

ततो ऽहं लज्जया नष्टा दृष्ट्वा श्वशुरसंगमान् । येन भुक्तानि भोज्यानि पुरा मृष्टान्यनेकशः

मग श्वशुर व ज्येष्ठांचे ते संगम पाहून मी लज्जेने जणू अदृश्य झाले; ज्यांच्याकडून पूर्वी अनेकदा रुचकर अन्न भोगले होते.

Verse 34

तथा खाद्यानि लेह्यानि चोष्याणि च विशेषतः । पिता तव कथं सोऽद्य कषायाणि कटूनि च । भक्षयिष्यति दत्तानि स्वहस्तेन मया विभो

तसेच विविध अन्नपदार्थ—चर्व्य, लेह्य आणि चोष्य—विशेषतः। हे विभो, आज तुमचे पिता माझ्या स्वहस्ते दिलेले कषाय (कसैले) व कटु (तिखट) पदार्थ कसे भक्षण करतील?

Verse 36

तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा रामो राजीवलोचनः । साधुसाध्विति तां प्राह परिष्वज्य मुहुर्मुहुः

हे ऐकून कमलनेत्र राम अत्यंत हर्षित झाला। ‘साधु, साधु’ असे म्हणत त्याने तिला पुन्हा पुन्हा आलिंगन करून संबोधिले।

Verse 37

ततो भुक्त्वा स्वयं रामो लक्ष्मणेन समन्वितः । सायाह्ने समनुप्राप्ते संध्याकार्यं विधाय च

त्यानंतर लक्ष्मणासह रामाने स्वतः भोजन केले। संध्याकाळ येताच त्याने विधिपूर्वक संध्याकर्मही केले।

Verse 38

प्रोवाच लक्ष्मणं वत्स पर्णान्यास्तीर्य भूतले । शय्यां कुरु समानीय पादशौचाय सज्जलम्

त्याने लक्ष्मणाला म्हटले—‘वत्सा, भूमीवर पाने पसर; शय्या तयार कर आणि पादशौचासाठी पाणी आणून ठेव.’

Verse 39

ततः कोपपरीतात्मा सौमित्रिः प्राह राघवम् । नाहं शय्यां करिष्यामि पादप्रक्षालनं न च

तेव्हा क्रोधाने व्यापलेल्या मनाचा सौमित्रि (लक्ष्मण) राघवाला म्हणाला—‘मी शय्या करणार नाही, पादप्रक्षालनही करणार नाही.’

Verse 40

तथाऽन्यदपि यत्किंचित्कर्म स्वल्पमपि प्रभो । त्वां वा त्यक्त्वा गमिष्यामि कुत्रचित्पीडितो भृशम्

हे प्रभो! अन्य कोणतेही कार्य—अगदी अल्प असले तरी—मी करणार नाही; नाहीतर तुम्हांला सोडून कुठेतरी निघून जाईन, अत्यंत व्यथित होऊन।

Verse 41

प्रेष्यत्वेन रघुश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयोदितम् । सीतायाः किं समादेश्यं न किंचित्संप्रयच्छसि । अपि स्वल्पतरं राम मया त्वं किं करिष्यसि

हे रघुकुलश्रेष्ठ! सेवकभावाने मी जे बोललो ते सत्य आहे. तुम्ही काहीच देत नाही, तर सीतेला मी कोणता संदेश द्यावा? हे राम! अगदी थोडे तरी—तुमच्यासाठी मी काय करावे?

Verse 42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विकृतं चापि राघवः । तूष्णीं बभूव मेधावी हास्यं कृत्वा मनाक्ततः

त्याची काहीशी अनुचित वाणी ऐकूनही मेधावी राघव थोडेसे हसले आणि मग मौन झाले।

Verse 43

ततः स्वयं समुत्थाय कृत्वा स्वा स्तरकं शुभम् । सीतया क्षालितांघ्रिस्तु सुष्वाप तदनंतरम्

मग ते स्वतः उठले, आपले शुभ शय्यास्थान तयार केले; आणि सीतेने पाय धुतल्यावर, त्यानंतर ते झोपले।

Verse 44

लक्ष्मणोऽपि विदूरस्थः कोपसंरक्तलोचनः । वृक्षमूलं समाश्रित्य सुप्तश्चित्ते व्यचिंतयत्

लक्ष्मणही दूर राहिला; क्रोधाने त्याचे डोळे लाल झाले होते. वृक्षाच्या मुळाशी आश्रय घेऊन तो झोपला, तरी मनात सतत विचार करत राहिला।

Verse 45

हत्वैनं राघवं सुप्तं सीतां पत्नीं विधाय च । किं गच्छामि निजं स्थानं विदेशं वाऽपिदूरतः

जर मी या झोपलेल्या राघवाचा वध करून सीतेला पत्नी करून घेतले, तर मी कुठे जाऊ—माझ्याच स्थानी, की दूर परदेशात?

Verse 46

एवं चिंतयतस्तस्य बहुधा लक्ष्मणस्य सा । व्यतिक्रांता निशा विप्राः कृच्छ्रेण महता ततः

हे विप्रहो! लक्ष्मण असे अनेक प्रकारे विचार करीत असता, ती रात्रि नंतर मोठ्या कष्टाने सरून गेली.

Verse 47

न तस्य निश्चयो जज्ञे तस्मिन्कृत्ये कथंचन । कोपात्प्रणष्टनिद्रस्य सोष्णं निःश्वसतो मुहुः

त्या कृत्याविषयी त्याचा काहीच निश्चय झाला नाही. क्रोधाने त्याची झोप उडाली, आणि तो वारंवार उष्ण श्वास सोडू लागला.

Verse 48

ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । रामः सीतां समादाय प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्

मग निर्मळ प्रभाती, पूर्वाह्णिक कर्मे करून, राम सीतेला बरोबर घेऊन दक्षिण दिशेकडे निघाला.

Verse 49

लक्ष्मणोऽपि धनुः सज्यं कृत्वा संधाय सायकम् । अनुव्रजति पृष्ठस्थस्तस्य च्छिद्रं विलोकयन्

लक्ष्मणानेही धनुष्याला प्रत्यंचा चढवून बाण संधान केला, आणि मागून मागून चालत त्याची चूक शोधत राहिला.

Verse 50

ततो गोकर्णमासाद्य प्रणम्य च महेश्वरम् । प्रतस्थे राघवो यावत्सौमित्रिस्तावदागतः

मग गोकर्णास जाऊन महेश्वरास प्रणाम करून राघव पुढे निघाला; आणि तेवढ्यातच सौमित्रि (लक्ष्मण)ही येऊन पोहोचला।

Verse 51

बाष्पपर्याकुलाक्षश्च व्रीडयाऽधोमुखः स्थितः । प्रणम्य शिरसा रामं ततः प्राह सुदुः खितः

त्याचे डोळे अश्रूंनी भरून आले; लज्जेने तो मान खाली घालून उभा राहिला। शिर झुकवून रामाला प्रणाम करून तो अतिशय दुःखी होऊन बोलला।

Verse 52

कुरु मे निग्रहं नाथ स्वामिद्रोहसमुद्भवम् । अतिपापस्य दुष्टस्य कृतघ्नस्य रघूत्तम

हे नाथ! स्वामीद्रोहातून उत्पन्न झालेल्या माझ्या अपराधासाठी मला दंड द्या। हे रघूत्तम! मी अतिपापी, दुष्ट आणि कृतघ्न आहे।

Verse 53

उत्तराणि विरुद्धानि तव दत्तानि भूरिशः । मया विनाऽपराधेन वधोपायश्च चिंतितः

मी वारंवार तुला योग्यतेच्या विरुद्ध अशी उत्तरे दिली. आणि तू निरपराध असतानाही, मी तुझ्या वधाचा उपायसुद्धा मनात ठरवला।

Verse 54

ततश्च तं परिष्वज्य रामोऽपि निजबांधवम् । बाष्पक्लिन्नमुखः प्राह क्षांतं वत्स मया तव

मग रामाने आपल्या बंधूला मिठी मारली. अश्रूंनी ओलावलेल्या मुखाने तो म्हणाला—“वत्सा, मी तुला क्षमा केले आहे.”

Verse 55

न ते त्वन्यः प्रियः कश्चिन्मां मुक्त्वा वेद्म्यहं स्फुटम् । तस्मादागच्छ गच्छामो मार्गं वेलाधिका भवेत्

मला स्पष्ट ठाऊक आहे—माझ्यावाचून तुझा दुसरा कोणी प्रिय नाही. म्हणून ये; आपण निघूया, नाहीतर प्रवासाची वेळ फारच पुढे निघून जाईल.

Verse 56

लक्ष्मण उवाच । यदि मे निग्रहं नाथ न करिष्यसि सांप्रतम् । प्राणत्यागं करिष्यामि वह्नावात्मविशुद्धये

लक्ष्मण म्हणाला—हे नाथ! जर तुम्ही आत्ताच माझा निग्रह (शिक्षा) करणार नसाल, तर आत्मशुद्धीसाठी मी अग्नीत प्राणत्याग करीन.

Verse 57

रामलक्ष्मणयोरेवं वदतोस्तत्र कानने । आजगाम मुनिश्रेष्ठो मार्कंड इति यः स्मृतः

त्या वनात राम आणि लक्ष्मण असे बोलत असताना, मुनिश्रेष्ठ—जो मार्कंड म्हणून प्रसिद्ध आहे—तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 58

ततः प्रणम्य तं रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । प्रोवाच स्वागतं तेस्तु कुतः प्राप्तोऽसि सन्मुने

मग सीता व लक्ष्मणासह रामाने त्यांना प्रणाम करून म्हटले—“हे सन्मुने, आपले स्वागत असो. आपण कुठून आला आहात?”

Verse 59

मार्कंडेय उवाच । प्रभासादहमायातः सांप्रतं रघुनंदन । स्वमाश्रमं गमिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितम्

मार्कंडेय म्हणाले—“हे रघुनंदना! मी आत्ताच प्रभासाहून आलो आहे. याच पवित्र क्षेत्रात स्थित माझ्या आश्रमाकडे जात आहे.”

Verse 60

मया राघव तत्राऽस्ति स्थापितः प्रपितामहः । तस्याऽद्य दिवसे यात्रा बहुश्रेयःप्रदा स्मृता

हे राघवा, तेथे मी प्रपितामहाची स्थापना केली आहे. आजच्या दिवशी त्यांची यात्रा बहु कल्याण व पुण्य देणारी मानली जाते.

Verse 61

तस्मात्त्वमपि तत्रैव तूर्णमेव मया सह । ममाश्रमपदे स्थित्वा पश्य देवं पितामहम्

म्हणून तूही माझ्यासह त्वरित तेथेच चल. माझ्या आश्रमस्थानी राहून देव पितामह (ब्रह्मा) यांचे दर्शन घे.

Verse 62

येन स्याः सर्वशत्रूणामगम्यस्त्वं रघूद्वह । ज्येष्ठपञ्चदशीयोगे ज्येष्ठपुत्रः समाहितः

यामुळे, हे रघुकुलश्रेष्ठा, तू सर्व शत्रूंना अगम्य होशील. ज्येष्ठ शुक्ल पंचदशीच्या योगी ज्येष्ठ पुत्र (इंद्र) समाहित व शुद्ध झाला.

Verse 63

यस्तत्र कुरुते स्नानं तस्य मृत्युभयं कुतः । साऽद्य पंचदशी राम ज्येष्ठमाससमुद्भवा । ज्येष्ठानक्षत्रसंयुक्ता तस्मात्स्नातुं त्वमर्हसि

जो तेथे स्नान करतो, त्याला मृत्यूचे भय कसे राहील? हे राम, आज ज्येष्ठ मासातील पंचदशी असून ती ज्येष्ठा नक्षत्रयुक्त आहे; म्हणून तुला स्नान करणे योग्य आहे.

Verse 64

ततः संप्रस्थितं रामं दृष्ट्वा प्रोवाच लक्ष्मणः । कुरु मे निग्रहं तावद्गच्छ तीर्थं ततः प्रभो

तेव्हा राम निघालेला पाहून लक्ष्मण म्हणाला— “आधी मला थोडा वेळ आवर; मग, प्रभो, त्या तीर्थाला जा.”

Verse 65

राम उवाच । स्थितेऽस्मिन्मुनिशार्दूले समीपे वत्स लक्ष्मण । अनर्हा निष्कृतिः कर्तुं तस्मादेनं प्रयाचय

राम म्हणाला—वत्स लक्ष्मणा, हा मुनिशार्दूल जवळ असताना आपण स्वतः प्रायश्चित्त करणे योग्य नाही; म्हणून नम्रतेने त्यांना विनंती कर.

Verse 66

लक्ष्मण उवाच । स्वामिद्रोहे कृते ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं यदीक्ष्यते । तन्मे देहि स्फुटं येन कायशुद्धिः प्रजायते

लक्ष्मण म्हणाला—हे ब्राह्मण, स्वामिद्रोह केल्यास जे प्रायश्चित्त सांगितले आहे ते मला स्पष्ट सांगा, ज्यायोगे देहशुद्धी होईल.

Verse 67

मार्कंडेय उवाच । ममाऽश्रमसमीपेऽस्ति सुतीर्थं बालमंडनम् । स्वामिद्रोहरताः स्नाता मुच्यंते तत्र पातकैः

मार्कंडेय म्हणाला—माझ्या आश्रमाजवळ ‘बालमंडन’ नावाचे उत्तम तीर्थ आहे. स्वामिद्रोहाच्या पापाने ग्रस्त लोक तेथे स्नान केल्यास पापमुक्त होतात.

Verse 68

तत्र शक्रो विपाप्माभूद्धत्वा गर्भं दितेः पुरा । विश्वस्ताया विशेषेण मातुः काकुत्स्थसत्तम । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा स्नानं कुरु महामते

तेथेच शक्र (इंद्र) पूर्वी दितीचा गर्भ नष्ट करूनही—मातेच्या विशेष कृपा व विश्वासामुळे—पापमुक्त झाला, हे काकुत्स्थश्रेष्ठा. म्हणून, हे महामते, त्वरेने तेथे जाऊन स्नान कर.

Verse 69

ततः प्रमुच्यसे पापात्स्वामिद्रोहसमुद्भवात् । अपरं नास्ति ते दोषो मनसा पातकं कृतम्

मग तू स्वामिद्रोहातून उत्पन्न पापातून मुक्त होशील. तुझ्यात दुसरा कोणताही दोष नाही; केवळ मनानेच अपराध झाला होता.

Verse 70

मनस्तापेन शुध्येत मतमेतन्मनीषिणाम् । त्वया तु मनसा द्रोहः कृतो रामकृते यतः

मनाच्या पश्चात्तापाने मनुष्य शुद्ध होतो—हेच मनीषींचे मत आहे. कारण तुझ्याकडून जो द्रोह झाला, तो केवळ मनातच झाला आणि तो रामामुळे उत्पन्न झाला.

Verse 71

ईदृक्षान्मनसस्तापात्तस्माच्छुद्धोऽसि लक्ष्मण । अपरं शृणु मे वाक्यं नास्ति दोषस्तवा नघ

अशा मनस्तापामुळे, हे लक्ष्मणा, तू शुद्ध झालास. आता माझे पुढचे वचन ऐक—हे निष्पापा, तुझ्यात कोणताही दोष नाही.

Verse 72

ईदृक्क्षेत्रप्रभावोऽयं सौभ्रात्रेण विवर्जितः । पंचक्रोशात्मके क्षेत्रे ये वसन्त्यत्र लक्ष्मण

या क्षेत्राचा असा प्रभाव आहे की येथे भ्रातृस्नेह उरत नाही. हे लक्ष्मणा, या पंचक्रोश-परिमित पवित्र क्षेत्रात जे येथे वास करतात—

Verse 73

अपि स्वल्पं न सौभ्रात्रं तेषां संजायते क्वचित्

त्यांच्यात कधीही किंचितही भ्रातृभाव उत्पन्न होत नाही.

Verse 74

तावत्स्नेहपरो मर्त्यस्तावद्वदति कोमलम् । चमत्कारोद्भवं क्षेत्रं यावन्न स्पृशतेंऽघ्रिभिः

मनुष्य तोवर स्नेहशील राहतो आणि कोमल बोलतो, जोवर तो या चमत्कारोद्भव क्षेत्राला पायांनी स्पर्श करत नाही.

Verse 75

येऽन्येपि निवसंत्यत्र पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि सौहार्द्दनिर्मुक्ताः सस्पर्द्धा इतरेतरम्

येथे राहणारे इतरही प्राणी—पशु, पक्षी व मृग—तेही सौहार्दरहित होऊन परस्पर स्पर्धा करीत असतात।

Verse 76

कस्यचित्केनचित्सार्धं सौहार्दं नैव विद्यते । तस्मान्नैवास्ति ते दोष ईदृक्क्षे त्रस्य संस्थितिः

येथे कोणाचेही कोणासोबत सौहार्द आढळत नाही. म्हणून तुझ्यात दोष नाही; या क्षेत्राची अशीच स्थिती आहे.

Verse 77

तथापि यदि ते काचिच्छंका चित्ते व्यवस्थिता । तत्स्नानं कुरु गत्वा तु तस्मिंस्तीर्थे सुशोभने

तरीही जर तुझ्या चित्तात काही शंका राहिली असेल, तर त्या सुशोभित तीर्थात जाऊन स्नान कर.

Verse 78

यत्र शक्रो विपाप्माऽभूद्द्रोहं कृत्वा सुदारुणम् । विश्वस्ताया दितेः पूर्वं गर्भपातसमुद्रवम्

तेथेच शक्राने अत्यंत दारुण द्रोह करूनही पापमुक्ती मिळविली—पूर्वकाळी विश्वासू दितीच्या गर्भपातास कारणीभूत होऊनही.

Verse 79

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्गत्वा तत्र द्विजोत्तमाः । तीर्थे स्नानाच्च संपन्नो विशुद्धः शक्रसेविते । रामोऽपि तत्र गत्वाशु मार्कंडेयवराश्रमे

हे द्विजोत्तमांनो, असे सांगितल्यावर सौमित्रि तेथे गेला. शक्रसेवित त्या तीर्थात स्नान करून तो पूर्णतः विशुद्ध झाला. रामही शीघ्र तेथे जाऊन मार्कंडेयांच्या श्रेष्ठ आश्रमात पोहोचला.

Verse 80

स्नानं कृत्वा यथान्यायं ददर्शाऽथ पितामहम् । जगामाऽथ दिशं याम्यां सीतालक्ष्मणसंयुतः

यथाविधी स्नान करून त्याने मग पितामह ब्रह्मदेवांचे दर्शन घेतले। त्यानंतर सीता व लक्ष्मणांसह तो दक्षिण दिशेकडे निघाला।

Verse 83

तत्प्रभावाज्जघानाऽथ खरादीन्राक्षसोत्तमान् । तथा वै रावणं रौद्रं मेघनादसमन्वितम्

त्या पवित्र प्रभावामुळे त्याने खर इत्यादी श्रेष्ठ राक्षसांचा संहार केला. तसेच मेघनादासह उग्र रावणालाही त्याने वध केले.

Verse 358

एतस्मात्कारणान्नष्टा त्वत्समीपादहं विभो । श्राद्धकालेऽपि संप्राप्ते सत्येनात्मानमालभे

याच कारणामुळे, हे प्रभो, मी तुमच्या सान्निध्यातून अदृश्य झालो आहे. श्राद्धकाळ आला तरी मी केवळ सत्यव्रतानेच स्वतःला धारण करतो.